Tas joldaǵy tragedııa azaımaı tur

Eń ókinishtisi, elimizde sońǵy 7 aıda jara­qat alǵandardyń 2 myńnan astamy jet­kinshekter eken. Jol ústinde 133 ba­la­nyń ómiri úzilgen. Bul syldyr statıstıka emes. Munda myńdaǵan san bar. Al ár sannyń artynda qanshama qaraly oqıǵa, orny tolmas qaıǵy men adam taǵdyry tur.

Tas joldaǵy tragedııalar nege kóbe­ıip barady? Jol apatynyń jıilep ke­týine ne sebep? Júrgizýshilerdiń ja­ýap­syzdyǵy men júgensizdigi me, álde jol­dardyń sapasyzdyǵy ma? Qarapaıym qaýipsizdik sharalary nege qaýqarsyz? Kó­lik apatyn qaıtsek azaıtamyz? Sýyq sta­tıstıka men kún ara jańalyqtardan berilip jatqan qaıǵyly jol apattary týraly aqparattardy estigende qoǵam men quzyrly organdardyń aldynan shyǵatyn suraqtar bul.

Ras, bul saýaldardyń bárinen «qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý kerek», «saq­tyq­ta qorlyq joq» dep qurǵaq jaýappen «qutylyp» ketýge bolar edi. Alaıda jyl saıyn emes, aı saıyn emes, kún sanap kóbeıip jatqan qara jol ús­tin­de­gi qaıǵyly derekter kim-kimdi de alań­datpaı qoımaıdy. Joǵarydaǵy su­raqtardy biz joldaǵy qaýipsizdikke tikeleı jaýapty organ – IIM-niń Ákim­shilik komıtetiniń ókilderine de qoı­ǵan edik. Osy komıtet tóraǵasynyń mindetin atqarýshy polısııa polkovnıgi Jandos Muratálıevtiń aıtýynsha, jol-kólik apatyn jasaýdyń eń bas­ty úsh faktory óte jıi qaıtalanady eken. Olar: jyldamdyqty asyrý, ma­nevr jasaý jáne joldyń qarama-qar­sy betine shyǵý. Sondaı-aq jaıaý júr­ginshilerdiń jaýapsyzdyǵy men jol­dardyń nasharlyǵy da, tipti eldi meken­derde mal jaıýdyń qarapaıym erejesin saq­tamaý men jolda kele jatyp tele­fonǵa alańdaý sekildi faktiler jol apa­tynyń basty sebepterine aınalǵan.

«Elimizde bolǵan jol apattaryna jyl saıyn taldaý jasaımyz. Jyl sa­ıyn atalatyn basty faktorlar osylar. Kólik pen joldardyń tehnıkalyq jaǵdaıy da jol apatynyń negizgi sebep­te­riniń tiziminen túspeı tur. Al eń bas­ty faktor – júrgizýshiler tártibiniń tómendigi», deıdi polısııa polkovnıgi.

«Jol qozǵalysynyń qaýipsizdigi bir ǵana júrgizýshige baılanysty emes. Bul – jol qozǵalysynyń barlyq qatysý­shysynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin úlken is-sharalar kesheni. Bárimiz – kólik tizginin alǵan júrgizýshi de, jo­laý­shylar da, jaıaý júrginshi de «jol qozǵalysyna qatysýshy» sanaty­na ki­re­di. Demek jaýapkershilik te bá­ri­­mizge ortaq. Alaıda, ókinishke qa­raı, bul prosestiń qatysýshysy bolý úl­ken jaýapkershilik pen tártipti talap etetinin ekiniń biri túsine bermeıdi», deıdi Jandos Muratálıev.

IIM ókili joldaǵy apattylyqty turaqtandyrý jáne kólik tártibin arttyrý maqsatynda respýblıka joldarynda baqylaý kúsheıtilip, reıdtik is-shara­lar júrgizilip jatqanyn da má­limdedi. Máselen, 18 shildeden bas­tap elimizde «Qaýipsiz jol» aılyǵy júr­gizilip keledi. Osy is-sharanyń soń­ǵy 20 kúninde kólikti mas kúıinde júrgizgen 1 500-den astam derek tirkelip úlgergen eken. Al joldyń qarama-qarsy baǵy­tyna shyǵyp ketý faktisi 800-ge jýyq­ta­ǵan. «Jyldamdyqty asyrý da tyıylmaı tur. «Qaýipsiz jol» kezinde osyǵan qatysty 49 myńǵa jýyq hattama toltyryldy. Sondaı-aq jolaýshylardy zańsyz tasymaldaýǵa qatysty 365 fakti tirkelip otyr. Jol qozǵalysy ere­je­lerin buzǵany úshin 31 myńǵa jýyq jaıaý júrginshige aıyppul salyndy», dedi komıtet tóraǵasynyń mindetin at­qa­rýshy.

IIM-niń deregine súıensek, sońǵy bir aıda jol polısııasy avtojoldardyń avarııalyq-qaýipti ýchaskelerinde jáne jóndeý-qurylys jumystaryn júrgizý ýchaskelerinde qozǵalys qaýipsizdiginiń deńgeıin arttyrý úshin qosymsha 6,9 myń tekserý júrgizgen eken. Tekserý kezinde 2,6 myńǵa jýyq avarııalyq-qaýipti oryn anyqtalǵan. Osyǵan oraı joldardy kútip ustaýǵa jaýapty tulǵalarǵa qatys­ty 2,4 myńnan astam ákimshilik hattama tol­tyrylǵan.

Álemde ár 25 sekýnd saıyn bir adam jol-kólik apatynan kóz jumady eken. Osy málimet úlken minberden aı­tyl­ǵanda Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń basshysy Tedros Adhanom Gebreısýs: «Jol apatynan osynsha adamnyń qaza tabýy – bizdiń jyldamdyq úshin tólegen qunymyz. Bul sumdyqqa jaıbaraqat qaraı almaımyz. Biz bul máseleniń sheshý joly bar ekenin bilemiz» degen edi. О́kinishke qa­raı, jyldamdyqty asyramyn dep opyq jep, azapqa túskender elimizde de az emes. Apatty azaıtýdyń san amal-aılasyn qolǵa alyp, aıyppuldy arttyryp, jazasyn qatańdatqanmen, temir tul­pardyń tizginin tartqandar kóbeımeı tur. Bul sózimizge joǵarydaǵy aýyr statıstıka dálel.

Apatty azaıtýdyń joly retinde eli­mizde jaqynda taǵy bir qosymsha ázir­lenip, iske qosylǵan bolatyn. IIM usynǵan «Qorǵaý» baǵdarlamasy jol erejesin qasaqana buzýshylardy anyq­taýǵa, jol ústindegi jazataıym jaǵ­daılardy azaıtyp, adamdardyń qaza tabýyna jol bermeý jáne jol qaýip­siz­diginiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Bul baǵdarlama Memleket basshysyna da ta­nys­tyryldy. Ol kezde «Qorǵaýdyń» basty ereksheligi retinde qosymshanyń polısııa qyzmetkerine joldaǵy quqyq buzýshyny anyqtaýǵa múmkindik beretini aıtylǵan edi. Osy baǵdarlamanyń basty baǵytyn egjeı-tegjeı túsindirip berýin sura­ǵanymyzda IIM Ákimshilik komıteti tó­ra­ǵasynyń mindetin atqarýshy Jandos Muratálıev: «Baǵdarlama kó­she ka­me­ralarynyń derekterin taldaı otyryp, jaqyn mańdaǵy polısııa qyz­met­keriniń planshetine qaýipti júr­gi­zý­shiniń jaqyndaǵany týraly sıgnal be­redi. Bul jol erejesin buzǵan nemese kó­lik­ti joǵary jyldamdyqta basqaryp kele jatqan júrgizýshi bolýy múmkin. Máselen, Shymkentte 130 mln teńgege aıyp­pul salynǵan 1 400 avtokólik anyq­talǵan. Qazir qala joldaryndaǵy jaǵ­daı jaqsarýda. Megapolıste jol-kólik oqıǵalarynyń sany úsh esege, jara­qat­tan­ǵandar sany 2,5 esege, ólim-jitim kór­setkishi úshten birge azaıdy», dep ja­ýap berdi.

Mınıstrliktiń málimetine qaraǵanda, qosymsha sonymen qatar jol ústinde jıi kezdesetin ózge ózekti máselelerdi áshkereleýge múmkindik berdi. Máselen, «Qorǵaý» qysqa ýaqyt ishinde jalǵan nómi­rlerdi anyqtap bere alady. Este­rińiz­de bolsa, budan buryn IIM ótirik nómirmen júretinderdiń alyn alý úshin jaýapkershilikti qatańdatý máselesin kótergen bolatyn.

Qosymshanyń biregeıligi – qurylǵy 10 mınýt ishinde eki ret jol erejesin buzǵan júgensiz júrgizýshini tez anyqtap, ol týraly tolyq málimetti sol mańdaǵy jol saqshylaryna dereý jibere alady. Sondaı-aq qurylǵynyń kómegimen aıyppul tólemegen, saqtandyrýy joq, tehnıkalyq baıqaýdan ótpegen nemese izdeýde júrgen kólikti dereý anyqtaýǵa bolady.

Qazir mundaı joba elimizdiń bes qala­syn­da júzege asyrylýda. Alǵash bolyp baǵdarlamanyń tıimdiligin shymkenttik jol saqshylary synaq­tan ótkizý­ge múm­kindik aldy. Máse­len, bir táýlik ishin­de osy baǵ­dar­lamanyń kómegimen Shym­kent qala­sy­nyń patrýldik polısııa pol­kiniń qyzmetkerleri túrli quqyq buzý­shylyq jasaǵan 70-ten astam kólik ıesin anyq­taǵan bolsa, olardyń 18-i jalǵan nómir­ler­men júrgen.

Sondaı-aq elimizde bir jyldyń ishinde 5-ten kóp ákimshilik quqyq buzý­shylyq jasaǵan júrgizýshilerdi aıyp­puldy 50 paıyz jeńildikpen tóleý quqyǵynan aıyrý máselesi qaras­ty­ry­lýda. Sebebi bıylǵy 11 shildede Memleket basshysy «Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly» kodekske engizilgen ózge­rister men tolyqtyrýlar týraly Zańǵa qol qoıdy. Zań bıyl 9 qyr­kúıekte kúshine enedi. Túzetýlerde kólik quralyn memlekettik nómirsiz qaıta basqarǵandarǵa ákimshilik jaýap­ker­shiliktiń jańa quramy engizildi. Onda 20 AEK mólsherinde aıyppul túrinde óndirip alý nemese kólik quraldaryn basqarý quqyǵynan 1 jyl merzimge aıy­rý kózdelgen. Buryn mundaı norma bolmaǵan edi. Sonymen qatar kórineý jalǵan nemese jalǵan memlekettik nómir­leri bar kólik quralyn basqarý úshin jaýapkershilik kúsheıtildi. Aıyp­pul túrindegi jaza alynyp tastaldy. Endi atalǵan quqyq buzýshylyq úshin tek 1 jyl merzimge kólik quraldaryn basqarý quqyǵynan aıyrý jáne 5 táý­likke deıin ákimshilik qamaýǵa alý qol­­danylady. Buǵan deıin 20 AEK mól­sherinde aıyppul nemese 1 jyl mer­zimge basqarý quqyǵynan aıyrý qaras­ty­ryl­ǵan bolatyn.

Sonymen qatar qazirgi ýaqytta Ishki ister mınıstrligi qala syrtyndaǵy tas joldarda ortasha jyldamdyqty art­tyrǵany úshin kólik quraldarynyń júrgizýshilerin jaýapkershilikke tartý múm­kindigin kózdeıtin túzetýlerdi py­syq­taýda.

Zańdaǵy bul túzetýler júgensiz júr­gizýshilerge toqtaý bola ala ma? Kólik­tiń tizginin tartqyzý nege qııamet bolyp tur? Mınıstrlik maqtaǵan «Qorǵaý» jol ústindegi qaýipsizdikti saq­taýda qan­­shalyqty tıimdi? Adam ólimi bolmas úshin jaýaptylar álemdik ozyq tájirı­beni de, úzdik tásildi de aıtyp, dáleldep baǵýda. Alaıda...

Esterińizde me? О́tken aıda ǵana Oral qalasynda jol apaty bolyp, bir sátte 8 adam kóz jumdy. Bir ǵana kólik júr­gizýshisiniń kesirinen tutas bir otbasy – ata-anasy men olardyń 10 jáne 11 jastaǵy qos qyzy jansaqtaý bóliminde tilge kelmesten qaıtys boldy. Sondaǵysy Nissan Maxima kóliginiń 30 jastaǵy jelikken júrgizýshisi úlken jyldamdyqpen kele jatyp, joldyń qarama-qarsy betine shyǵyp ketken. Asyq­qan, tezirek ótip ketkisi kelgen. Asy­ǵystyq pen jaýapsyzdyqtyń arty – aýyr qaıǵymen aıaqtaldy. Biraq mundaı qaıǵyly oqıǵalar kimge, qanshalyqty sabaq bolýda?..

TÚIIN. Aıybyn arttyrǵanymen aıylyn tartqan júrgizýshilerdiń tym azdyǵy kim-kimdi de oılandyrmaı qoı­maıdy. Temir tulpar tizgindegender ómi­riń­di óziń oılamasań, astyńdaǵy kóligiń oǵan kóńil bólmeıtinin qashan túsiner eken. О́ıtkeni ol jaı ǵana – temir! Al adamnyń ómiri bireý ǵana.