Sýbsıdııadan shettetilgen sala

Oblystyq balyq sharýa­shy­lyǵy basqarmasynyń basshysy Artýr Sádibekulynyń máli­metine súıensek, bıyl sáýirde salaǵa jańa seriktestik qosylǵan. Bul – «Shaǵala-Atyraý» JShS. Isataı aýdanynda jańadan jumysyn bastaǵan seriktestikte táýligine 6 tonna balyq óńdeý sehy, qoımalar, syıymdylyǵy 250 tonnalyq 12 tońazytqysh bar. Sondaı-aq ýyldyryq da­ıyn­­daý, balyqty ystyq-sal­qyn kúıde qaqtaý, keptirý, kon­servileý, ónimdi pisirý-buq­tyrý qurylǵylarymen, 17 qaıyq, 1 kememen qamtylǵan. Jańa jobanyń quny – 250 mln teń­ge. Bul qarjynyń 104 mln teń­­gesi «QazAgroQarjy» AQ arqy­­ly nesıege alynǵan.

Bıyl balyq aýlaıtyn kásip­oryndarǵa janýarlar dú­nıesin paıdalaný úshin 2 256 ruqsat qaǵazy berilgen. Sý­dan marjan súzip úırengen ba­lyq­shylar kóktemgi maýsymda Jaıyq-Kas­pıı sý basseıninen 11 225 ton­na balyq aýlady. Onyń ishin­de Jaıyq ózeninen – 2 850, Qıǵash ózeninen – 2 505, Kas­pıı teńizinen 5 870 ton­na ba­lyq súzilgen. О́ńir ba­lyq­shy­la­ry aqpan-mamyr aılarynda 10 190 tonna balyq pen 870 tonna balyq ónimderin shetel­ge eksporttady. Atyraý balyq­shy­larynyń ónimderine Reseı Federasııasynan, Ázer­baı­jan men Izraılden sura­nys kóp túsip otyr.

Jaıyq-Kaspıı sý bas­seı­nindegi bekire tuqymdas ba­lyqtar qoryn molaıtý máselesi de nazardan túsken emes. Bıyl «Jaıyq-Atyraý» jáne «Atyraý» bekire balyǵyn ósirý zaýyttary úshin Jaıyq ózeninen baǵaly balyq túrine jatatyn 222 balyq aýlandy. Onyń ishinde 64 analyq balyq bar. Sonyń biri – 197 kılolyq qortpany bıylǵy 19 sáýirde «Amangeldi atyndaǵy» JShS balyq­shylar brıgadasy Jaıyq óze­nin­degi «Kishi Damby» tartymynan aýlady. Keıin baǵaly bekire tuqymdas balyqqa jatatyn alyp qortpadan «Jaıyq-Atyraý» bekire balyǵyn ósirý zaýytynyń qyzmetkerleri ortasha salmaǵy 15 gramdy quraǵan 729 myń shabaq aldy. Atalǵan zaýyttyń toǵandarynda 3,5 mln bekire ósirilip, Jaıyq ózenine jiberildi. Onyń ishinde 629 myń dana súırik, 419 myń dana orys bekiresi men 1,723 mln dana orys bekiresiniń shabaǵy sý aıdynyna jol tartty. Osyndaı ekinshi kásiporyn – «Atyraý» bekire balyǵyn ósirý zaýytynan da 3,5 mln shabaq sý aıdynyna jol tartty.

– Balyq sharýashylyǵyn órkendetý isine úles qosqysy keletinder az emes. Máselen, 2021-2025 jyldary 7 balyq ósirý jobasyn iske asyrý jos­­par­lanǵan edi. Onyń ishinde Atyraý qalasynda «Tilekshi» JShS, «Sagıeva», «Jumaǵalıeva» sharýa qoja­lyq­tary, Qurmanǵazy aýdanynda «Sev­Kas­pıı­Fısh» JShS, «Kaspıı balyq» óndiristik kooperatıvi, «Abdolov» sharýa qoja­lyǵy, sondaı-aq Jylyoı aýdanyn­da «Sát» sharýa qojalyǵy taýarly balyq ósirýdi kózdedi. Alaıda bul jobalardy iske asyrý kezinde birqatar prob­lemalyq másele týyndap otyr. Máse­len, taýarly balyq ósirý úshin toǵan sharýa­shylyǵyna sý aıdynyna jaqyn orna­lasqan úlken jer telimi qajet. Osyǵan oraı «SevKaspııFısh» JShS Qur­manǵazy aýdanyndaǵy Kóptoǵaı aýyly­nan qosymsha 400 gektar, «A-Dana» sharýa qojalyǵy Mahambet aýdanynyń Taldykól aýyly mańynan 50 gektar, «Tilek­shi» JShS Atyraý qalasyna qaras­ty Damby aýyldyq okrýginiń aýmaǵynan 22,47 gektar, «Sagıeva» sharýa qojalyǵy Besikti eldi mekeniniń tusynan 9,1 gektar qosymsha jer telimin suraǵan bolatyn. Biraq balyq sharýashylyǵyn órkendetýdi maqsat etken kásipkerlerdiń bul máselesi áli oń sheshimin tapqan joq, – deıdi basqarma basshysy Artýr Sádibekuly.

Basqarma basshysynyń pikirinshe, balyq sharýashylyǵy salasyn odan ári damytý úshin Úkimet pen memlekettik organdar deńgeıinde shuǵyl sheshýdi qajet etetin birneshe problemalyq másele bar. Bul qandaı máseleler? Onyń jedel sheshý joly bar ma?

– Bizdiń óńirdegi 19 balyq sharýa­shy­lyǵy kásiporny atalǵan ózenderden kásiptik balyq aýlaýmen aınalysady. Alaıda bıylǵy kóktemgi maýsymda aýlanǵan balyqtyń kólemi tómen. Mu­nyń basty sebebi – Jaıyq pen Qıǵash ózenderiniń Kaspıı teńizine quıar saǵasy taıazdanyp, soǵan baılanysty óte kúrdeli, apatty jaǵdaı oryn alyp otyr. Qazir Jaıyq ózeniniń teńizge quıar tusynyń tereńdigi 30-40 sm quraıdy. Al Qurmanǵazy aýdanyndaǵy Qıǵash ózeniniń Kaspııge quıatyn saǵasy bitelip qalǵan. Bul UQK Shekara qyzmetiniń jaǵalaý kúzeti kemeleriniń, Soltústik Qashaǵan jedel qutqarý ekıpajy qutqarý kemeleriniń, oblystaǵy 19 balyq sharýashylyǵy kásiporyndary kemeleriniń teńizge kirip-shyǵýyna úlken qıyndyq keltirip otyr. Mine, osy sebepten Atyraý oblysynyń balyqshylary balyq aýlaý lımıtin oryndaı almaı keledi. Máselen, byltyrǵy 1 shildeden bıylǵy osy kezeńge deıin 20 myń tonna lımıttiń 16 myń tonnasy ǵana ıgerilgen. Bul – lımıttiń 75 paıyzy, – deıdi Artýr Sádibekuly.

Jaıyq-Kaspıı sý basseınindegi apatty jaǵdaıǵa ulasýy múmkin alańdatarlyq ahýaldyń munaıly óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna keri áserin tıgizetin birneshe sebebi bar. Birinshiden, 4 myńnan astam balyqshyny biriktiretin 800-ge jýyq balyq aýlaý brıgadasy teńizge shyǵa almasa, bolashaqta jalǵyz tabys kózine sanalyp otyrǵan kásibin toqtatýy múmkin. Ekinshiden, bul oblystaǵy balyq sharýashylyǵy sýbektileriniń qarjy ınstıtýttary aldyndaǵy 1,7 mlrd teńgege jýyq bere­shegin óteýge úlken qıyndyq keltiredi. Sondaı-aq balyq aýlaý lımıtiniń oryndalmaýynan jergilikti bıýdjetke birneshe mıllıon teńgeniń salyǵy túspeı qalý qaýpi bar. Úshinshiden, bekire tuqymdas balyqtardyń basym bóligi ýyldyryq shashatyn tabıǵı oryn sanalatyn Jaıyq pen Qıǵash ózenine kire almaı, mekendeıtin oryndaryn aýystyryp, Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyndaǵy basqa elderge qaraı mıgrasııalaý jolyn ózgertýi ábden múmkin.

– Sondyqtan atalǵan ózenderdiń teńizge quıar saǵasyna jedel túrde tereń­detý jumysyn júrgizý qajet. Bul – óte kúrdeli másele. Jaıyq ózeniniń saǵalyq bóliginiń uzyndyǵyn – 6 shaqyrym, enin – 40 metr, tereńdigin 3,60 metrge, al Qıǵash ózeniniń saǵalyq uzyndyǵyn – 20 shaqyrym, enin – 30 metr, tereńdigin 2,5 metrge deıin tereńdetý kerek. Eger bul másele oń sheshimin tappasa, osy ózender men Kaspıı teńiziniń arasy úzilip, ekologııalyq apat oryn alary sóz­siz. Sebebi ózen men teńiz arasynyń úzilýi, sý quramyndaǵy otteginiń azaıýy­nyń áserinen, balyqtardyń jappaı qyrylýyna ákelip soǵady, – dep alańdaý­shylyǵyn bildirdi A.Sádibekuly.

Taǵy bir másele balyq sharýashylyǵy salasyn memlekettik qoldaýǵa qatysty bolyp otyr. Qazir balyq sharýashylyǵy sýbektilerine sýda júzetin kólikterdi, balyq aýlaý quraldaryn, onyń ishinde aýlardy daıyndaý úshin tor materıal­daryn, sondaı-aq balyqtan súbe jasaý jelilerin, ýyldyryq, konserviler, preserviler daıarlaý, keptirý, qaq­taý sekildi kúndelikti jumysqa qolda­­nyla­tyn jabdyqtardy jańartý qajet. Bul tehnıkalar, jabdyqtar men mate­rıal­dar aýylsharýashylyq salasyna jatqy­zylǵanmen, alaıda Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstrliginiń klassıfıkatoryna enbeı qalǵan. Sol sebepten, balyq sharýashylyǵy sýbektileri joǵaryda atalǵandardy jańartý úshin nesıe alý nemese lızıngke satyp alý úshin qarjylyq-nesıelik uıymdarǵa júginedi.

– Biraq bulardy satyp alý aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi qoldaý jónindegi memlekettik baǵdar­lamaǵa jatpaıdy. Soǵan baılanysty balyq sharýashylyǵy sýbektileri sýbsıdııalanbaıdy. Balyq aýlaý salasyndaǵy shekteýler zańnamasynyń ózgerýine oraı Jaıyq ózeniniń saǵalyq keńistiginde 3 metr tereńdikke deıin jaǵalaýda balyq aýlaýǵa tyıym salý qarastyrylǵan. Mun­daı shekteýden soń teńiz kemeleri men baǵasy qymbat turatyn aýlaý qural­dar­yn satyp alý qajettigi týyndap otyr. Máselen, kásiporyndardyń biri «Kolo­nok» úlgisindegi teńiz kemelerin, shortan ýyl­dyryǵyn óńdeý jelisin, sonymen qatar jańa ǵylymı-negizdelgen teńiz aý­laý quraldaryn daıyndaýǵa arnalǵan tor materıaldaryn satyp alýy múmkin. Sóı­tip, bul kásiporyn 3 metrden astam tereń­dikte teńizde tolyqqandy balyq aýlaýdy uıymdastyrýǵa múmkindik alady. Bul Jaıyq-Kaspıı sý basseıniniń eko­logııalyq ahýalyna da, sondaı-aq ba­lyq resýrstarynyń alýan túrliliginiń saq­talýyna da oń áserin tıgizedi. Sebebi kásipshilik emes mólsherdegi balyqtardyń (sha­baqtardyń) aýlanýyna jol beril­meıdi. Osy oraıda agroónerkásiptik keshe­nin­degi ósimdik, mal jáne qus ósirý sharýa­shy­lyǵy sekildi balyq aýlaıtyn, balyq ónim­derin óńdeıtin kásiporyndarǵa da sýb­sıdııalaýdyń birdeı sharttaryn jasaq­taý­dy usynamyz, – deıdi Artýr Sádibek­uly.

Bul – otandyq ekonomıkany árta­rap­tandyrýdy kózdegen Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrlikteri erekshe nazar aýdaratyn máseleler. Sol sebepten, Jaıyq pen Qıǵash ózenderiniń teńizge quıar saǵasyn tereńdetý, balyq sharýashylyǵy salasyn sýbsıdııalaý máseleleri jedel sheshilýi qajet-aq. Áıtpese Jaıyq-Kaspıı sý basseınindegi balyq sharýashylyǵy salasy jaqyn arada órkendeýi múmkin emes.

Atyraý oblysy