«Basqadan kem bolmas úshin, biz bilimdi, baı hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa yntymaq pen birlik kerek. ...Alashqa aty shyqqan adamdar! Kósemdikterińdi adaspaı, túzý isteńder! Sender adassańdar, arttaryńnan Alash adasady. Arttaryńnan ergenderdiń obal-saýabyna sizder qalasyzdar!».
Ahmet Baıtursynuly
Ahmet Baıtursynuly 1895 jyly Orynborda muǵalimder daıarlaıtyn «Ýchıtelskaıa shkolany» bitirisimen, aǵartýshylyq qyzmetin bastaǵan.
1895-1909 jyldar aralyǵynda A.Baıtursynuly Qostanaı, Aqtóbe, Qarqaraly ýezderinde aýyldyq, bolystyq mektepterde bala oqytyp, keıinnen eki klastyq ýchılıshelerde ustaz boldy. Al 1901 jyldan bastap ádebıetpen aınalysady, oqý quraldaryn jazdy. Folklor nusqalaryn zertteýdi oqý-aǵartý isin damytýdaǵy óziniń azamattyq mindeti dep sanaǵan. Onyń qazaqtar úshin óz alfavıtin qurastyrý áreketi de, oqýlyqtar jazýy da, baı termınologııa dúnıesin jasaýy da aǵartýshylyq maqsaty deýge bolady. Aýyl mektebinde, semınarııada bala oqyta júrip, oqý-tárbıe jumysyn jetildirý salasynda kóp izdenip, «Álipbı», «Til quraly», «Ádebıet tanytqysh» atty kitaptaryn jaryqqa shyǵardy. О́leńderinde de, oqýlyqtarynda da bilim-ǵylymnan kenje qalǵan óz halqyn oqý-bilimge shaqyrýdan tanbaıdy.
1920 jyldyń basynda aǵartýshylyq jáne ǵylymı jumyspen de aınalysady. Buǵan qosa memlekettik basqarý, uıymdastyrý isterin júrgize beredi. Ol 1921-26 jyldary Orynbordaǵy Qazaqtyń halyq aǵartý ınstıtýtynda, al 1936-1938 jyldary Tashkenttegi qazaq pedagogıka ınstıtýtynda qazaq tili men ádebıetinen sabaq beredi, leksııa oqıdy. 1928 jyldyń qyrkúıek aıynda Almatyda qazaqtyń memlekettik ýnıversıtetine sabaq berýge Máskeýden, Tashkentten shaqyrylǵan mamandardyń biri bolyp kelip, qazaq tili men ádebıetiniń professory bolyp jumysqa ornalasady. Sondaı-aq 1926 jyly Bakýde bolǵan túrkologterdiń Búkilodaqtyq I sezine qatysyp, birneshe komıssııanyń jumysyn basqarýy, Qazaqstan Oqý-aǵartý komıssarıatyndaǵy jumysy – osynyń bári onyń qoǵamdyq, mádenı aǵartýshylyq ǵylymı qyzmetiniń alýan túrli bolǵanyn ańǵartady. Belgili túrkolog, akademık A.Kononovtyń Ahmet Baıtursynulyn kórnekti túrkologterdiń qatarynda eske alyp, onyń qazaq alfavıtin júıeleý, oqý quraldaryn jasaý, fonetıka men grammatıka salasyndaǵy, qazaq mádenıeti men ádebıeti týraly zertteýleriniń mańyzy jaıly jazýy da tekten-tek emes.
Ahmet Baıtursynulynyń alǵash aǵartýshylyq oı-pikirleri 1913-1917 jyldary Orynborda shyqqan «Qazaq» gazetinde (osy gazettiń jaýapty redaktory bolǵan) jarııalanǵan maqalalarynda kórine bastady. 1913 jyly «Qazaq» gazetinde onyń «Oqý jaıy» degen maqalasy jarııalanady. Osy maqalada avtor oqý-bilimniń qajettiligin halyqtyń ekonomıkalyq, turmys jaǵdaıymen baılanystyrady. «Qazaq jerinde óndiris joq, shıkizatyn satady, al sol shıkizattan jasalǵan ónimdi 2-3 ese qymbat túrde satyp alady. Bul – nadandyqtan kelgen kemshilik» dep ashyna málimdeıdi.
Balalarǵa bilim berýdiń alǵashqy baspaldaǵy – bastaýysh mektep. Sondyqtan Ahmet Baıtursynuly halqynyń ǵylym-bilimge umtylýyn, ár qazaqtyń eń bolmasa bastaýysh bilim alýyn ańsady. «Adamǵa til, qulaq qandaı kerek bolsa, bastaýysh mektep te, úıretetin bilim de sondaı kerek» dep jazdy ol. Bastaýysh mekteptiń 5 jyldyq bolýy týraly, alǵashqy 3 jylyn qazaqsha, 2 jylyn oryssha oqytý kerek degen usynys bildiredi.
«Qazaq» gazetiniń 1914 jylǵy №62 sanynda «Mektep kerekteri» degen maqala jarııalap, onda «...eń áýeli mektepke keregi – bilimdi, pedagogıka, metodıkadan habardar, oqyta biletin muǵalim. Ekinshi, oqytý isine kerekti quraldar, qolaıly hám saıly bolýy, quralsyz is istelmeıdi, hám quraldar qandaı bolsa, istegen is te sondaı bolmaqshy. Úshinshi, mektepke keregi belgilengen programma (baǵdarlama). Ár is kóńildegideı bolyp shyǵýy úshin onyń úlgisi, ıa merzimdi ólsheýi bolýy kerek. Úlgisiz ıa ólsheýsiz istelgen is – solpy, ıa-ortań, ıa-kem shyqpaqshy» dep oqytýdyń dıdaktıkalyq prınsıpterin tuńǵysh ǵylymı turǵyda naqty belgilep berdi.
О́ziniń kópjyldyq muǵalimdik tájirıbesine súıene otyryp, qazaq mektepterindegi eń muqtaj máselelerdiń biri – oqýlyq jazý isimen túbegeıli aınalysady. Bul úshin eń aldymen qazaq tiliniń fonetıkalyq (dybystyq) júıesin zertteýge kiristi. Qazaq balalarynyń saýatyn ashatyn «Álipbı» men ana tilin úıretetin «Til quralyn» jazbas buryn jazý grafıkasyn jóndep alýdyń qajettiligin eskerip, 1912 jyldan bastap «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazetiniń betterinde arab tańbalaryn jetildirý, lıngvıstıkalyq termınderdi tilge engizý (dybys, árip, dáıekshi, jýan, jińishke dybys, qaǵıda, t.b.) týraly oı-pikir qozǵady.
Ahmettiń arab jazýyn qazaq tilinde ıkemdegen nusqasyn aldymen qazaq jurtshylyǵy, ásirese muǵalimder qaýymy jyly qabyldady. Sebebi A.Baıtursynulynyń reformasy qazaq tiliniń tabıǵatyna, ıaǵnı sıngarmanızm zańdylyǵyna súıenip, ǵylymı negizde jasalǵan edi. Qazaq dybystarynyń tabıǵatyn aıqyndaý, ǵalymǵa qazaqtyń jańa «Álipbıin» jasaýǵa múmkindik berdi. 1912 jyldan bastap usynylǵan jańa jazýy («jańa emle» dep atalady) is júzinde qoldanyla bastady. Baspasóz betterinde jarııalanǵan málimetter boıynsha 1915 jyldyń ózinde ǵana osy emleni negizge alyp, 15-ke jýyq kitap basylyp shyqqan. Al Ahmet usynǵan «jańa emle» 1913 jyldan bastap musylman medreselerinde, orys-qazaq mektepterinde qoldanyla bastaǵan-dy.
Qazaq balalarynyń ana tilinde saýat ashýyna da bar kúsh-jigerin jumsady. 1902 jyldan bastap ashylǵan úshjyldyq bastaýysh mektepterde (ol kezinde «aýyl mektebi» dep ataldy) shákirtter saýatyn orys tilinde ashatyn edi. Qazaqsha oqytylatyn pánderdiń tili – qazaqsha bolǵanymen, jazýy ıaǵnı resmı qabyldanǵan grafıkasy joq edi. Sondyqtan árbir muǵalim ne orys, ne arab jazýlaryn paıdalanyp otyrdy. 1905 jyly 26 shildede Ahmet Baıtursynuly bastaǵan qazaq zııalylary Reseı ımperııalyq mınıstrler keńesiniń tóraǵasynyń atyna petısııa jazady. Onda aıtylǵan talap mynadaı: «Qazaq dalasynda oqý-aǵartý isi durys jolǵa qoıylsyn, ol úshin aýyl mektepterinde balalar qazaqsha saýat ashatyn bolsyn. Oqý – ana tilinde júrgizilsin». Osy talaptardy júzege asyrý úshin Ahmet Baıtursynuly qazaqsha oqý quraly – tuńǵysh «Álippeni» 1912 jyly jazdy. 1902 jyly Qazanda basylǵan «Býkvar dlıa kırgızov» degen oqýlyq jeti ret qaıta basylyp, 1925 jylǵa deıin qazaq mektepterinde negizgi oqý quraly retinde paıdalanyldy. Al 1926 jyly «Álipbıdiń» jańa túrin, osy kúngideı sýrettermen bezendire otyryp «Álippe» kitabyn jazdy.
1912 jyly mektep balalaryn qazaqsha saýattandyratyn «Oqý quralyn» jazǵannan keıin mektepke qazaq tilin pán retinde úıretetin oqýlyq jazýǵa kirisedi. Bul oqýlyqtyń fonetıkaǵa arnalǵan bólimi «Til quraly» degen ataýmen alǵash ret 1915 jyly jaryq kórdi. Osy kitaptyń morfologııaǵa arnalǵan ekinshi bólimi 1914 jyly, al sıntaksıske arnalǵan úshinshi bólimi 1916 jyly basylyp shyǵyp, 1928 jylǵa deıin birneshe ret basylyp, paıdalanylǵan bolatyn. «Til quraly» qazaq mádenıetinde buryn-sońdy bolmaǵan qubylys retinde sanalady. Sebebi onyń qazaq jurtshylyǵy úshin tyń dúnıe ekenin oqýlyqtyń kirispesinde avtor atap kórsetedi. Osy oqýlyqta qazaq grammatıkasyna qatysty kategorııalardy (uǵymdar) jáne árqaısysyna tuńǵysh qazaqsha termınderdi usynady. Búgingi kúnge deıin qoldanyp júrgen «zat esim, san esim, bastaýysh, baıandaýysh, etistik, esimdik, odaǵaı, ústeý, shylaý» degen san alýan lınvıstıkalyq ǵylymı termınderdiń barshasy – Ahmet Baıtursynulynyń enshisinde. Oqýlyqtyń taǵy bir qundylyǵy – «qazaq tiliniń grammatıkalyq basty salalary, fonetıka – dybys týraly ǵylym, morfologııa – sóz quramyn zertteý, al sıntaksıs – sóılem qurylysyn zertteý», dep saralap, tuńǵysh ret ǵylymǵa tyńnan jol salýynda. Aǵartýshy ǵalymnyń til úıretýdegi orasan zor eńbegi munymen shektelip qalmaı, qoldanbaly grammatıkany da jazǵan bolatyn. Bul jumysyn «Til jumsar» degen atpen eki bólimdi kitap etip 1928 jyly Qyzylorda qalasynan bastyryp shyǵardy.
Ahmet Baıtursynuly qazaq tilin dybysqa bólip oqytý arqyly saýattandyrý ádisiniń negizin saldy. Bul salada birneshe ádistemelik maqalalar jazyp, 1920 jyly Qazanda «Baıanshy» degen atpen ádistemelik kitap shyǵardy. Munda avtor «Álippeni» paıdalanýdaǵy saýat ashý ádisteriniń jolyn kórsetip berdi. Osylaısha, ǵulama ǵalym óziniń aldyna júıeli baǵdarlama qoıyp, ony óz dárejesinde oryndap shyǵýǵa bolatynyn dáleldedi.
Onyń aǵartýshylyq qyzmeti týraly oıymyzdy túıinder bolsaq, zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezov aǵartýshy ǵalymnyń 50 jasqa tolýyna baılanysty maqalasynda (1923 jyly): «Ahań ashqan qazaq mektebi», «Ahań salǵan ádebıettegi elshildik urany – «Qyryq mysaly», «Masa», «Qazaq» gazetiniń 1916 jyly qan jylaǵan qazaq balasyna istegen eńbegi, óner-bilim, saıasat jolyndaǵy qajymaǵan qaırat – biz umytsaq ta, tarıh umytpaıtyn ister bolatyn», dep jazdy.
Ásirese qos arysymen qaıta qaýyshqan Torǵaı eli aıryqsha qulshynys tanytty. Endi táýelsizdik alǵan kezeńnen beri mereıtoıy memleket qoldaýymen tuńǵysh ret keń aýqymda atalyp ótkeli otyrǵan Alash ardaqtysy Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵyn joǵary deńgeıde ótkizý árbir qazaqstandyq azamattyń mereıi ári mindeti bolýy kerek.
Aıdar SABYROV,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń dosenti, Ybyraı Altynsarın tósbelgisiniń ıegeri
Atyraý oblysy