Kedendik shekarada kedergi azaıdy

– Talǵat Japarhanuly, osy ýa­qyt­qa deıin Almaty oblysy boıynsha memlekettik kirister departamentin bas­qaryp kelesiz. Qazirgi ýaqytta Jetisý oblysy boıynsha memlekettik kiris­ter departamenti tolyq qurylyp bol­maǵandyqtan, Jetisý oblysy bo­ıynsha da departament basshylyǵy sizdiń ja­ýap­kershiligińizde ekeni túsinikti. Osy oraıda áńgimeni Qytaımen shekara­nyń negizgi bóligin Jetisý oblysy qu­raı­­tyndyqtan, oblysta jańadan qu­ry­latyn departamenttiń quramynda qan­sha keden beketteri qalatynynan bastasaq.

– Jetisý oblysynyń qurylýyna baı­lanysty jańadan qurylatyn Jetisý oblystyq memlekettik kirister depar­tamentiniń qaraýynda Panfılov aýdanynda ornalasqan «Nur joly», «Altynkól-jol», Shekara mańy halyq­aralyq yn­tymaqtastyǵy ortalyǵy «Qorǵas» keden beketteri men Alakól aýdanyna qa­rasty «Temirjol» jáne «Alakól» keden beketteri qalady. Al «Qaljat» keden beketi jańadan qurylatyn Alma­ty oblystyq memlekettik kirister depar­ta­mentiniń qaraýyna ótedi.

– Prezıdent synynan keıin Qy­taımen shekarada ornalasqan kedendik beketterdegi ahýal áli kúnge deıin nazardan túsken emes. Osy oraıda, kezinde belgili bir ekonomıkalyq ope­ratorlardyń keden beketterin monopolııa jasap alǵany jáne qazirgi ýaqytta qandaı oń ózgerister bolǵany týraly aıta ketseńiz?

– Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń synynan keıin kedendik shekarada quramynda Bas prokýratýra, Qarjylyq monıtorıng agenttigi, Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi jáne Memlekettik kirister komıtetiniń qyzmetkerlerinen quralǵan komıssııa jumys istep, kóptegen kemshiliktiń betin ashty. Osy oraıda talaı jyl eko­no­mıkalyq operator statýsyn ıelengen burynǵy bılikke jaqyn belgili bir top ókilderi keden beketterinde óz ús­temdigin júrgizip kelgeni jasyryn emes. Olar syrtqy ekonomıkalyq qyz­metpen aınalysýǵa nıet bildirgen bıznes ókilderine derbes jumys isteýge múmkindik bermedi. Sóıtip, bıznesin Qytaımen baılanystyrǵysy keletinder amaldyń joqtyǵynan sol ekonomıkalyq operatorlardyń kómegine júginýge máj­búr boldy. Sebebi, taýarlaryn solarǵa berý arqyly olar kedendik tekserý men kedendik resimdeýden esh kedergisiz ótip júrdi. Osylaısha, tapqan tabysynyń kóp mólsherin atalǵan operatorlarǵa berip, ózderi azyn-aýlaq tabysty qanaǵat tutty.

– Qazirgi ahýal qandaı?

– Qazirgi ýaqytta sol kezderi kedenniń zań talaptaryn óreskel buzýmen jumys istegen ekonomıkalyq operatorlardyń barlyǵy kedendik shekaradan ketti. Olar­dyń talaı jylǵy zańsyz áreketteri ásh­kerelenip, birazy qylmystyq jaýap­kershilikke tartyldy. Barlyǵynyń syrt­qy ekonomıkalyq qyzmetine baılanysty postkedendik baqylaý júrgizilip jatyr. Atap aıtsaq, búginge deıin syrtqy eko­nomıkalyq qyzmetpen aınalysqan 9 eko­nomıkalyq operatordyń qyzmetin tyń­ǵy­lyqty tekserýdiń nátıjesinde olarǵa qosymsha 101 mlrd 985 mln 817 myń teńge ke­dendik tólemder men salyqtar salyndy.

Jarty jyldyń qorytyndysy negi­zinde Almaty oblysy boıynsha mem­lekettik bıýdjetke salyqtardan túsetin kirister jospary 422 mlrd 764 mln teńge bolsa, bul kórsetkish 442 mlrd 302 mln teńgeni qurap, josparly tap­syrma 104,6 paıyzǵa oryndaldy. Iаǵnı, jos­pardan tys 19 mlrd 537 mln teńge kiris túsip, ótken jyldyń osy merzimimen sa­lystyrǵanda ósý qarqyny 126,2 paıyzdy qurady. Sonyń ishinde kedendik tólemder men salyqtardy óndirý jónindegi josparly tapsyrma da 107,7 paıyzǵa oryndaldy. Mysaly, jospar 54 mlrd 453 mln teńge bolsa, onyń oryndalýy 58 mlrd 659 mln teńgeni qurady. Sonymen qatar elektrondy deklarasııalaý arqyly kedendik ákimshilendirý barysynda táýekeldi beıimmen basqarý tıimdiligi 51,3 paıyzdy qurap, nátıjesinde tekserýge túsken 4 684 taýar deklarasııasynyń 2 401 deklarasııa­synan kemshilikter anyqtalyp, qosymsha 2,3 mlrd teńge kedendik tólemder óndirildi. Onyń ishinde 619,8 mln teńge kedendik tekserý nátıjesinde, 1 mlrd 673,2 mln teńge kedendik qundy qaıta saralaý nátıjesinde júzege asty. Sóıtip, kedendik tekserýdiń tıimdiligi 40,8 paıyzǵa kóterildi. Iаǵnı, jarty jyl ishinde «qyzyl dáliz» arqyly nemese ınspeksııalyq tekserý kesheniniń skanerlik qorytyndysy, t.b. negizinde kedendik tekserýge túsken 2 371 taýar deklarasııasynyń 968-inen ımporttalatyn taýardyń quramyn durys málimdemeýge baılanysty kemshilikter anyqtaldy.

Mysaly, málimdelmegen nemese durys málimdelmegen taýardyń kedendik quny 10 myń aılyq eseptik kórsetkishten (30 mln 630 myń teńge) asyp ketse, bul másele Qazaqstan Respýblıkasy Qyl­mys­tyq kodeksiniń 234 baby (ekonomıkalyq kontrabanda) boıynsha prosessýaldyq sheshimder qabyldaý úshin ekonomıkalyq tergeý departamentiniń qaraýyna jibe­riledi. Jarty jyl ishinde osyndaı 18 is ekonomıkalyq kontrabandanyń belgileri bar degen kúdikpen atalǵan departamenttiń qaraýyna jiberildi. Buǵan qosa ákimshilik quqyq buzý faktileri boıynsha 2 801 is qozǵalyp, nátıjesinde 124 mln 801 myń 935 teńge aıyppul salyndy. Osy sıfrlar arqyly Qytaımen shekarada ornalasqan keden beketteri jumysynyń nátıjesin ańǵarý qıyn emes qoı dep oılaımyn.

– Pandemııa problemalary etekten tartqan shaqta «Nur joly» keden beketindegi avtokólik keptelisi qoǵamda úlken kereǵar áńgimeler týdyrdy. Tipti bul máseleniń jańǵyryǵy Úkimet basshylyǵyna deıin jetip, máseleniń mán-jaıy memlekettik dárejede qaralǵany belgili. Sondyqtan da osy máselege baılanysty atqarylyp jatqan jumystardyń nátıjesi qandaı?

– Iá, «Nur joly» keden beketinde birneshe shaqyrymǵa sozylǵan kólik keptelisi syrtqy ekonomıkalyq qyzmetpen jáne júk-kólik tasymalymen aınalysatyn kompanııalar úshin ýaqyt jáne qarjy jaǵynan úlken shyǵyn ákelgeni jasyryn emes. Talaılardyń kontraktidegi kórsetilgen taýardy jetkizý merzimi buzylyp, jumystyń barysyna keri áserin tıgizdi. Sonyń saldarynan kólikterdiń shekaraǵa kezekpen kirý máselesinde tamyr-tanystyq pen sybaılas jemqorlyq jaǵdaılaryna da jol berildi. «Sýdyń da suraýy bar» degendeı, qazirgi ýaqytta bul máselege kináli biraz laýazymdy tulǵalar men basqa da deldaldyq jasaǵan qylmystyq top ókilderi anyqtalyp, zań aldynda jaýap berýde.

Osy oraıda, shekaradaǵy kólik keptelisi kezinde máseleniń baıybyna barmaǵan keıbireýler atalǵan jaǵdaıǵa kedenshilerdi kinálap, qoǵamda teris pikir qalyptastyrýǵa tyrysqany ókinishti. Shynyn aıtqanda, bul problemaǵa kedenshilerdiń esh qatysy bolǵan joq. Sebebi, kedenshiler shekaranyń ishinde turady. Al kóliktiń kezeksiz kirý máselesin shekara qyzmetkerleriniń ishindegi la­ýazymdy tulǵalardyń aralasýy arqyly belgili bir múddeli top ókilderi shekaranyń syrtynda sheshkenin kóbisi bilmeıdi. Eger bul máselege kedenshilerdiń qatysy bolsa, qazirgi ýaqytta olar da shekara qyzmetkerleri men basqa da deldaldar sııaqty zań aldynda jaýap berer edi.

Qazirgi ýaqytta kólikterdiń shekaraǵa kezekpen kirý máselesi óz sheshimin tapty. Atap aıtsaq, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıtetiniń 2022 jylǵy 20 naýryzdaǵy «Shekaradan avtokólik quraldaryn ótkizý úshin aqparattyq elektrondyq kezek júıesin jasaý jónindegi pılottyq jobany engizý týraly» buıryǵyna sáıkes, barlyq júk kólikteriniń kezegi elektrondy túrde júzege asa bastady. Bul jerde endi tamyr-tanystyq pen adam faktoryna jol berilmeıdi. Ol úshin shekaradan taýar tasýǵa nıetti kez kelgen kólik júrgizýshisi men syrtqy ekonomıkalyq kásippen aınalysýshy sýbekt ınternet arqyly «e-border.kz» aqparattyq júıesine kirip, óz betinshe kezekke tirkele alady. Sóıtip, ınternet arqyly óz kezeginiń jyljý barysyn baqylaıdy. Bylaısha aıtqanda, shekarada kezek kútip, aılap turmaıdy. Sonymen qatar tez buzylatyn taýarlar tasıtyn kólikter men arnaıy tehnıkalarǵa arnalǵan kólikterdiń de kezegi bólek. Ol jaǵy da jan-jaqty qarastyrylǵan. Osy oraıda, elektrondyq kezektiń jumysyna baqylaý jasaıtyn «Transshekaralyq qyzmet ortalyǵy» JShS ekenin de aıta ketken artyq bolmas. Elektrondy kezekke baılanysty problema týyndasa, múddeli adamdar osy seriktestikke habarlasýyna bolady.

Sonymen qatar avtokólikterdiń kedendik shekaradan kirý máselesindegi keptelis jýyrda «Alakól» keden beketinde de oryn alǵan bolatyn. Bul problema da der kezinde sheshildi. Kólik qatynasynyń kóbeıýine baılanysty keden beketiniń jumys kestesi tańǵy 8.00-den keshki 20.00-ge deıin uzartylyp, qyzmetkerler sany basqa keden beketterinen issaparǵa jiberý arqyly kóbeıtildi. Qazirgi ýaqytta avtokólik ótkelimen baılanys­ty «Alakól» jáne «Nur joly» keden beketteri shtattyq rejimde jumys isteýde.

– Pandemııa sharyqtap turǵan kezinde Qytaı men «Nur joly» keden beketteri arasyndaǵy beıtarap turǵan bir shaqyrym jerge taýar ıeleri men kólik júrgizýshileri múddeli topqa ár kóliktiń tirkemesi kirgeni úshin 45 myń dollarǵa deıin tólegeni ras pa?

– Bul ras jaǵdaı. Ol, árıne, sol kezdegi kedendik shekarany monopolııa jasap alǵan «Evrotranzıt» JShS-niń jumysy. Atalǵan seriktestik qytaımen eki ortaǵa ózderiniń kólikterin ǵana júrgizdi. Sonyń nátıjesinde talaı kásipkerdiń qaltasy qaǵylyp, kedendik tazalaýdan ótken taýarlardyń naryqtaǵy quny da birneshe esege qymbattap ketti. Mysaly, bizdiń monıtorıngtik top músheleri osydan bir jyl burynǵy naryqtaǵy taýar baǵasy men qazirgi taýardyń baǵasyn salystyrǵanda biraz arzandaǵanyn baıqap otyr. Al qazirgi ýaqytta atalǵan kólik kezeginiń problemasy óz sheshimin taýyp, eki ortaǵa ketetin shyǵyn 45 myń dollardan on eseden astamǵa deıin tústi (qazirgi ýaqytta orta eseppen 3-7 myń dollardy quraıdy). Sonymen qatar kedendik shekaradan ótetin kólikterdiń qozǵalysy burynǵydan áldeqaıda jaqsardy. Mysaly, pandemııa kezinde kúnine 8-10 kólikke deıin ǵana kiretin. Al qazirgi ýaqytta kúnine halyq tutynatyn taýar tasıtyn kólik­terdiń kirip-shyǵý sany orta eseppen 90-100 avtokólikti, arnaıy tehnıka qural­daryn tasıtyn kólikterdiń sany 200-250-di quraıdy. Al endi pandemııa jaǵ­daıy ońalyp, Qytaımen shekaradaǵy bel­gili bir shekteýler alynyp tastalsa, av­to­kólikterdiń eki el arasyndaǵy qozǵalysy budan da kóbeıetini sózsiz.

Áńgimelesken

Muhtar KÚMISBEK,

«Egemen Qazaqstan»

Jetisý oblysy