Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonsonnyń qyzmetinen ketetini belgili. Soǵan baılanysty Konservatıvter partııasy ózara daýys berý rásimin ótkizgen-di. Aqyrǵy kezeńge eki úmitker shyǵyp otyr. Olar: syrtqy ister mınıstri Lız Trass pen Qarjy mınıstrliginiń eks-basshysy Rıshı Sýnak. Úkimet basshysy aýysqanymen, Ulybrıtanııada «Breksıt» jyry áli biter emes. Taıaýda eki úmitker arasynda ótken debatta da bul másele talqylandy.
Máseleniń bári Irlandııa men Soltústik Irlandııa shekarasyna kelip tireledi. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin «Breksıt» jaıynda ótkenge sheginip, baıandaı ketsek. 2016 jyly Tumandy Albıonda Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵýyna qatysty jalpyhalyqtyq referendým ótip, kári qurlyqpen qoshtasýdy ańsaıtyndardyń úni basym shyqqan-dy. Alaıda daýys berý máseleni sheshýdiń ornyna, kóptegen túıtkildiń shetin qyltıtty. Ásirese Eýroodaqtan shyqqannan keıingi jaǵdaı kóp talqylandy.
Referendýmnan keıin el tizginin qolyna alǵan Tereza Meı de Brıýsselmen kelise almaı, qyzmetinen bas tartqan. Sodan keıin premer kreslosyna jaıǵasqan B.Djonson elde parlamenttik saılaý ótkizdi. Daýys berý nátıjesi boıynsha ony qoldaıtyndar basym túsken. Osylaısha, Londonnyń eks-meri óz maqsatyn oryndaýǵa túbegeıli kiristi.
Aıtpaqshy, Brıýsseldegi atqaminerlermen basy pispegen Ulybrıtanııa basshylary «Breksıt» merzimin birneshe ret uzartty. Mejeli ýaqytta túk tyndyra almaǵan aǵylshyndar Eýropalyq odaqtyń astanasy Brıýsselden 2020 jylǵy 31 qańtarǵa deıin mursat suraǵan. Kóp uzamaı EO ekijaqty kelisimge enjarlyqpen qol qoıdy. Osylaısha, pálenbaı jylǵa sozylǵan «Breksıt» aqyry aıaqtalǵandaı kóringen. Biraq bul – máseleniń basy ǵana eken.
Kóp uzamaı-aq túrli deńgeıde qıynshylyqqa kezikti. Sonyń ishindegi eń bastysy – Irlandııa men Soltústik Irlandııa shekarasy. О́ıtkeni olardyń biri – Odaq quramyndaǵy táýelsiz memleket, ekinshisi – Ulybrıtanııanyń ákimshilik aımaǵy ǵana. Biraq eki eldiń arasyndaǵy shekara qujat júzinde ǵana. Áıtpese, halyqtyń aýyly aralas, qoıy qoralas bolyp ketkeli qashan!
Máselen, dál shekarada brıtanııalyq jaǵy Belký, al ırlandııalyq jaǵy Bleklaıon dep atalatyn aýyl bar. Eki ortany Belký ózeni bólip jatyr. Aýyldyń turǵyndary da kóp emes. Belkýde bes júzge jýyq, Bleklaıonda úsh júzge jýyq adam mekendeıdi. Eldi mekendegi jalǵyz et dúkeni ırlandııalyq tarapta ornalasqan. Al shashtaraz, sharýashylyq dúkeni Ulybrıtanııa aýmaǵynda tur. Tumandy Albıonda mundaı eldi mekender jetip artylady.
Bul túıtkildi ońtaıly sheshý úshin Eýropalyq odaq ta, Ulybrıtanııa da «Belfast kelisimin» saqtaýǵa talpyndy. Esterińizde bolsa, XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Irlandııa aralynda qaqtyǵys órti órshigeni belgili. Tarazynyń bir basynda Irland respýblıkalyq armııasy (IRA) Irlandııanyń birigýi jáne brıtanııalyq basqarýdy toqtatý úshin kúresse, kelesi jaǵynda Ulybrıtanııa qarýly kúshteri men loıalıster turdy. Qaqtyǵystyń órshigeni sonshalyq, adam urlaý, partızandyq soǵys, kek qaıtarý kúndelikti jaǵdaıǵa aınalyp ketken-di. Shıelenisti retteý úshin 1998 jyly «Belfast kelisimine» qol qoıyldy. Soǵan sáıkes eki tarap ta qarýly qaqtyǵystardy toqtatyp, 30 jylǵa sozylǵan teketireske núkte qoıdy.
Taraptar osy kelisimdi saqtap qalý úshin «Breksıt» aıasynda «Soltústik Irlandııa protokolyna» qol qoıǵan-dy. Atalǵan kelisimge sáıkes, Soltústik Irlandııa men Irlandııa arasynda shekara bolmaıdy, qujat tekserý, kameralyq baqylaý ornatylmaıdy. Iаǵnı Soltústik Irlandııa turǵyny (Ulybrıtanııa azamaty) Irlandııaǵa (Eýropalyq odaq quramynda) óte qalsa, eshqandaı kedergi kórmeýge tıis.
Biraq qaǵaz betinde ońaı kóringenimen, is júzinde muny júzege asyrý qıynǵa soqty. Taýarlardy jetkizýge baılanysty kóptegen daý týdy. Mysaly, Eýropalyq odaq ystalǵan et sekildi ónimderdi uıymǵa múshe emes memleketterden ákelýge tyıym salǵan. Soltústik Irlandııa resmı túrde odaqqa kirmeıtindikten, Ulybrıtanııadan ákelinetin mundaı taýar óńirge kirmeı qalýy múmkin. Bul máseleni sheshý úshin Borıs Djonson «Soltústik Irlandııa protokolyna» ózgeris engizýdi kózdegen edi. Biraq muny Brıýsseldegi sheneýnikter jaqtyrǵan joq. El ishinde de osy kelisimge baılanysty Borıs myrza jıi synǵa ushyraǵan edi.
Qazirgi tańda premerlikke talasyp otyrǵan Lız Trass pen Rıshı Sýnaktyń da «Breksıtke» qatysty kózqarasy eki túrli. Kezinde Elızabet hanym Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵýyna qarsy bolǵan edi. Alaıda referendým ótip, halyq qart qurlyqpen qoshtasýdy qoldaǵan soń L.Trass pikirin ózgertti. Endi ol qalaı da «Soltústik Irlandııa protokoly» ratıfıkasııalaýdy usynyp otyr. Sarapshylar Elızabet hanymnyń mundaı ustanymyn úkimet basshysy atanýǵa umtylysymen baılanystyrady. Rıshı Sýnak ta bul kelisimdi qoldaıdy.
Biraq protokoldy rásimdegenmen, máseleniń túbegeıli sheshile qoıýy ekitalaı. Shekaranyń basqa bóliginde de túıtkilderdiń túıini tarqamaı tur. Máselen, qazirgi tańda Ulybrıtanııanyń eksport kólemi aıtarlyqtaı azaıǵan. Tipti jergilikti suranystyń artýy da óndiris ıeleriniń qaltasyna túsetin qarjydan qaǵylýyn toqtata almaǵan kórinedi. The British Chambers of Commerce júrgizgen zertteýge súıensek, eldegi 2 600 eksportshynyń tabysy birneshe esege azaıǵan. Munyń basty sebebi retinde Eýropalyq odaqpen aradaǵy kedendik baqylaý men shekaradaǵy uzyn-sonar kezekti aıtyp otyr.
The British Chambers of Commerce-tiń saýda saıasaty jónindegi bóliminiń basshysy Ýılıam Beınniń aıtýynsha, byltyrǵy jazdan beri Ulybrıtanııanyń qart qurlyqqa jetkizetin taýar kólemi tómendegen.
«Taýar jetkizý tizbeginiń buzylýy, baǵanyń ósýi jáne Brexit bıýrokratııasynyń áseri men shyǵyndardyń artýy eksportqa, ásirese pandemııadan zardap shekken shaǵyn óndiris oshaqtaryna kesirin tıgizip otyr», deıdi Ýılıam Beın.
Rasynda, qazir Doverdegi kedendik baqylaý aımaǵynda uzyn-sonar kezek qalyptasqan. Buǵan deıin La-Manshtyń astymen erkin tasymaldanǵan taýarlar endi uzaqqa sozylatyn tekseristen ótedi. Álbette, bul qozǵalysqa kedergi keltiretini aıtpasa da túsinikti. Osyǵan baılanysty Tumandy Albıondaǵy eksportshylar úkimetten áreket etýdi kútip otyr.
Doverdegi port «Breksıtten» keıin demalys kúnderi shamamen 140 myń jolaýshy, 45 myń jeńil kólik jáne 18 myń júk kóligin ótkizýge ǵana qaýqarly. Port ákimshiligi 2020 jyly úkimetten ınfraqurylymdy jetildirý úshin 33 mıllıon fýnt-sterlıng suraǵan edi. Biraq Ulybrıtanııa parlamenti muny qabyldaǵan joq. Sóıtip, nebári 33 myń fýnt-sterlıng qana bergen.
Osylaısha, «Breksıt» máselesi áli talaıǵa deıin jyr bolatyn túri bar. Birneshe jyl syrtqy ister mınıstri qyzmetin atqarǵan Lız Trass úkimet tizginin qolyna ala qalǵanda Brıýsselmen qalaı kelisimge keletini túsiniksiz. О́ıtkeni Eýropalyq odaq «Soltústik Irlandııa protokolyn» oryndamaǵany úshin Ulybrıtanııaǵa ashýly. Alda-jalda munyń sheshimi tabylmasa, Tumandy Albıon men qart qurlyqtyń arasynda saýda soǵysy týyndaýy ábden múmkin.