Maıdangerler urpaqtarymyz

(Ákem aıtqan áńgimeler) Bul hat maǵan osydan tórt jyl buryn kelgen edi. Joldaǵan – Zaısan aýdanynyń «Qarabulaq» keńsharynda uzaq jyldar partııa uıymynyń hatshysy qyzmetin atqarǵan, qazir zeınetker Jeńisbek Shaǵıev aǵamyz. Ol óz hatynda Uly Otan soǵysynyń ardageri Zákarııa Qojekenovtiń maıdandaǵy erlik joldary, sonan keıingi beıbit ómirdegi ónegeli qyzmeti týraly baıandaıdy. «Soǵys órti el irgesin sharpyǵan kezde Zákarııa atamyz mektepti jańa támamdaǵan jas óren edi. 1941 jyldyń tamyz aıynda zaısandyq jerlesteri Qydyrbaı Qıqabaev, Ánýarbek Kenjebaevtarmen birge maıdanǵa attandy. Novosibir qalasynda tórt aılyq kýrstan ótip, kishi leıtenant ataǵyn alady. 1942 jyly qańtarda Kalının maıdanynyń № 69 artıllerııalyq polkinde vzvod komandıri retinde jaýǵa qarsy joryq jolyn bastady. Sol jyldyń sońynda jaralanyp, bir jarym aı gospıtalde emdelip, 1943 jyly naý­ryzda Belorýssııa maıdanynyń № 47 artıllerııa polkinde vzvod komandıri bolyp qaıtadan urysqa kirip, erlikpen shaıqasty. Adam balasyna marapat, qurmet, ataq-abyroı ózdiginen kelmeıtindigi anyq. Otan qorǵaý jolynda uıqy kórmeı qan keshken jas jigittiń erligi de eskerýsiz qalmaı, ol «Qyzyl Juldyz» ordenimen, Germanııany, Japonııany jeńgeni úshin medaldarymen marapattaldy. 1945 jyly mamyrda Zabaıkale áskerı okrýginen japondarǵa qarsy soǵysqa ázirlik maıdanyna jiberildi. Osy maıdanda zaısandyq jerlesteri Baıǵanbek Qudabaev, Seıit Elekenov, Vasılıı Syganchýktermen birge bolyp, soǵys joldaryn jeńispen aıaqtady. Zákarııa atam 1946 jyldyń 27 qarashasynda parohod toqtaıtyn Tuǵyl kentinde ózi sekildi soǵystan elge oralyp kele jatqan jerlesi Faızolda Álipbaevpen kezdesip, ekeýi Qara Ertisti boılaı otyryp, 60 shaqyrym joldy jaıaý júrip ótedi. Jol boıy armansyz syrlasady. Sóıtip Aqaral aýylyndaǵy Áýkebaevtiń úıine soǵady. Aman-esen aýyldaryna da jetedi. Olar beıbit ómirdiń esigin ashyp, birden eńbekke aralasty. Faızolda «Pravda» kolhozy tóraǵasynyń orynbasary bolyp qyzmet atqardy. Bizdiń úımen kórshiles boldy. Balalarymen birge óstik. Al ol úıdegi Mástýra apaı men meniń anam naǵyz syrlas dostar boldy. Faızoldanyń inisi Qaırolla ekeýmiz Keńótkel ózeninen úıge sý tasıtynbyz» dep jazypty Jeńisbek aǵa óz maqalasynda. Munan keıin keshegi jaýynger Zákarııa Qojekenovtiń beıbit ómirde jasaǵan qyzmetine toqtalǵan. Shynyn aıtý kerek, kezinde bul maqalany gazetke berýdiń sáti kelmedi. Sebebi, konvert syrtynda basylǵan mórge qaraǵanda hat 2010 jyldyń 4 mamyry kúni Zaısan qalasynan jóneltilgen. 2010 jyldyń 11 mamyry kúni Astana poshtasy qabyldap alǵandyǵy týraly mórin basyp, redaksııaǵa jetkizgen. Men bul kezde eńbek demalysynda bolyp, mamyrdyń ortasynan asa baryp qyzmetke oralyp edim. Sóıtip, bul hat Jeńis merekesiniń izi sýı bastaǵan shaqta  meniń qolyma tıdi de aǵa sálemi oryndalmaǵan kúıi qalyp ketken edi. Degenmen, kóńilde júrgen dúnıe eskerýsiz qalmaıdy ǵoı. Jýyqta tórt jyl buryn jazylǵan osy hatty ózimniń eski muraǵat qaǵazdarymdy aqtara otyryp, taýyp aldym. Hatty qaıta bir oqyp shyqqanymda ol meni ártúrli oılarǵa jeteledi. Bala kezimde ákemniń maıdan joldary týraly aıtatyn áńgimesi eske tústi. Sóıtip, Jeńisbek aǵanyń maqalasyn ákemniń áńgimelerimen ba­­­ıy­ta otyryp, óz atymnan jazyp shyqqandy jón kór­dim. Ákemiz Faızolda Álipbaıuly soǵysqa deıingi balalyq shaǵynda jergilikti mektepterdiń birinen bi­lim alyp, saýatty bolǵan eken. Atamyz Álipbaıdyń Ka­lının kolhozynda brıgadır bolǵanyna qaraǵanda jas­tyq shaǵy osy aýylda ótken bolýy kerek. Bozbala sha­ǵynda ónerge jýyq bolady. Zaısan teatrynda artıst bo­lyp, sol kezdegi teatr qoıǵan qoıylymdarda túr­li ról­derde oınaıdy. О́leń jazýmen de aınalysqan. Soǵys­tan jazǵan hattarynyń barlyǵyn óleńmen jazady eken. Attandyq aýylymyzdan alpys bala, Aqyly alpysynyń alpys sana. Aı-juldyz jarqyratyp nuryn tókti, Qoshtasqan elimenen bizge bola.   Parohod salǵan kezde Ertisti órlep, Kepteldi kómekeıge sezim kermek. Kórkine týǵan jerdiń tesildim kep. Shirkin-aı, kún týsa edi qaıta kórmek, – dep soǵysqa attanyp bara jatqanda jazyp, hatpen úıine joldaǵan óle­ńin ber­tinge deıin bizdiń týǵan-týys­tary­myz, ákemniń qatarlastary aıtyp júretin. Ákem aqkóńil, adal, eti tiri, shıraq adam edi. Bireýdiń ala jibin attaý, kisiniń sońynan sóz aıtý degendi múldem bilmeıtin. Eshýaqytta moıyǵan, jasyǵan kez­derin kórgen emespin. О́mirlik, adamgershilik qaǵıdat­­­tarǵa berik jan edi. Adamǵa tike qarap sóıleı­tin, boıyndaǵy minin betine aıtatyn qasıeti bar edi. Onyń osy minezderi ár kezeńdegi ómirine ártúrli áser etken sekildi. Soǵystaǵy áskerı  qatal tártiptiń ortasy ony jaqsy qabyldaıdy. Bizge bylaı dep áńgime aıtýshy edi. «Kez kelgen qazaq balasy atqa myqty bolyp ósedi ǵoı. Osy attyń jaıyn bilgendiktiń maǵan soǵysta úlken paıdasy tıdi. Polsha jerine kelip kirgenimizde mal-múlkin tastap, ózi nemis áskerlerimen birge qashyp ketken pomeshıktiń atqorasynan qarańǵy jerde ustalyp, kútimde bolǵan eki sáıgúlik tabyldy. Bul asaý jylqylardy batalonymyzdyń komandıri qatty unatady da úırettirip, minbek bolady. Sonan keıin: «Soldattardyń arasynan asaý attardy bastyqtyratyn kim bar?» dep izdestire bastaǵanda: «Men barmyn», dep birden saptan atyp shyqtym. Sodan bastap komandır meni óziniń qasynda ustaıtyn boldy. Bular buryn minilgen jylqylar eken. Komandır attyń syryn bilme­gendikten, basymen alysqan asaý attar oǵan jabaıy jylqylar sekildi kóringen. Men olardy tez bastyq­ty­ryp, komandırdi atqa mingizip úıret­tim. Ol meniń pysyqtyǵymdy, eńbek­qorlyǵymdy unatyp, óte jaqsy kórip ketti. Batalonǵa komsorg etip taǵaıyndap, partııa qata­ryna ótýime járdem jasady. Tipti «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» degendeı soǵystan tiri qalýym da sol kisiniń arqasy bolsa kerek. Birde komandır meni shaqyryp alyp bylaı dedi: «Bizge nemisterdiń joıqyn shabýylǵa shyǵatyndyǵy týraly derek keldi. Bizdiń sheginýimiz múmkin. Alda-jalda jaýdyń shabýylyna tótep bere almasaq, búkil polk bolyp sheginip baryp, bekinis quryp, qaıta shep ustaý úshin artymyzdan okop qazatyn adamdar tobyn jasaqtap jatyrmyz. Ol topty óziń sekildi jastardan jasaqtap jatyrmyz. Men seni sol topqa qosqaly otyrmyn. Bizdiń batalonnan baratyn jastarǵa komsomoldyq basshylyq jasaısyń. Bul da soǵysqa qajetti, asa mańyzdy tapsyrma», dedi. Komandırdiń aıtqany keldi. Kóp uzamaı zeńbirekter úni gúrsildegen úlken urys qımyly bastalyp ta ketti. Nemister úlken shabýylǵa shyǵardyń aldynda saǵattar boıy zeńbirek snarıadtarymen soǵatyn. Sonan keıin tankimen shabýyldaıtyn. Osydan bizdiń batalonnyń birazy qyrylyp ketipti. Biz qazǵan okopqa sheginip kelip túsken jaýyngerler qarasy burynǵydaı kóp bolmaǵandyǵynan osyny ańǵardyq», deıtin ákemiz. Ákemiz naǵyz qan maıdannyń ortasynda bolǵan adam. Soǵysta jeke kórsetken erligi úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen jáne «Pragany azat etkeni úshin», «Varshavany azat etkeni úshin», «Germanııany jeńgeni úshin», «Ja­po­nııany jeńgeni úshin», basqa da birqatar medaldarmen marapattalǵan. Dnestr ózenin soǵyspen qalaı júzip ótkenderin aıtyp otyrýshy edi. Soǵys aıaqtalysymen ákemizdi Más­keýdegi  kishi komandırler daıyndaıtyn birneshe aılyq áskerı kýrsqa oqýǵa jiberedi. Mine, osy oqýdy oqyp jat­qan kezderinde ataqty Jeńis sherýine qa­tysý baqyty buıy­rady. Alaıda, ákem oqýyn aıaqtap úlgermeıdi. Pa­rad aıaqta­lysymen Japonııaǵa qarsy soǵys jarııa­lana­tyndyǵy belgili bolyp, olar Qıyr Shyǵysqa jiberiledi. Sóıtip, ákem Japon soǵysyna da qatysyp, ózi­­niń jeńis joryǵyn Port-Artýr qalasynda aıaqtaıdy. Naǵyz qandy soǵysty bastan keshken maıdan­gerlerdiń kórgenderi de kóp bolady ǵoı. Bizge óz basynan ótkergen kóptegen qyzyqty jaıttardy aıtýshy edi. Kezinde jazyp almaǵandyqtan qazir kóbin umytyp qalyppyz. «Myń estigennen bir ret kórgen artyq» degen sóz, shamasy, beker aıtylmasa kerek. Degenmen, soǵysta júrip óz aýyldasy Moldapııa Keńesbaevpen qalaı kezdeskendigin aıtqan myna bir áńgimesi esimde qalyp ketipti. Shamasy, Ýkraınanyń shylqyǵan sazdy, batpaqty jeri bolsa kerek. Bir urysty sátti aıaqtap, demalýǵa mursat alǵan soldattar bir saraıdyń qalqasyna kelip, aıaqtaryndaǵy sý bolǵan shulǵaýlaryn jaıyp, temeki tartyp, kúnshýaqtap otyrady. «Sóıtip otyrǵanymyzda, – dep eske alatyn ákem, – saraıdyń ekinshi jaq betindegi áýdem jerden urys kezinde óz áskerı bóliminen kóz jazyp qalǵan bir jaýyngerdiń shala-pula orysshasymen árkimnen bir jón surasyp ótip bara jatqandyǵyn baıqap qaldym. Maǵan onyń daýysy óte tanys kórinip ketti de, dereý ornymnan atyp turyp, shulǵaýymdy orap, etigimdi kıip, saraıdyń qalqasynan júgire basyp  shyqqanymsha  jón suraǵan álgi jaýynger biraz jerge ketip qalǵan eken. Degenmen, birden tanı kettim. О́zimniń balalyq shaqtan birge ósken aýyldas dosym Moldapııanyń áskerı kıimmen sońynan qaraǵandaǵy sondaǵy tulǵasy kózime ottaı basyldy. Sońynan men de júgire basyp: «Moldapııa, toqta, Moldapııa!» dep aıǵaı salǵanymda mundaı oqıǵany kútpegen ol shalqasynan túse jazdady», dep eske alatyn. Soǵystan elge oralyp kele jatqanda taǵy bir aýyldas jaqsy joldasy maıdanger Zákarııa Qojekenovpen Tuǵylda kezdesip, ekeýi sol jerden Ertisti boılaı otyryp, elge deıin jaıaý júrip barǵandyǵy týraly joǵaryda aıtyldy. «Bizdiń qolymyzda áskerı komıssarıattyń: «Jolaı kezdesken aýyldar men kolhozdardyń basshylary bul jaýyngerlerdi kelesi aýylǵa deıin kólikpen jetkizip tastaýǵa mindetti», degen qaǵazy bar edi. Biraq, jaýdy jeńip, jaıdary kóńilmen elge oralyp kele jatqan soń ol qaǵazdy eshkimge kórsetpedik. Kezdesken kolhoz bastyqtaryna qolqa salýdy jón kórmedik», dep eske alatyn. Al endi ákemiz Faızoldanyń soǵys­tan keıingi ómirine kelsem, «Prav­da», «Skotovod» kolhozdarynda, «Qara­bulaq» sovhozynda uzaq jyldar halyq sharýashylyǵynda qyzmet etti. Semeıdiń maldárigerlik ınstıtýtynda syrttaı oqydy. Kolhoz bastyǵynyń orynbasary, partııa uıymynyń hatshysy, zootehnık, bas agronom, bas gıdrotehnık qyzmetterin atqardy. Únemi at ústinen túspeı eńbek etti. О́zin únemi partııanyń qatardaǵy qarapaıym soldaty retinde sezinetin. Qartaıǵanǵa deıin aýyryp-syrqadym degen kezin, aýrýhanaǵa jatqanyn, kýrortqa barǵanyn kórmedim. Tym erte turatyn, jáı jatatyn. Bos otyrýdy sýqany súımeıtin. О́mir ábden shyńdaǵan tasqaınat adam edi. 1992 jyly 72 jasynda qaıtys boldy. Qazir oılap otyrsam, atamyz Álipbaıdyń tórt ulynyń úsheýi soǵysqa attanǵan eken. Ekinshi uly Zaınolla maıdan dalasynan oralmady. Qaı jerde qazaǵa ushyraǵany belgisiz. Ájemiz Sábıla balasyn óldi deýge qımaı ómir boıy kútýmen ótti. Úshinshi uly Qabden (azan shaqyryp qoıǵan aty Zeınelqabden) 1944 jyly jasy 18-ge tolmaı óz erkimen áskerge alynyp, 1951 jylǵa deıin rezervtik armııada qyzmet etip, alty jyl ómirin Otan tynyshtyǵyna arnady. Uzaq jyldar «Qarabulaq» keńsharynda qoıma meńgerýshisi bolyp qyzmet etti. Qaıtys bolǵanyna biraz jyl boldy. Al kenje inileri Qaırolla Álipbaev Semeıdiń maldárigerlik ınstıtýtyn bitirgenimen Zaısan aýdandyq «Dostyq» gazetinde, artynan uzaq jyldar Semeı oblystyq «Semeı tańy» gazetinde qyzmet etip, qalamy qarymdy jýrna­lıst ári aty shyqqan aqyn boldy. 2010 jyly 68 jasynda qaı­tys boldy. Qab­den, Qaırolla aǵalar, Qabden­niń úl­ken uly Qaıyrbaqyt aǵa qaıtys bol­ǵan­nan keıin aldym jalańash­tanyp qal­ǵandaı kórinedi. О́ıtke­ni, Álip­baev­tar áýle­tinen taraǵan erkek­kin­diktiler ara­­syn­da jasy úlkeni ózim bolyp qalyp­pyn. «Adam urpaǵymen myń jasaıdy», degen ras qoı. Bul kúnde Zákarııa Qojekenov, Moldapııa Keńesbaev sekildi ákemniń maıdanger dostarynyń ózderi joq bolǵanymen sońynda qalǵan kózderi bir qaýym el bolyp, tútin tútetýde. Aýdannyń partııa, keńes salasynda jaýapty qyzmetter atqaryp, úlgili ustaz bolǵan Zákarııanyń úlken kúıeý balasy Jeńisbek Shaǵıev týraly biraz aıtyldy. Ol kisi bizdiń keńsharda uzaq jyldar jumysshylar komıtetiniń tóraǵasy, partkom hatshysy bolyp qyzmet istep, basqa keńsharǵa órlep-ósip ketken edi. Sonan keıin aýdanymyzdyń ataqty dıqany, eńbektegi erligi birneshe orden, medalmen marapattalǵan Moldapııanyń úlken uly Máýken Keńesbaev bizdiń keńsharymyzǵa partkom hatshysy bolyp qyzmetke kelgende ákem taǵy da qatty qýandy. Qonaqqa shaqyrysyp, jaqsy aralasyp turdyq. Jaıdary minezdi, kishipeıil Máýken aǵa ákem sekildi ardagerlerdi jaqsy qurmettedi. Zákarııanyń úlken uly Áset aǵa aýdandaǵy sý sha­rýashylyǵy sala­syn­daǵy myqty maman boldy. Aýdan­­daǵy sý sharýashylyǵy mekemesin basqar­dy. Basqa balalary da jaqsy qyz­met­­ter atqardy. Ákem aýdan orta­ly­ǵy­na barǵanda ózimen joldas bol­ǵan aza­mattardyń, ásirese, qarýlas dostary­nyń jaqsy atanyp júrgen balalaryn kórse, soǵan qýanyp úıge aıta keletin. О́tken ómirinen áńgime qozǵap, sol azamattardy úlgi retinde kórsetetin. Qazir oılap qarasam, osynyń ózi bizdiń ómir jolymyzda jaqsy tárbıe bolǵan sekildi. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy.