Turǵyn úı baǵasy turaqtala ma?

Suranys bar kezde ósim de bar

Byltyr jyl basynan beri eldegi turǵyn úı baǵasy kúrt qymbattaǵanyn jurtshylyq jaqsy biledi. Mundaı ósimdi sarapshylar «jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kórsetkish» dep baǵalady. 2021 jylǵy qańtar aıynyń ózinde respýblıka boıynsha jańa úılerdiń baǵasy birden 3,8%-ǵa, qaıtalama naryqtaǵy baspana 7,8%-ǵa ósti. Al bir jyldyń ishinde jańa úıler – 15,2%-ǵa, qaıtalama naryqtaǵy úıler 23,1%-ǵa artqan.

Turǵyn úı baǵasynyń kúrt qym­bat­taýyna zeınetaqy jınaqtaryn merziminen buryn alý tikeleı sebep bol­dy. Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory­nyń (BJZQ) málimetine súıensek, 2021 jyldyń qańtarynan 2022 jyldyń 1 sáýirine deıin qor turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý úshin zeınetaqy jınaǵyn merziminen buryn paıdalaný týraly 1 317 739 ótinishti oryndaǵan. Operator bankterde ashylǵan arnaıy shotqa BJZQ 3,1 trln teńge aýdarǵan.

Zeınetaqy qorynda jetkilikti mólsherden artylǵan aqshasy barlar qarjysyn negizinen úı alýǵa jumsap jatqanyn kórgen qurylys kompanııalary men jyljymaıtyn múlik qojaıyndary birden turǵyn úı baǵasyn qymbattatyp jiberdi. Osylaısha, úıge degen suranystyń ósýi qunnyń da ósýine ákeldi.

Al bıylǵy 1 sáýirden bastap, zeınetaqy qoryndaǵy qarajattyń bir bóligin paıdalaný úshin eń tómengi jetkilikti shektiń óskeni belgili. Bul baspananyń baǵasyna da, turǵyn úıdiń satylymyna da áser etken. Birikken rıel­torlar qaýymdastyǵy prezıdentiniń keńesshisi Nına Lýkıa­nen­konyń aıtýynsha, sońǵy birneshe aıda turǵyn úı naryǵynyń barlyq sala­synda suranys tómendegen. Sa­rap­shy muny zeınetaqy qoryndaǵy aqshany paıdalana alý múmkindiginiń azaıýy­men, ıaǵnı jetkilikti shektiń ósýi­men baılanystyrady.

Jyljymaıtyn múlik naryǵynda dál byltyrǵydaı dúrligý joq ekenin Comfort Company jyljymaıtyn múlik agenttiginiń rıeltory Dana Tóre de rastap otyr.

«Buryn bizdiń agenttik satyp alý-satý boıynsha kúnine 3-4 mámi­le jasaıtyn. Al qazir aptasyna birneshe kelisimshart jasasaq qýana­tyn boldyq. Úıler óte baıaý ótip jatyr. 2021 jyldyń sońy men byl­tyr­ǵy jyl basynda bas qaladaǵy úıler óte jyldam ótti. Zeınetaqy qoryn­daǵy aqshasyn alyp úlgergisi kelgen jurtshylyq kóp oılanbastan turǵyn úıdi shetinen satyp alyp jatty. Al qazir ondaı ótimdilik joq. Úı jaǵ­daıyn jaqsartqysy kelgender ne­mese syrttan qalaǵa kóship kelý­shiler bas­panany kóp tańdaıdy, buryn­ǵydaı ala salmaıdy. Kóbi arzandaý baspanaǵa júgiredi», deıdi rıeltor.

Onyń aıtýynsha, qazir qaıtalama naryqtaǵy jaǵdaı qalypty. Biraq ja­ńa úılerdiń baǵasynda kóp óz­geris joq. Kerisinshe, onyń sharshy metri­niń quny ósip barady. Onyń pikir­inshe, ba­ǵa­nyń kóterilýine jańa úıler­di alyp-satýmen aınalysatyn deldal­dar­­dyń da belgili bir deńgeıde úlesi bar.

«Turǵyn úıdiń qurylysy jańadan bastalǵan kezde onyń baǵasy arzan bolatyny anyq. Úıdi alyp-satýmen aınalysatyndar osy kezde birneshe úı satyp alyp qoıady da, turǵyn úı aıaqtalǵan kezde oǵan 20-50%-ǵa de­ıin ústeme aqsha qosyp, qaıta satady. Jańa úılerdiń baǵasy túspeı oty­rýy­nyń bir sebebi osy», deıdi D.Tóre.

Baǵa men baspana

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, Qazaqstannyń jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy satyp alý-satý mámileleriniń kólemi 2022 jyldyń sáýirinde byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 12%-ǵa azaıǵan. Bıylǵy sáýir aıyndaǵy onyń sany naýryz aıymen salystyrǵanda 22,5%-ǵa qysqarǵan. Al jańa úılerdiń bir sharshy metri bıylǵy sáýir aıynda – 0,8%-ǵa, qaıtalama naryqtaǵy baspanalar 1,8%-ǵa ósken. Tek bir jyldyń ózinde turǵyn úı ósimi bastapqy naryqta – 20,3%-ǵa, qaı­talama naryqta – 27,7%-ǵa jáne úıdi jaldaý quny 22,2%-ǵa qymbattaǵan. Osydan keıin baspana baǵasy aıtar­lyqtaı kóterile qoımaǵan.

Táýelsiz qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev sońǵy eki aıda bas­pana baǵasynyń aıtarlyqtaı ósim kór­­setpegeni naryqtaǵy belsen­dilik­tiń azaıýynan deıdi. Onyń deregine qaraǵanda, bıylǵy mamyr aıynda satyp alý-satý kelisim­sharttary­nyń sany birden 41,9%-ǵa tómendep ketken. Maýsym aıynda da onyń kólemi burynǵy qalpyna kele qoımaǵan. Dese de, bul derekke qarap, baspana baǵasy turaqtalady deýge bolmaıdy.

«Baspana baǵasy birneshe fak­tordyń qysymynan shyǵa almaı otyr. Aıtalyq, turǵyn úıge degen qalypty jáne shekten tys suranys, úılerdiń jappaı salynýy men kóleńkeli ekonomıka úı baǵasynyń kóterilýine yqpal etip otyr. Buǵan qosa qurylys materıaldarynyń qymbattaýy da baǵanyń sharyqtaýyna ákeldi. Bul faktorlardyń keıbireýimen kúresýge bolar edi. Biraq barlyq máseleni bir mezgilde sheshý ázirshe múmkin emes. Sondyqtan baspana baǵasy kóterile beredi», deıdi qarjyger.

Sarapshy turǵyn úıge degen qalypty suranys dep Qazaqstandaǵy ýrbanızasııa deńgeıin meńzep otyr. Onyń sózine qaraǵanda, elde ýrba­nı­zasııa prosesi tómen – nebári 58,7% deńgeıinde ǵana. Terrıtorııa­lyq aýmaqty damytý jónindegi mem­leket­tik baǵdarlama boıynsha 2025 jylǵa qaraı qala turǵyndarynyń úlesi 62,6% bolýy kerek. Demek áli bir­neshe jyl boıy megapolısterge aǵy­latyn halyq sany tolastamaıdy. Bul óz kezeginde turǵyn úıge degen suranysty údetip, soǵan saı baǵa­nyń ósimine de alyp keledi, deıdi A.Che­botarev óziniń telegram kanalynda.

Onyń pikirinshe, úıdi je­ńildetilgen jolmen beretin mem­lekettik turǵyn úı baǵdar­lamalarynyń da baspana baǵasyna áseri bar. «Mysaly, memleket bazalyq mólsherlemeden de, ınf­lıasııa deńgeıinen de birneshe ese tómen paıyzben ıpotekalyq nesıe usynyp jatady. Ásilinde, memleket­ten beriletin úıler naryqqa keri áserin tıgizbeýi kerek. Áıtpese, bas­panaǵa degen suranysty qoldan kóbeıtip alamyz da, bul óz kezeginde baǵany tejeýge múmkindik bermeıdi», deıdi sarapshy.

Sarapshy-mamandar turǵyn úı baǵasyn yryqtandyrýdyń nebir joldaryn usynyp keledi. Keıbireýler baspana baǵasyn baqylaýǵa alatyn arnaıy mekemeler qurý kerek degendi alǵa tartady. Turǵyn úı naryǵynyń sarapshysy Aıbar Oljaev mundaı arnaıy mekemeniń eshqandaı qajeti joǵyn jetkizdi.

«Turǵyn úı baǵasyn baqylaıtyn arnaıy mekeme qurý qazirgi ashyq naryq jaǵdaıyna kelmeıtin kereǵar sheshim der edim. Naryqtyń osy segmentindegi astyrtyn baǵa kelisimderin zertteý­ge Básekelestikti qorǵaý jáne damy­tý agenttiginiń de quzyreti jetip jatyr. Olardyń jumysy da soǵan qu­rylǵan. Sondyqtan jekemenshik kom­panııalardyń qoıǵan baǵasyna aralasyp, ony baqylaýǵa alý durys emes, áýeli bul ekonomıkalyq qury­ly­mymyzǵa zııan keltiretin dúnıe dep esepteımin», deıdi ekonomıst-sarapshy.

Esesine, A.Oljaevtyń baspana baǵ­a­syna baılanysty boljamy pozıtıvti. Onyń sózine qaraǵanda, jyldyń ekinshi jartysynda turǵyn úı baǵasynyń ósýin emes, toqtaýyn kórýimiz múmkin.

Úıli bolý: úmit pen kúdik

Búginde turǵyn úı qorynyń azdyǵy da onyń baǵasyna áser etip otyrǵan negizgi faktorlardyń biri. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń málimetinshe, byltyr elimizde 17,1 mln sharshy metr jańa úı salynǵan, jyldyq ósim – 11,4%. Al bıyl 15 mln sharshy metrden astam turǵyn úı nemese 138 myń páter salý josparlanǵan, onyń 90 myńnan astamy – kópqabatty úılerdegi páterler bolsa, 47 myńy – jeke turǵyn úıler. Mınıstrliktiń málimetinshe, 2022 jyldyń 5 aıynyń qorytyndysy bo­ıynsha turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý kólemi 103,4%-ǵa (4,7 mln sharshy metr) oryndalǵan.

Satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beri­letin turǵyn úımen kezekte tur­ǵan 4 myń adam jáne jumys isteı­tin jas­tar arasynan 3 myń adam qam­tama­syz etilýge tıis. О́ńirlerde kezekte turǵandar úshin Otbasy banki arqyly saty­latyn kredıttik turǵyn úıde 10 myń­ǵa jýyq páter de salynyp jatyr.

Aldaǵy 2022-2025 jyldary taǵy 62 mln sharshy metr baspana salý josparlanyp otyr. Bul degenińiz jylyna 20 mln sharshy metr turǵyn úı degen sóz. Bylaı qarasańyz, naryqtaǵy suranystyń biraz bóligin jabatyndaı-aq kólem. Biraq sarapshylar mundaı aýqymdy turǵyn úı kóleminiń ózi qazaqstandyqtardyń baspanaly bolamyn degen úmitin aqtaı almaıtynyn aıtady. Andreı Chebotarevtyń aıtýynsha, BUU-nyń belgilegen halyqaralyq standarty boıynsha bir adamǵa 30 sharshy metrden kelýi kerek. Biraq biz bul kórsetkishke 2025 jyldyń ózinde jete almaımyz. «Byltyr Qazaqstanda bir turǵynǵa shaqqandaǵy turǵyn úı úlesi 23 sharshy metrden keldi. 2025 jylǵa qaraı nebári 26 sharshy metr­ge ǵana qol jetkizemiz dep otyrmyz. Sondyqtan ázirshe BUU standartyna saı bolamyz degen talpynysty kórip turǵan joqpyn. Onyń naqty jospary da belgilengen joq. Onyń ústine mıllıondaǵan sharshy metrlerdi belgili bir jekemenshik kompanııalar salyp jatyr. Olar memlekettiń turǵyn úıge degen shyǵyndarynyń qysqarýyn qup kóre qoımaıdy. Sol sebepti memleket tarapynan qolǵa alynatyn jeńildetilgen jańa turǵyn úı baǵdarlamalarynyń qabyldanýy úshin baryn salyp baǵady. Eger memleket qolushyn bermese, kóp kompanııa bankrotqa ushyraıtynyn jaqsy biledi. Qysqasy, Úkimet shynymen de jyljymaıtyn múlik naryǵyn retke keltirgisi kelse, aldymen naryqty «kóleńkeli» suranystar men kelisimderden aryltýǵa kúsh salýy qajet. Jeńildetilgen ıpo­te­kalyq nesıeni de qolǵa alyp, onyń naqty muqtaj jandarǵa berilýin qadaǵalaý kerek. Ol úıler satylyp, jalpy naryqqa shyǵyp ketpeýge tıis. Memleket balansynda qalyp, kelesi muqtaj janǵa muragerlikke qalatyndaı jaǵdaı jasalýy kerek», deıdi A.Chebotarev.