Tandem

Men ol kezde munyń bireýin de bilgen emespin. Onyń aty-jóninen tek 90-jyldardyń basynda aǵa gazettiń Ońtústik Qazaqstan óńirindegi menshikti tilshisi qyzmetine kiriskendegi jazǵan maqalalary arqyly bir-aq ha­bardar boldym. Al kez­desip, tanysqanymyz 1996 jyl­dyń jazynan bastaldy. Bul Aq­parat mınıstrliginiń maýsym aıyndaǵy sońǵy aptanyń jek­senbisin jýrnalıster kúni dep belgilegen kez edi. Soǵan baı­lanysty Almatydaǵy gazet-jýr­nal, radıo jáne televızııa qyz­met­kerleri arasynda fýtboldan S.Berdiqulov atyndaǵy týrnır ótetin boldy. Mınıstrliktiń uı­ǵarymy boıynsha ony uıym­das­tyryp, ótkizýge baqylaý jasaý «Egemen Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń orynbasary qyzmetine jańadan kelgen Erkin Qydyrǵa júktelipti. Osy­­ǵan baılanysty ol aldaǵy is-sharaǵa qatysýǵa ynta bil­dirgen BAQ redaksııalary ókil­de­rin jınap alyp, apta saıyn­ jınalys ótkizip turdy. Suraıtyny – komandalardyń ja­saqtalý jaǵdaıy, olardaǵy oıyn­shy­lar­dyń alańǵa kıip shyǵatyn sport­tyq formalarmen qamtylý deńgeıi. Al talaby – daıyndyq ıeleriniń jumystan keıingi jat­tyǵýdan qalmaýy. Qaraımyz: óńi jyly, bııazy jigit. Minezi jum­saq, kishipeıil. Kútpegen jerden sóz taýyp, eldi dý kúldiretin ázili da joq emes. Osy qasıetine qarap ony jatsynbadyq. Bir­den ish tartyp, tez til tabysyp kettik. Sóıtip, qoldan kelgen kómegimizdi aıamaýǵa tyrystyq. Sonyń nátıjesinde týrnır de yń-shyńsyz ótip, tıisti vedom­stvonyń bul is-sharany joǵary baǵalaǵany bar.

О́stip júrgende astana Alma­ty­dan Aqmolaǵa kóshetin bol­dy. Bul 1997 jyldyń aıaq kezi edi. Osyǵan baılanysty bas­talǵan alasapyranda BAQ salasy da ońtaılaný, qysqarý úde­risterin bastarynan ótkere bastady. Sóıtip, «balapan basyna, turymtaı tusyna» deıtindeı zaman týdy. Sonda ne isterin bilmegen kóp áriptesterimizdiń oıynda bir ǵana úmit boldy. Ol – elordaǵa bet alǵan úlken kóshke iligý-tin. Sondaı nıet maǵan da tynym bermeı júrdi. Buǵan: «Astanada qalalyq gazet ashylǵaly jatyr. Soǵan mınıstrlik bas redaktordyń orynbasaryn izdestirýde. Bar­ǵan qyzmetkerlerge ákimdik úı de beremiz dep otyr», degen janashyr jan Saýytbek Abdrahmanovtyń sózi qamshy bolǵan edi. Sodan ne kerek: «Táýe­kel!» dep Arqaǵa attan­dym. Poıyzdan túsken boıda ákimdik­ke, odan «Aqmola aqshamy» ga­ze­tine kelip, jumysty bastadym. Ujym músheleri ár jaq­tan jınalypty. Tatý boldyq. Entýzıazmmen eńbek ettik. Sóı­tip, gazetti  jutyndyryp, el oqı­tyndaı qyzyqty etip shyǵa­ryp jattyq. Biraq qala ákimi Jaq­sybek Ádilbekovten habar joq. «Úı beremin», degen sózin jutqan sııaqty. «Qoı, – dedim arada segiz aı ótken soń. – Jaǵdaı osylaı bola berse, jyldyń sońyna qaraı eńbek demalysyn alaıyn da Almatyma keteıin. Sodan bul jerge qaıta oralmaı-aq qoıaıyn».

Osyndaı oımen júrgende qarasha ótti. Jeltoqsan týdy. Mine, sol ýaqytta «Aqmola aq­sha­myna» meni izdep Erkinniń kel­mesi bar ma?! Múldem kútpegen nárse. Tosyn jaǵdaı. О́ıtkeni ol kezde san sapalaq jumystar­men ııý-qııý tirlik keship jatqan bul qalada bireýdi bireý izdeý, amandyqty bilip, hal surasý degen ilýde ǵana bir kezdesetin jaǵdaı bolatyn. Osyndaı jal­ǵyzsyrap ári qulazyp júr­gen sátte Erkinniń kelýi... Qýa­­nyp, arqa-jarqa boldyq ta qal­­­dyq. Amandyq-saýlyq su­ras­­­qan soń aıtqany: endi eki-úsh aıda «Egemen Qazaqstan» gaze­tiniń ujymy da Almatydan Asta­naǵa qonys aýdarmaqshy eken. Keıin «Aqmola aqshamy» redak­sııasyndaǵy ekeýmizdiń sol kezdesýimiz týraly Erkinniń «О́mir súrý formýlasy» atty ma­qalasynda bylaı dep jazǵany bar: «Egemenniń» bolashaq ofı­sindegi jóndeý jumysynan qo­lym qalt etkende Janbolat aǵa­ny izdep, qalalyq gazetke bar­­dym. Kórdim. Áńgimelestim. Otyrǵan keńse, ondaǵy bólme kózge óte qorash eken. Ústel, oryn­­­dyq, shkaf... Bári eski. Aǵa­myzǵa qurqyltaıdyń uıasyndaı kabınet berilipti. Onda áriptesi Talǵat Batyrhan ekeýi qysylyp-qymtyrylyp otyr. Qalaı degende de bulardyń bári qala­nyń bas gazeti degen atqa saı kelip turǵan joq. Biraq Jákeńniń jú­zinen ol olqylyqtarǵa renjip ne kóńil kúıin júdetip otyrǵa­ny kórinbeıdi. Ony sóz etýge ýaqyty da, qulqy da joq sııaqty. Aıtatyny – jumys. Tilge tıek etetini – gazet. Áńgimeleıtini – baspahana».

Sodan bir apta ótken soń... Iá, sondaı ýaqyt aralyǵy shamasynda biz «Egemen Qazaqstanda» ózgeris bolypty degen habar estidik. Uzynqulaqtyń aıtýynsha Ýálıhan Qalıjanov basqa jumysqa aýysypty da kópten beri birinshi orynbasar bolyp kele jatqan Erjuman Smaıyl bas redaktorlyqqa taǵaıyndalypty. Al Erkin áneýgúni bizdi izdep, amandasýǵa kelgen Erkin Qydyr bir saty joǵarylap, Erjuman aǵamyzdyń burynǵy qyzmetin atqaratyn bolǵan. «E, jaraıdy»,  dedik te qoıdyq bul jańalyqqa. О́ıtkeni Almatydaǵy «Egemen» qaıda, biz qaıda?.. Jan-jaqqa burylyp qaraıtyn shama joq. Qarbalas tirlik. Biraq sodan kóp uzamaı maǵan da bir habardyń kelip jetkeni!.. Aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrliginiń uıǵarymymen men joǵarydaǵy gazet bas redaktorynyń orynbasary qyzmetin atqarýǵa baratyn bolyppyn.

«Mınıstrlik «Aqmola aqsha­my» basylymyndaǵy jasaǵan jumysyńyzǵa rıza, – dedi atal­ǵan vedomstvodaǵy departament dırektory Anatolıı Gýrskıı. – Qalalyq gazet úlken jolǵa tús­ti. Endi onda siz isteıtin eshteńe qalǵan joq. Sondyqtan erteń­nen bastap Almatydaǵy «Egemen Qazaqstanǵa» bet alǵanyńyz du­rys». Anatolıı Stepanovıchtiń myna sózin estigende meniń kóz aldyma osy jaqyn ýaqytta­ǵy óte tanys ómir sýreti eles berip ótkendeı boldy. Ol aǵa gazet ókili Erkinniń «Aqmola aqshamyna» meni izdep kelýi, áńgimelesip, uzaq otyryp qaıtýy edi. «Demek sonda ol munda tegin soqpaǵan eken ǵoı. Mınıstrlik, redaksııa júktegen tapsyrmamen taıaýdaǵy bolyp qalýy múmkin aýys-túıiske kadr izdep, sony barlap qaıtqan sapary-aý shamasy», degen oı kelgen sonda maǵan. Bul  ras ta edi. Onyń keıin belgili bolǵany bar.

...Mine, sodan bastap men Erkinmen aǵa gazette 18 jylǵa jýyq jumys istedim. Eki adamnyń bir mekemede bulaı eńbek etýi uzaq ýaqyt. Iá, óte úlken merzim. Sondaǵy rıza bolatynym – kún, aı, jyldar boıǵy qaýyrt, qat-qabat jumys úderisinde ortaq til tabysyp, túsinistikpen eńbek etkenimiz. Qýanatynym – sanaǵa salmaq túsiretin nebir qıyn, kúrdeli psıhologııalyq arpalys sátterinde de «áı» des­peı, adamgershilik atty altyn ar­qaý­dan ajyramaǵanymyz.

...«Egemen Qazaqstan» gazeti aksıonerlik qoǵam bolyp qu­ryl­dy. Onyń basshylyǵyna Saýytbek Abdrahmanov keldi. Al­ǵashqy basqosýdaǵy áńgimeden ańǵarǵanymyz, aldaǵy qolǵa alatyn isterdiń kóp ekeni edi. Olar: jarnama máselesimen myq­tap aınaly­syp, aımaqtardan aqyly negizdegi betterdi kóptep uıymdastyrý, gazettiń ótpeli kezeńdegi tómen túsip  ketken tırajyn kóterip, «Qazposhtanyń» baspahana­dan keıin qolǵa alatyn tasymal shy­ǵynyn azaıtýdyń jolyn ta­bý. Munyń syrtynda 1958 jylǵy Tyń ıgerý kezin­de salynyp, sodan beri kúrdeli jóndeý kórmeı, apatty jaǵdaı­da turǵan redaksııa ǵımara­tyn jańadan salý jospary da kezek kútip turǵan másele edi. Mine, osy jumystardy bastaý, jú­ıe­li júrgizip, tııanaqty aıaqtaý úshin aksıonerlik qoǵamnyń pre­zıdenti men eki orynbasary jáne bas redaktor arasynda tártip pen rettilikke negizdelgen ynty­maq atty uǵymnyń túzý syzyǵy qajet-tin. Qýanyshtysy, az ǵana ýaqyt  aralyǵynda oǵan qol jet­kizilip, oılastyrylǵan jaıttar júzege asa bastady. Sonyń nátıjesinde gazet tırajy ósti. Sóz etilip otyrǵan ýaqyttaǵy jandanǵan jumystar qataryna sondaı-aq jarnamany da qosýǵa bolady. Buryn redaksııaǵa ony múddeli mekemeler ǵana ákelip, óz ónim­derin elge aqyly negizde tanystyryp jatatyn. Endi zaýyt, fır­malarǵa agent dep atalatyn gazet qyzmetkeri baryp, qosym­sha qarjynyń jańa múmkindik kó­zin tapty. Osynyń bári aksıo­ner­lik qoǵam prezıdenti men onyń eki orynbasarynyń jáne bas redaktordyń túsinistikke to­ly jumysynyń nátıjesi edi. О́rkenıetti elderde muny tandem deıdi. Áý basta bul tehnı­ka salasyndaǵy mashınalar mehanızminiń jumysyna baılanysty aıtylatyn bolǵan. Onyń máni mynada. Kádimgi «K-700» traktory bar emes pe? Mine, sonyń ón boıyn ustap turar ne­gizgi beltemir – ózekke úlkendi-kishili birneshe detal ornalasqan ǵoı. Motor ot alǵanda olar birine biri dem bere birigip otyryp qı­myldaıdy. Sóıtedi de bári kúsh qosa úılesimdi jumys yrǵaǵyna qol jetkizedi. Bizdiń sóz etip otyrǵan máselemizdegi uǵymda da ol solaı. Sondaı maǵynaǵa ıe. Tabıǵı tilmen aıtqanda, tandem – belgili bir jaǵdaıǵa baılanysty isti qolǵa alǵanda oı, kózqaras, maqsattyń bári ózara úılesim taýyp, «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara» otyryp jetistikke jetý.

Osy arada oqyrmandar tarapynan: «Al sol tabysqa jet­kizgen ortaq iste maqalanyń basynan beri sóz etip kele jatqan keıipkerimiz nendeı eńbegimen erekshelenip, qandaı qarym-qabiletimen ujym esinde qaldy?» degen suraq týýy múmkin. Aıta­ıyq. 2006 jyly «Egemen Qazaq­stan» gazeti ornalasqan eki qa­batty ǵımarat qabyrǵalary úsh-tórt jerden jarylyp, naǵyz apattyq deńgeıge jetti. Sol kezde aksıonerlik qoǵam prezıdenti Sáýkeń, Saýytbek Abdrahmanov Aqparat mınıstri Ermuhamet Ertisbaevty ertip ákelip, oryn alǵan jaǵdaıdy kórsetkende, vedomstvo basshysy shoshyp ketti. Bir aptadan soń Parlament minbesinen tabylǵan ol Sáýkeń ekeýi kezek-kezek sóılegende, de­pýtattardyń mınıstr men gazet basshysynyń jańa keńse salý jónindegi usynysyn qoldamaýǵa áddileri qalmady. Sóıtip, jyl aıaqtalýǵa úsh aı qalǵanda bıýdjet josparyna endi de, 2007 jyly bastalatyn qurylysty júrgizý aksıonerlik qoǵam pre­zıdentiniń orynbasary Erkin Qydyrǵa júkteldi. Mine, osy jerde onyń buryn jurt múlde baıqamaǵan bólek qyry ashyldy. Bul qazirgi zamanǵa aýadaı qajet beıimdilik – menedjerlik qasıet edi. Sonyń arqasynda 15-ke jýyq uıymdastyrý ju­my­sy maqsatkershilikpen óte tez ári ońtaıly júrgizildi. Sóı­tip, 2007 jyldyń jazynda bas­talǵan jumys toqtaýsyz júr­di de otyrdy. Ǵımarattyń irge­tasy quıylyp, qabyrǵalary qa­la­nyp, shatyry jabyla bas­ta­ǵanda, onyń astyndaǵy keń de bıik jertólege úlkendi-kishi­li qo­rap, jáshikter ákelinip kir­gizile bastady. Keıin bilsek, bul «Egemen Qazaqstannyń» jańa keńsesine qajet ústelder men oryn­dyqtar, dıvan jáne kompıýter keshenderi eken. «Ofıs daıyn bolǵanda satyp alsaq, on­da kesh qalyp, qymbatshylyq­qa urynamyz. Ol kezde baǵa bir ornynda turmaı, eki-úsh ese ósip ketýi múmkin. Sondyqtan qazir qamtyp qalǵanymyz durys», dep túsindirgeni bar muny sol kez­de Erkin.

Toǵyz qabat eńseli ofıstiń negizgi jumystary bitip, onda tek endi syrlaý men árleý sııaqty usaq-túıek tirlikter qalǵanda, aksıonerlik qoǵam basshylyǵy aldyna Erkin tarapynan taǵy bir usynystyń túskeni!.. Ba­synda buǵan túsinbedik. Ke­ıin baıqap qarasaq, aqylǵa qo­nym­dy sharýa. Memlekettiń júr­gizilip jatqan qurylysqa dep bólgen qarjysynan biraz aqsha únemdelip qalǵan ǵoı. «Sony úkimetke qaıtarmaı, osy ǵı­maratqa qatysy bar degen dáleldememen japsarlastyryp, shaǵyn otbasylyq jataqhana salyp jibersek qaıtedi? Sol kezde bizdegi turǵyn úı máselesi aıtarlyqtaı sheshimin taýyp qa­lar edi», dedi ol. Aksıonerlik qoǵam basshysynyń buǵan aıtqan jaýaby: «Táýekel!» degen bir aýyz sóz boldy. Sol-aq eken, redaksııa qyzmetkerleri jańa ǵımarattyń daıyn bolyp qalǵan astyńǵy qabatyna kóshirile bas­tady deısiz. Al olar otyrǵan bu­rynǵy eski keńse úıi súrilip, az ǵana merzim ishinde ol jerden 18 shaǵyn otbasylyq jataqhana boı kóterip shyǵa keldi.

...2016 jylǵy naýryzda ak­sıonerlik qoǵam prezıdenti ­Sá­keń Májilis depýtattyǵy saıla­­ýy­na túsetin boldy. Osy­ǵan baı­lanysty gazetke bir aı bas­­­shylyq etý vıse-prezıdent – bas redaktor maǵan júkteldi. Sodan bastap redaksııada kúbir-sybyr áńgime bastaldy deısiz. Ol: «Sákeń depýtattyqqa ót­se, «Egemenge» kim keledi?» de­gen sóz. Men oǵan onsha nazar aýdar­­ǵan joqpyn. Bar oıym: «Saılaý ótkenshe gazetten shı shyqpa- sa, ujymdaǵy mo­raldyq-psı­­ho­­­logııalyq ahýal qa­­­­lypty bol­sa, sóıtip tap­sy­­rylǵan mindetti abyroımen aıaqtap, jumysty aman-esen ótkizip bersem», degen bir ǵana maqsat edi. Sondaı kún­­der­­diń birinde qabyldaý ból­­mesindegi hatshy qyzdan álde­bir nárselerdi izdettirip jat­qan Erkin: «Joǵary jaq siz ekeý­mizdiń qujattarymyzdy suratyp jatyr», dedi. Myna ha­bardy estigen men oǵan: «Ol qa­ǵazdardy jibermeı tura tur», dedim. Sóıt­tim de bólmege kelip, uzaq oılandym. Oılanǵanym – eshnársege qulqymnyń joqtyǵy edi. Onyń sebebi, birinshiden, sol kezde jasym 65-ke kelip, zeınetten asqantynmyn. Eger jańa orynǵa degen yńǵaıymdy sezip, bilgen jurt bolsa: «Alpystan assa da qyzmetke toımaıtyn net­ken jan bul ózi?» dep kinála­maı ma. Ekinshi, eseptep kórsem gazet-jýrnal redaksııalarynda úzilissiz jumys istegenime 44 jyl bolypty. Ábden qajyp-shar­shaǵanymdy nesine jasy­raıyn. Sonyń saldarynan den­saýlyq ta syr bere bastaǵan-tyn. Úshinshiden, oılanyp otyryp, ózimdi Sáýkeńmen salystyrdym. Ol óz ýaqytynda Ortalyq Ko­mıtet, Prezıdent apparaty, Úkimette qyzmet istep, mınıstr de bolǵan adam. «Egemenniń» bir sharýasymen joǵary jaqqa barǵanda, sol jerdegi aldynan shyqqan keshegi qyzmetkerleri «bet kórse, júz uıalady» degen­deı, ótinishine sergek qarap, sózin jerge tastamaǵanyn talaı kórgenbiz. Al men... «Aınal­dyr­ǵanym – ala qaǵazdyń beti», dep Sultanmahmut Toraı­ǵy­­rov aıtqandaı, ómir boıy kórge­­nim – gazet, barǵanym – baspa­ha­na. Kásibı maman bolǵanym­men, bılikpen onsha baılany­sym joq. Al onyń erteń tıraj­dyń qulaýyna, redaksııa qyzmet­ker­leri jalaqysynyń keshigýine jáne taǵy basqa jaǵdaılarǵa ákelip soǵary anyq.

Osylardy oı eleginen ótki­zip bolǵan soń Prezıdent ap­paratyndaǵy úlken kýratordyń qabyldaý bólmesine qońyraý shaldym. Telefondy kótergen Perızattan búkil ıdeologııaǵa jaýapty jas basshysyna qosý­dy ótindim. «Sálemetsiz be, aǵa?» dedi arǵy jaqtaǵy daýys. Men joǵarydaǵy jaǵdaıdy aıt­­tym. «Bul sizdiń sońǵy sheshimińiz be? – dedi ol. «Iá!» «Jaqsy. Es­keremiz!». Telefondaǵy osy áń­gimeden ke­ıin Erkinge kirdim. Bolǵan jaıdan qysqasha habardar etken soń: «Joǵary jaqqa bir ǵana qujat jiber. Ol – seniń qaǵazdaryń», dedim. Kóp uzamaı jaqsy habar keldi. Bul saılaý naýqanynan úsh kúnnen soń bolǵan oqıǵa edi. Bir aptadan keıin Májilis depýtattyǵynyń mandatyn alyp, ujymmen qosh­tasýǵa kelgen Sáýkeńniń, jı­nal­ǵandar aldynda: «Túý, Jáke-aı... Hantáńiri shyńyna shy­ǵýǵa bir adym  qalǵanda, keri bu­rylǵanyńyz qyzyq boldy», degeni bar.

...Qazir Erkin «Astana aqsha­mynda» bas redaktor bolyp qyz­met istep júr. Jumysy jaqsy. Tóńiregine syıly. Baıaǵydaı elgezek. Kishipeıil. Jurtqa qamqor jan. Basqa ujymda júrse de «egemenqazaqstandyqtardyń» úlken-kishisi degende shyǵarda ja­ny basqa. Bizdiń jyrtysymyzdy jyrtady da júredi. Rahmet, áriptes ini! Azamat. Aman júr!

Janbolat AÝPBAEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri