Jol azabyn júrgen biler

Jalpy, jol salasynda jaǵdaı kúrdeli. Qazirgi ýaqytta osy salada irili-usaqty 300-deı kompanııa (70-ke jýyq iri kompanııa) qyzmet etedi. Onyń 32-si ǵana Qazaqstannyń avtojolshylar qaýymdastyǵyna múshe. Qaýymdastyqqa múshe bolý arqyly kompanııalar jańa aýqymdy jobalardy júzege asyrýǵa qatysa alady Úkimet, Parlament jáne basqa da memlekettik organdarmen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. О́zgerister jıi bolyp turatyndyqtan, osy salada jumys isteımin deýshiler qulaǵyn túrip júrýge tıis. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda kóshke ilese almaı, qalyp qoıyp jatady. Sondyqtan jyldan-jylǵa jolda qyzmet etetin kompanııalar sany azaıýda, onyń ishinde sheteldik kompanııalardyń sany 10-ǵa jýyq. Oǵan birneshe sebep bar. Jol salasynda tekseris óte kóp júrgiziledi. Biri ketse, artynsha ekinshisi daıyn turady. Árıne, bul jumys barysyna kóp kesirin tıgizedi.

Kompanııalardyń jol salasynan ketýiniń taǵy bir sebebi – baǵa turaqsyzdyǵy. Joba shamamen 5 jyl­da tolyq júzege asyrylýy kerek delik. Osy 5 jyl ishinde baǵa birneshe ese ósip ketedi de, merdiger jobany ýaqtyly aıaqtaı almaı qalady. Mysaly, 2017 jylmen salystyrǵanda dollar shamamen 140 teńgege (340-tan 480-ge deıin) qymbattaǵan. Al bizde qoldanylatyn qurylys materıaldary men kólikterdiń qosymsha bólshekteri tolyǵymen ımporttalady. Dızel otyny da 5 jylda 2 esege ósken. Osydan-aq baǵanyń da, materıaldardyń da qansha ese qymbattaǵanyn jáne bul jol salýshylarǵa qalaı tıimsiz ekenin paıymdaı berińiz.

Jalpy, elimizde jol salý jyl saıy­n qıyndaı túsýde. Jol qurylysyna arnalǵan negizgi materıaldardyń biri – bıtým. Onyń baǵasy týraly Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda da aıtqan bolatyn. Jyl saıyn dál jumys qyzǵan shaqta bıtým tapshylyǵy týyndaıdy. Jasandy tapshylyqty aldyn ala ónimdi satyp alatyn treıderler týdyrady. Buǵan eshkim tyıym salmaıdy, biraq olardyń merdigerlerden aıyrmashylyǵy, bıtýmnyń kóp mólsherin satyp alyp, suranys pen baǵa ósken kezde qymbatqa satady. Ol úshin jetkilikti qarajaty bar. Al suranys artqan tusta, baǵanyń da ósýi zańdylyq. Osy ýaqytta bıtým baǵasy 3 esege deıin qymbattap ketedi.

Sonymen qatar bıtým – spesı­fıkalyq ónim. Qysta qatyp qalady, ony tasymaldaý qymbatqa túsedi. Shı­ki­zatty tıeý kezinde qyzdyrý kerek. Jáne árbir osyndaı amal mate­rıal­dyń sapasyna áser etedi.

Mamyr aıynda jóndeý jumystary bastalǵaly bıtýmdy óndiriske engizip, asfaltbeton alý úshin ony qaıtadan qyzdyrý qajet. Ony tóseý kezinde 90 gradýstan 130 gradýsqa deıingi tempe­ratýralyq rejimdi saqtaý shart. Son­dyqtan aldyn ala úlken kólemdegi shı­kizatty óndirý tehnologııalyq ja­ǵynan tıimsiz. 7-8 jyl jóndeýsiz qyz­met etedi dep josparlanǵan jol osy jaıttardyń sebebinen bar bolǵany 2-3 jylda jóndeýdi qajet etip turady. Byltyrdyń ózinde Jol aktıvteri ulttyq sapa ortalyǵy 1 400-ge jýyq bıtým synamasyn tekserýden ótkizdi, onyń 300-i sapasy boıynsha normatıvterge saı bolmaı shyqty. Osyǵan oraı Memleket basshysynyń joldardyń sapasyn arttyrý jóninde tapsyrmasyna sáıkes elimizde bıtýmdy QR ST ulttyq standartyna sáıkestendirip shyǵarý kerek dep oılaımyn. (GOST standartyn paıdalanýdyń kúshin joıý kerek). Sebebi ol standart bıtým sapasy boıyn­sha qatań talaptar qoıady, onyń ishinde asfalttyń ýaqytqa tózimdiligi de bar. Biraq Energetıka mınıstrligi osy usynystarymyzdy elemeı keledi. Elimizde bıtýmdy syrttan alyp kelýge tyıym salynǵan da, al eksporttaýǵa ruqsat bar. Elde óndirilgen bıtýmdar kóbine qyrǵyzdarǵa jóneltiledi. Bıtým tapshylyǵyn joıý úshin Reseı naryǵyn ashý kerek nemese eksportty toqtatý qajet.

Joldardyń sapasyna keletin bol­saq, bul problema tereńde jatyr dep oılaımyn.

Jobany daıyndaý kezinde zertteý ınstıtýttary tarapynan jiberiletin qatelikter. Sol qatelikterdiń biri jer­diń jaǵdaıyn zerttep, tekserý ju­­mystary. Mysaly, keıbir jer­­lerge sý kóp jı­nalady, keıde topyraqty aýystyrý qajet, bir óńirde ylǵaldylyq óte joǵary bolýy múm­kin, batpaqty jáne bulaqty jerler de kezdesedi. Jerdiń jaǵdaıyn zert­tegende, osyndaı erekshelikterin esker­gen jón. Qazirgi ýaqytta mundaı erek­shelikter nazardan tys qalyp qoıyp jatady.

Joba ázirlengennen keıin mem­lekettik saraptamadan ótkizý kerek. Ol jaqta máseleni maıshammen qa­raıtyn 4-5 sarapshy bar, olarǵa unasa ótedi, unamasa keri qaıtarylady. Joba 2 ret keri qaıtarylǵannan keıin, joba ázirleýshini lısenzııasynan aıyrý týraly qujattar Mem­lekettik sáýlet-qurylys baqy­laý bas­qarmasyna jiberiledi. Lısen­zııa­synan aıyrylyp qalmas úshin, joba ázirleýshi sarapshylardyń aıt­qanyna kónedi jáne bastapqyda kórsetilgen qarjy kólemi aıtarlyqtaı qysqartylyp maquldanady. 2021 jyly «Memlekettik saraptama» 3 700 qorytyndy bergen eken, onyń ishin­de avtojol boıynsha 600 joba bolypty. Ol jaqtaǵy bar-joǵy 4 sarap­shy jobanyń tehnıkalyq bóligin tekseredi – oǵan smetalyq qujattar, kópirler, jol ótpeleri, qum-qıyrshyq tas qospalary, elektr qýaty, ekologııa, kommýnıkasııa jáne t.b. kiredi. Bul jerde de júıeni ózgertý kerek.

Joba memlekettik saraptamadan ótti delik. Kelesi kezek merdiger uıymdy anyqtaý prosesi.

Búginde qurylys naryǵynda mem­lekettik satyp alý rásimderin júrgizý kezinde iri kompanııalar eń tómen baǵa beredi de, tájirıbesi men tólegen salyq mólsheri eskerile otyryp, kon­­kýrstardyń jeńimpazdary atanady, al keıinnen jumystar men qyz­metterdi tómendetilgen baǵamen qo­salqy mer­digerge ysyra salady. (Zań boıynsha bas merdiger qosalqy mer­digerge jumystyń jartysyn bere alady). Bul jumystyń sapasyz oryndalýy­na nemese merziminiń keshik­tirilýine ákelip soǵady.

Qoldanystaǵy zańda merdigerdiń materıaldyq, eńbek jáne qarjy resýrstaryna ǵana talap qoıylǵan. Ol jerde tehnıkanyń qansha paıyzy jekemenshik bolýy kerek nemese jumysqa tartylatyn mamandar sol kom­panııanyń qyzmetkeri bolýy kerek degen shart joq. Konkýrstyq qujat­tamada kórsetilgen tehnıkanyń kem degende 50%-y merdigerdiń menshiginde bolyp, mamandardyń 70%-y sol kásip­orynda kem degende sońǵy 1 jylda zańdy túrde tirkelse jáne qo­salqy merdigerge beriletin jumys kólemi jalpy jumystardyń úshten bir bóligine deıin azaıtylsa, jumys júıelene túser edi dep oılaımyn.

Tenderdi jeńip alǵannan keıin merdiger tapsyrys somasynyń tek 30% mólsherinde avans alady. Mate­rıal­dardy satyp alý, qurylys júr­gizý, jumysshylarǵa jalaqy tóleý úshin bul aqsha az ekeni túsinikti. Mer­digerler tólem alǵan kezde naryqta qajetti shıkizat joq, treıderler bárin satyp alǵan bolyp shyǵady. Qar­qyny joǵary ınflıasııa da keri áserin tıgizedi. Sonymen qatar qury­lysshy aı saıynǵy kestege sáıkes kelisilgen jumys kólemin aıaqtamaı, aıyppul sanksııalaryna túsedi. Jyl qorytyndysy boıynsha ıgerilmegen qarajat bıýdjetke qaıtarylady jáne mundaı merdiger budan bylaı aqsha almaıdy.

Taǵy bir mysal, kompanııa jol salýǵa tenderdi utyp aldy delik. Ýaqy­tynda jumys istelmeıdi. Bıýd­jet ıgerilýi kerek, tapsyrys berýshi men merdiger jyl sońyna qaraı iske kiri­sip, aktty jabý úshin jumysty shala-jansar isteı salady. Sebebi bıýdjet qarjysy ýaqtyly ıgerilýi kerek. Bul jerde eshkim sapaǵa mán berip jatqan joq. Osyndaı jaǵdaılar qaıtalanbas úshin, 3 jylǵa josparlanǵan bıýdjettiń ıgerilýi jyl saıyn emes, sol 3 jyldan keıin suralsa jaqsy bolar edi.

Jobalardy sapaly iske asyrýdyń mańyzdy bóliginiń biri – sapaly ınje­nerlik qyzmet. О́kinishke qaraı, tehnıkalyq qada­ǵalaý qyz­meti qurylys júrgen ýaqytta jáne kepildik kezeńinde jaýap­ker­shilik­ten bosatylǵan. Zańnama bo­ıynsha qurylys nysanynda turaqty baqylaý júrgizip, óziniń zerthanasy bolý mindeti qarastyrylmaǵan. Qol­danys­taǵy júıe boıynsha ınje­ner­lik qyzmet jol salasynda belgili tá­ji­rıbesi men bilimi bolmasa da, qyz­met kórsete alady. Iаǵnı turǵyn úı qurylysy salasyndaǵy mamannyń jol qurylysyn qadaǵalaý quqyǵy bar. Sondaı-aq tehnıkalyq qadaǵalaý bir ýaqytta birneshe nysan men birneshe oblysta qyzmet etýi múmkin. Bul jerde tek merdiger men tapsyrys berýshini ǵana emes, zań sheńberinde jobanyń basynan bastap qatysqan barlyq uıymnyń jaýapkershiligin bekitý kerek dep oılaımyn. Odan keıin tehnıkalyq qadaǵalaý jumysyn attes­tattaý boıyn­sha testleýdiń ¼ bóligine jol salasy boıynsha suraqtardy qosý. О́ıtkeni jol salasyn tehnıkalyq qadaǵalaý úı qurylysynan keıin kólemi boıynsha ekinshi orynda tur. Tehnıkalyq qadaǵalaý ınjenerleriniń arajigin ajyratyp, málimetter bazasyn qurý kerek. Onda tehnıkalyq qadaǵalaýdyń ár ınjeneri boıynsha egjeı-tegjeı aqparat kórsetilýge tıis.

Jol sapasynyń nasharlaýyna taǵy bir sebep – aýyr júk kólikteri. Sonyń saldarynan jańadan salynǵan joldar kóp ýaqyt ótpeı buzylyp jatady.

Búgingi tańda joldar 13 tonna ostik júktemege eseptelgen. Bul – ha­lyq­aralyq standart. Keńes zamanynda 6-8 tonna júkteme joǵary kórsetkish bolyp sanalatyn. Alaıda kóptegen tasymaldaýshy shyǵyndardy azaıtýǵa tyrysyp, kólikterine júkti shamadan tys tıep alady. Endi oılaı berińiz, shamadan tys júk tıelgen kólik 30 gradýs ystyqta jolmen júrip ótkende qandaı jaǵdaı bolatynyn. Kólik ınspeksııa­sy tarapynan tasymaldaýshylarǵa baqylaýdy kúsheıtý qajet. Osylaısha, 500-600 mlrd teńgeni únemdeýge bolar edi. Joldardyń sapasy kóbinese olardy paıdalaný jaǵdaılaryna da baılanysty. Biraq jol salǵan qurylys kompanııalary ózderine qatysy joq osyndaı faktorlar úshin de synǵa qalyp jatady.

Joldardyń sapasyzdyǵy jol-kólik oqıǵalaryna ákelip soǵady. Jyl saıyn jol apatynan álemde 1,35 mln adam (3 699 adam kún saıyn) qaza tabady. Odan keletin ekonomıkalyq shyǵyndar ishki jalpy ónimniń (IJО́) orta eseppen 3% quraıdy. Qazaqstandaǵy jol-kólik oqıǵalarynyń áleýmettik-eko­nomıkalyq shyǵyndary 6,8 mlrd teńgeni (adam shyǵyny quny – 5,96 mlrd, jol-kólik oqıǵasy quny – 0,86 mlrd) qurap otyr. Joldardaǵy adam shyǵyny – ólimniń negizgi sebepteriniń arasynda 8-orynda (qant dıabetinen keıin) tur. Sońǵy 19 jylda elimizde 297 676 jol apaty tirkelgen (53 278 qaıtys bolǵan). Jol-kólik oqıǵa­larynyń birneshe sebebi bar. Eń negizgisi – adamı faktor, árıne. Jyl­dam­dyqty asyrý, qarsy jolǵa shyǵyp ketý, ishimdik iship rýlge jarmasatyndar jáne basqasy.

Joldardyń sapasyn arttyrý maqsa­tynda jańa tehnologııalardy en­gizý úshin ǵylymǵa kóńil bólinýi kerek. 2022 jyly ǵylymǵa 52 mlrd teńge bólindi, bul IJО́-niń 0,13%-ynan aspaıdy, 2025 jylǵa qaraı qar­jylandyrýdy IJО́-niń 1%-yna deıin arttyrý mindeti qoıyldy. Damy­ǵan elderde bul kórsetkish aıtar­lyq­taı joǵary: AQSh-ta – 3,1%, Ger­ma­nııada – 3,2%, Koreıada 4,6%-dy qu­raıdy. Sońǵy 10 jylda ǵylymǵa 737,726 mlrd teńge bólingen eken. Al 30 jylda QazJolǴZI Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginen 60 mln teń­ge somasyna bar-joǵy 1 grant qana alyp­ty (anyqtama retinde: 2021 jy­ly «Bıtýmnyń joǵary jáne tómen temperatýralyq sıpattamalaryn jaq­sartý»).

Taǵy bir másele – joldardy kútip ustaý jaıy.

Joldyń sapasy jaqsy bolýy úshin oǵan kútim kerek. Kez kelgen jańadan salynǵan nysan kútim bolmasa tozyp, qıraıdy. Jol da solaı, qanshama kólik júrip ótedi. Mysaly, respýblıkalyq joldarǵa bir jylǵa 42,4 mlrd teńge kútip ustaýǵa kerek. Bul aqsha tolyǵymen bólinbeı jatady. Búkil dúnıe júzi qabyldaǵan normatıvter bar, joldar árbir 5 jyl saıyn ortasha jóndeýden ótip turýy kerek. Bizde bul jumysqa kóp kóńil bólinip jatqan joq. Taǵy da qa­rajatqa tireledi. Bizde negizgi qara­jat qurylysqa bólinedi de, sodan ar­tylǵany kútimi men jóndeýine qalady.

Álemniń kóptegen elinde jol qarajatyn josparlaý tómennen joǵa­ryǵa qaraı baǵyttalady. Ol degenimiz birinshi qarjy kútip ustaýǵa, odan keıin jóndeý men jol salýǵa bólinedi.

Kútip ustaýǵa bólinetin qarajatqa kele­tin bolsaq, Ulybrıtanııa 1 km jolǵa 35 mln teńge, Japonııa 25 mln, Reseı 12 mln teńge bóledi eken. Bizdiń eli­mizde 1 km jolǵa 1,4 mln teńge bóli­nedi. Al normatıv boıynsha 2,2 mln bólinýi kerek. Jol jabynyn ýaqtyly kútip ustaý, odan ári jóndeýge jáne qal­pyna keltirýge jumsalatyn shy­ǵystardy 3-4 ese únemdeıdi.

Qazirgi ýaqytta jolǵa jaýapty Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi kópsalaly. Joldan bólek mınıstr baqylaýǵa tıis mańyzdy salalar da bar. Bul jerde mınıstr men mınıstrlikti kinálaý durys bolmas. Osyǵan baılanysty, jol salasy boıyn­sha negizgi baǵyttardy esepteı otyryp, jyl ishinde avtomobıl joldaryn damytýǵa qajetti qarajat somasyn aıqyndaý qajet:

- qoldanystaǵy normatıvter boıyn­sha aǵymdaǵy jóndeýge jáne kútip ustaýǵa;

- jóndeýaralyq merzim boıynsha kúrdeli jáne ortasha jóndeý;

- úkimettik baǵdarlamalarǵa sáı­kes ótemdilik merzimi az joldarǵa ba­symdyq bere otyryp, qaıta jańar­týǵa jáne jańa qurylysqa.

Buryn KSRO kezinde mundaı esepteýlermen Qazaq KSR Avtomobıl joldary mınıstrligi aınalysyp, qar­jylyq jáne materıaldyq qural­daryn úkimettik organdar aldynda qorǵaıtyn. Jalpyǵa ortaq paıdala­nylatyn joldarǵa qarajat respýb­lıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterden bólinetindikten, al bıýdjetter bizde áleýmettik salaǵa baǵyttal­ǵan­dyqtan, esepteýlerge sáıkes qajet­ti qarajatty bólý kezinde biraz qıyn­shylyq týyn­daıdy. Osyǵan oraı jol salý, baqylaý, kútip ustaý, qajetti bólinetin qarjylardyń esep-qısabyn júrgizý úshin arnaıy mınıstrlik nemese agenttik qurylsa durys bolar edi...

Baǵlan BAIMAǴAMBETOV,

Qazaqstan avtojolshylar qaýymdastyǵynyń prezıdenti