Batyrlardyń ustazy

Adamzattyń tuńǵysh ǵaryshkeri Iýrıı Gagarınge dáris bergen qazaq azamaty Jaqypbek Ysqaqov týraly kezinde qazaq baspasózinde az jazylǵan joq. Ony alǵash ret sonaý 1981 jyly oqyrmandarǵa keńinen málim etken «Lenınshil jas» gazetiniń tilshisi (qazir  «Egemen Qazaqstannyń» bas redaktory) Janbolat Aýpbaev bolatyn. Iý.Gagarınniń ustazy J.Ysqaqov týraly odan keıin de gazet-jýrnaldarda birqatar tolymdy materıaldar jaryq kórdi. Biz búgin osy shaǵyn maqalamyzda maıdanger, marqum Jaqypbek Ysqaqovtyń taǵy bir dańqty tulǵa – qazaqtyń batyr uly, Halyq Qaharmany Raqymjan Qoshqarbaevtyń da ustazy bolǵandyǵyn tilge tıek etpekpiz. Maıdanger-ustaz Jaqypbek Maǵzym­uly 1918 jyly Qorǵaljyn óńirindegi ataqty Ashykól jáne Tushykóldiń arasyndaǵy aýylda dúnıege kelipti. Aqmolanyń jetijyldyq mektebin bitirip, Kókshetaý qalasyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshege túsedi. Ony oıdaǵydaı támamdaǵannan keıin arnaıy joldamamen Aqmola qalasynyń irgesindegi Taıtóbe aýylyndaǵy mektep-ınternatqa muǵalim bolyp keledi. Al 1936-1939 jyldar aralyǵynda osy Taıtóbe mektep-ınternatynyń dırektory bolyp qyzmet atqarady. Naq osy jyldary mektep-ınternatta Raqymjan Qoshqarbaev ta dáris alǵan eken. Raqymjan 1924 jyly qazan aıyn­da osy Taıtóbeden onsha qashyq emes, Aqtóbe dep atalatyn jerdegi Qudaı­qul (qazirgi Qoshqarbaev aýyly) eldi mekeninde dúnıege kelgen. Raqymjannyń áli buǵanasy bekimegen jas kezinde anasy Jamal erte ómirden ozypty. Eldiń eti tiri azamattary túgeldeı qý­ǵyn-súrginge ushyrap otyz jetiniń oıra­nynda Qoshqarbaı otaǵasy da «halyq jaýy» atalyp jazyqsyz jala­men tutqyndalady. Ata-anadan erte aıy­rylǵan jasóspirim Raqymjan Taı­tóbedegi mektep-ınternatqa jiberi­ledi. Mektep-ınternat dırektory bolyp júrgen Jaqypbek Ysqaqov bola­shaq Ha­lyq Qaharmanyn ınternatqa qabyl­dap, eki-úsh jyl kóleminde oǵan dáris beredi. «Raqymjan óz qatarlastarynyń arasynda óte alǵyr jáne qaısarlyǵymen erekshelenetin. Sol kezeńdegi eń bir aýyr kiná bolyp sanalatyn «halyq jaýynyń balasy» degen jalany jamyla júrip, ol eshqashan búgejektep, jasyp kórgen emes. Ákesiniń aýyr jaza­men sottalǵanyn betine basyp, Raqym­jannyń saǵyn syndyrmaq bolǵan keıbir tárbıeshiler men muǵalimder jasóspirimniń ójettiginen taısaqtap, raılarynan qaıtatyn. Raqymjan ınternattaǵy balalardyń basshysy, qandaı da bir iste uıytqy bolyp júretin. Mektep-ınternattyń bir top eresek balalary Taıtóbeden fabrıka-zavod ýchılıshesine oqýǵa attanǵanda qımaı qoshtasqanymyz da áli kúnge esimde», dep marqum Jaqypbek Ysqaqov shákirtin erekshe iltıpatpen eske alatyn. Ustaz ben shákirt dep bóle-jara ata­ǵanmen Jaqypbek Ysqaqov pen Raqymjan Qoshqarbaevtyń jas aralyǵynda alty jas qana aıyrmashylyq bar, zamandastar bolatyn. Sondyqtan da bolar qos maıdanger ómirleriniń sońyna deıin birimen-biri qarym-qatynastaryn úzbeı ótti. 1940 jyly ásker qataryna alynǵan­nan keıin Jaqypbek Ysqaqov soǵys jyldarynda Ortalyq Azııada, Iranda áskerı qyzmet atqarady. Uly Otan soǵysy jyldarynda Belorýssııa jerindegi shaı­qastarǵa da qatysady. Soǵys aıaqtal­ǵannan keıin de ásker qatarynda qalyp, birneshe jyl qyzmet atqarady. 1949 jyly Lenıngrad qalasyndaǵy M.Ka­lının atyndaǵy joǵary áskerı saıası akademııaǵa oqýǵa túsý úshin qujattaryn tapsyrmaq bolady. Keńes áskerı júıesiniń jazylmaǵan zańy boıynsha bul joǵary oqý ornyna túsý úshin orystardan basqa ult ókilderine ártúrli shekteý qoıylatyn. Mine, osyndaı syltaýlarmen akademııa basshylyǵy Jaqypbek Ysqaqovty oqýǵa qabyldaýdan bas tartady. Jas qa­zaq ofıseri qasaqana jasalǵan mun­daı kemsitýshilikke tóze almaıdy. Ol bir­den Keńes Odaǵynyń basshysy I.Sta­lınge aryz jazady. Onda ol Uly Otan soǵysynda eren erlik kórsetken qa­zaq ultynyń ókili ekenin, óziniń de soǵys­qa bastan-aıaq qatysqanyn aıtyp, M.Ka­lı­nın atyndaǵy Joǵary áskerı saıası aka­demııa basshylyǵynyń oqýǵa qabyl­daý­dan bas tartyp otyrǵanyna shaǵym­da­na­dy. Kóp keshikpeı I.Stalın onyń ary­­zyna óz qolymen buryshtama jazyp, áskerı akademııa basshylyǵyna J.Ysqa­qov­ty dereý oqýǵa qabyldaýǵa buıryq beredi. Áskerı akademııany oıdaǵydaı támamdaǵan soń Jaqypbek Maǵzymuly Orynbor qalasyndaǵy joǵary dárejeli áskerı ushqyshtar daıarlaıtyn ýchılıshede sabaq beredi. 1954-1960 jyldar aralyǵynda osy ýchılıshede dáris oqyp júrgen kezeńde munda tuńǵysh ǵaryshker Iýrıı Alekseevıch Gagarın de oqyǵan edi. Sóıtip, Jaqypbek Ysqaqov Iýrıı Gagarınge de sabaq bergen eken. Bul týraly buryn jan-jaqty jazylǵandyqtan osy derekpen ǵana shekteleıik. 1963 jyly maıor Jaqypbek Ysqa­qov óz ótinishimen 42 jasynda áskerı qyz­metten otstavkaǵa shyǵady. Sol jy­ly Aqmola aýyl sharýashylyǵy ınstı­tý­tynyń SOKP tarıhy kafedrasyna qyzmetke ornalasady. Osynda júrip, 1969 jyly ǵylym kandıdaty dıssertasııasyn qorǵaıdy. Sodan zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin syrttaı oqý bóliminiń dekany, úsh merzim ǵylymı kommýnızm kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqarady. Ulaǵatty ustaz, maıdanger Jaqypbek Ysqaqov ómiriniń sońyna deıin jastardy týǵan jerlerin sheksiz súıetin patrıottyq rýhta tárbıeleý isine qaltqysyz qyzmet etti. О́z kindiginen taraǵan urpaqtaryna da azamattyń asqaq paryzy – el qorǵaý qyzmetine baýlydy. Jaqypbek aǵamyz ben Balqymbat jeńgemiz sonaý Orynbor qalasynda tabysyp, 1956 jyly shańyraq qurǵan eken. Olar eki ul tárbıelep ósirdi. «Áke kórgen oq jonar» degendeı, Abaı men Arystan atty uldary ákeleriniń jolyn qýyp, áskerı qyzmetti qalady. Novosibir joǵary áskerı ýchılıshesin bitirgen polkovnık Abaı Jaqypbekuly Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshteriniń qalyptasýy jolynda jemisti eńbek etti. Al Arystan Jaqypbekuly Reseı áskeriniń quramynda áskerı medısına maıory dárejesinde qyzmet etti. Átteń, ekeýi de ómirden erte ótti... Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.