Jetisýdyń jeti keremeti

Aldymen Aıǵaıqumǵa taban tiredik. Bir-birimen ıyq tiresip jatqan, úıilgen tóbelerdiń únine qulaq túrgen sátte sharshaǵany­myz sap basyldy. Ánshiqumnyń daýsy alystan qumyǵa estiledi. Samal jeldiń áserinen týǵan bógde áýendi sezgen balalar ań-tań. Ataǵy álemdi sharlaǵan Aıǵaıqum týraly el ­aýzynda júrgen ápsanany sol jerde jolyqqan qarııa baıandap berdi. Qarttyń aıtýynsha, jotalardaǵy jańǵyryq keri pıǵyldy, ishi qara nıetke toly adamnyń qum astynda qalyp, jany qınalǵannan shyq­qan óksigi kórinedi. Al keıde el-jurt dýalanǵan arýdyń aıqa­ıyna telıdi. Eki nusqanyń da óz joralǵysy bar. Qumdy taý­dyń basyna shyǵý ońaı sharýa emes. Án salyp turatyn mundaı áýezdi qumtóbe dúnıe júziniń alty elinde bar. Dese de, Aıǵaıqum­dy tamashalaýǵa týrıster aǵylyp ke­lip jatyr. Solarmen birge biz de arma­nymyzdy aıtyp tarqastyq.

Aıǵaıqumdy artqa tastap, Shyl­byr shatqalynyń tómengi saǵasynda jatqan ǵajaıyp Bes­shatyr qorymyna keldik. Aty aıtyp turǵandaı, Besshatyr bes qor­ǵannan quralǵan. Bul – kóp­shi­liktiń bergen anyqtamasy. Ne­gi­zinde, bul ataý keıingi kezde qo­rymnyń ortasyndaǵy qorǵan­dar­dyń birine qarap aıtylypty. Shyndyǵyna kelgende, Shylbyr shatqalyndaǵy qorǵandar odan ál­de­qaıda kóp. Jádigerlerdiń aıyr­mashylyǵyn ajyratý múm­kin emes. Arheologterdiń eńbegin aıryq­sha aıtyp ketken de jón. Úl­ken izdenisten tabylǵan rýhanı qaz­ba baılyqtar qazaqtyń qaıdan shyqqanyn, qalaı ómir súrgenin aıǵaqtap turǵandaı. Al biz babamyz saqtardan qalǵan sarqyt dep túıdik.

Altyn-Emel asýynan alǵan áse­rimizdi aıtyp bolǵansha, aldy­myzdan shyraıly Sharyn shat­qaly qarsy aldy. Shirkin, kemıek ańǵarlar keshegi bahadúr baba­larymyzdyń bolmysy tektes bıiktikten qoryqpaıdy. Shat­qal­dardyń ajymdary adamdy birden ózine baýrap alady. Sırek kezdesetin ósimdikterdiń mekenin 2004 jyldan bastap memleket qor­ǵaýǵa alǵan. Kórýge kelgen árbir adam arnaıy ruqsatsyz kire almaıdy. Kúlli álem Úlken Ko­lorado kanonynyń «kishi baýyry» sanaıtyn Sharyn shatqa­lyn amerıkalyqtardyń ózderi aınalsoqtap júr. Tipti keıbiri­niń ketkisi joq. Taý jynystarynan quralǵan eskertkishter quddy qolmen jasalǵandaı qumyraǵa, adamǵa uqsas. Neshe ǵasyr boıy jaýyn-shashyn jýyp, qyzǵylt túske boıalǵan oıdym-oıdym shatqaldar ártúrli keıipte. Únsiz jatqan alyp jartastar tańǵajaıyptyǵymen tańdandyrady. Irili-usaqty jartastardy pishinine baılanysty mańaıyndaǵy halyq «jalma­ýyz kempir shatqaly», «qamaldar ań­ǵary» dep te ataıdy eken. Taǵy bir aıta ketetini, Sharyn shatqaly Qazaqstan tabıǵatynyń injý-mar­jany sanalady. Bul – oǵan eldiń bergen baǵasy.

Kelesi kúni «Esik» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń tabaldyryǵynan attaǵan sátte, sonaý V ǵasyrda júrgendeı kúı kesh­tik. Saq pen ǵunnan saqtalǵan buıymdar bilimgerlerdiń arheo­logııaǵa degen qushtarlyǵyn oıatty. Ishi kóne dúnıelerdiń kenishi ispetti. Álem halqy aýzyn ashyp qaraıtyn «Altyn adamdy» qolmen ustap, kózben kórdik. Aıta keteıik, murajaıda «Saqtardyń tarıhy men mádenıeti», «Altyn adam», «Qa­zaqstan arheologııasy» jáne «Altyn adamnyń qupııasy» atty 4 eks­pozısııalyq zal men «Altyn adam­dy» alǵash ashýshylardyń biri arheolog Bekmuhanbet Nur­mu­­hanbetovtiń memorıaldyq ból­­mesi bar. Biz úshin eń keremeti ejel­­gi saq qalalarynyń mádenıeti boldy.

Sapar barysynda V ǵasyrdan attap, XIX ǵasyrda salynǵan Jar­kent meshitiniń aldyna keldik. Sáý­letshi Hon Pıktiń sheberliginen týǵan dúnıe. Qytaılyq qupııany qazaq dalasyna ákelgen has she­berdiń basy osy meshittiń kesirinen shabylypty. Ony birimiz bilsek, birimiz bilmeımiz. Búginde ulttyq mýzeıdiń esebinde. Syry ketse de, syny ketpegen memorıaldy meshit 52 baǵana tizbegimen aınal­dyra qorshalǵan. Arqalyǵy aǵash­qa túsirgen ásem oımyshpen na­qyshtalyp jasalypty. Baǵana­lardy qurastyrýda birde-bir shege, birde-bir tutqa qaǵylmaǵan. In­tererin qospaǵanda osynyń ózi meshittiń ereksheliginen habar beredi. Sonymen qatar aldyna otyr­ǵyzylǵan qara aǵash meshittiń jasyn sanap turǵandaı. Butaqta­ry jer súzip jatyr. Ártúrli túske boıalǵan syrtqy kórinisi alystan menmundalap turady. Bi­lim­ger­ler endi munda jıi kelip tura­ty­nyn jarysyp aıtyp jatty. Biz de qaıta aınalyp kelerimizge esh kúmán keltirmedik.

Jaqutty Jarkent qalasynda kónekóz meshitpen qatar jeti ǵa­syr­dyń kýási Áýlıeaǵash bar. Qala­ǵa kelip turyp, oǵan soqpaı ketý orny tolmas olqylyq. Tamyry tereńde jatqan alyp aǵashqa jeti adamnyń qushaǵy áreń jetedi. Basynan talaı náýbetti ótkizse de, óz tuǵyryn saqtap qalǵan. Aına­lasyndaǵy ózi turpattas qara aǵashtar qalqan bolyp turǵandaı. Aıtpaqshy, Áýlıeaǵash jaıly aıtylatyn ańyz-áńgimeler óte-móte kóp. Bir tańǵalatyny, aǵashtyń janynda bir tamyrdan taralǵan jeti birdeı jas aǵash ósip tur. Halyq ony «Jeti aǵaıyndy» dep ataıdy. Sol aǵaıyndylardyń dińinen tamshylap turǵan shıpaly sýdan barlyǵymyz dám tattyq.

Sońǵy aıaldamaǵa da taıap qal­dyq. Júrgizýshi Ile jaǵasynda sa­lynǵan kóne shaharǵa baryp toq­tady. Arnaıy salynǵan sha­ǵyn qalashyq qonaqjaı qazaq rýha­nııa­tynyń qaımaǵy ispetti. Qaqpasy únemi ashyq jatady. Jaýgershilik zamanda soǵysýǵa tıimdi bolý úshin boı kótergen qalanyń kóshirmesi bul. Ishine baıyrǵy qazaq eliniń salt-dástú­rine negiz bolǵan dúnıe­ler jınalǵan.

Úsh táýlikke sozylǵan sapar­dyń saltanaty osymen támam. Je­tisý – rýhanı ólke. Nege deseńiz, dańqty babalardyń tabany tıgen topyraqtyń qunarlyǵy men qun­dylyǵy aqynnyń jyryna arqaý bolyp, mádenıettiń máıegine aınaldy.

Jetisý oblysy