Qytaı bastamasynan bas tartady

Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Baltyq elderiniń bul qadamy Beıjiń bıliginiń Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınmen dostyq qarym-qatynas týraly málimdeýine, sondaı-aq Kremldiń basqynshy áreketine baılanysty. Budan bólek, Ýkraınada «áskerı operasııa» júrgizemiz degen syltaýmen ashqan qaqtyǵys keleshekte buryn «Keńes Odaǵynda bolǵan elderge qaýip tóndirýi  múmkin» dep esepteıdi.

Jalpy, bastapqyda bul format 2012 jyly «16+1» retinde qurylǵan-dy. Oǵan Ortalyq jáne Shyǵys Eýropanyń 16 memleketi qatysatyn. Keıinirek, 2019 jyly osy platformaǵa Grekııanyń qosylýymen «17+1» bolyp ózgerdi. Bul bas­tamaǵa Eýropalyq odaqqa múshe Bol­garııa, Horvatııa, Chehııa, Majarstan, Polsha, Rýmynııa, Slovakııa men Slo­venııa qosylǵan.

Atalǵan format quryla sala qart qurlyq saıa­satkerleriniń synyna ushy­rady. Qart qurlyqtyń atqaminerleri osyndaı tásil arqyly Beıjiń bıligi «bó­lip al da, bıleı ber» saıasatyn qol­danbaq dep qaýiptendi.

Byltyr Lıtva bul jobadan bas tartty. El úkimeti Beıjińnen keletin qa­rajattan góri adam quqyǵyna ba­symdyq berip, Taıvanmen baılanys ornatýdy jón kórgenin ashyp ta aıtty, áreketimen de kórsetti. Atalǵan mem­lekettiń saıasatkerleri Taıbeıge arnaıy at basyn da burǵan edi. Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstriniń orynbasary Agne Vaıchıýkevıchıýt bastaǵan delegasııa arnaıy meıman bolyp qaıtqan-dy. Qytaı Syrtqy ister mınıstrliginiń bas­pasóz hatshysy Van Venbınniń aıtýynsha, bul Lıtvanyń bir Qytaı saıasat­y týraly ýádesine opasyzdyq ispetti. Aqy­ry, mundaı áreketke shamdanǵan Qytaı tarapy kóp uzamaı-aq Lıtvadan keletin taýarlarǵa kedendik tosqaýyl qoıdy.

Endi, Latvııa men Estonııa bul for­mattan shyqq­annan keıin bastama «14+1» retinde ózgermek. «Estonııa bu­dan bylaı Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderi men Qytaı arasyndaǵy yntymaqtastyq platformasyna qa­tys­paıdy dep sheshim qabyldady. Es­tonııa Qytaımen syndarly jáne pragmatıkalyq qarym-qatynastar jolynda jumys isteýdi jal­ǵastyrady. Sonyń ishinde Eýropalyq odaq pen Qytaı qarym-qatynastaryn erejelerge negizdelgen halyqaralyq tártip pen adam quqyǵy sekildi qun­dylyqtarǵa sáıkes keletindeı damytýǵa ekpin salady», dep málimdedi Estonııa tarapy.

Sondaı-aq resmı Tallın taratqan málimdemede óz eliniń delegasııasy aqpandaǵy sammıtten keıin osy for­mat­taǵy birde-bir kezdesýge qatys­pa­ǵany aıtylǵan.

Latvııanyń syrtqy ister mınıstrligi de dál osy taqylettes málimdeme jasady. «Latvııanyń syrtqy jáne saýda saıasatynyń aǵymdaǵy basymdyqtaryn es­kere otyryp, Latvııa Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderi men Qytaıdyń yn­tymaqtastyq sheńberindegi qatysýyn toqtatý týraly sheshim qabyldady.

Latvııa Qytaımen ekijaqty, sondaı-aq ózara tıimdilikke, halyqaralyq quqyqty, adam quqyqtaryn jáne ha­lyq­aralyq erejelerge negizdelgen tár­t­ipti qurmetteýge negizdelgen EO-Qy­taı yntymaqtastyǵy arqyly syndar­ly jáne pragmatıkalyq qarym-qaty­nastarǵa umtylýdy jalǵastyrady», delingen syrtqy ister mınıstrligi tarat­qan málimdemede.

Buǵan qatysty Beıjiń bıligi áli resmı túrde pikir bildirgen joq. Degenmen keıingi kezde Qytaıdyń Shyǵys jáne Ortalyq Eýropaǵa qatysty jobasy jıi synǵa ushyrap júr. Joǵaryda aı­typ ótkenimizdeı, sarapshylar da, saıasat­kerler de Kommýnıstik partııa qart qur­lyqty «bólip al da, bıleı ber» saıa­sa­tyn júrgizedi dep qaýiptenedi. Mu­nyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Beı­jiń Eýropalyq odaqtyń qatal ere­jelerine baǵynbaı-aq, birqatar memleketpen saýda-ekonomıkalyq baılanysyn nyǵaıtady.

Ekinshiden, «17+1» prosesine qosylǵan elder Qytaı úshin Batysqa ashylǵan qaqpa ispetti. Bastapqyda atalǵan platforma dostyq, ortaq paıda jáne Qytaı men Eýropalyq odaqtyń tıimdi strategııalyq áriptestigin kóz­deıtini aıtylǵan. Degenmen Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderi kelisimniń túpki mánin durys uǵynbaǵan tárizdi. О́ıtkeni «17+1» prosesine múshe memleketter Qytaımen EO erejelerine saı áreket etpeıdi. Esesine, ár el Beıjiń bıligimen jeke-dara ekijaqty qarym-qatynas ornatýǵa tıis. Nátıjesinde, kelissózder kezinde qart qurlyqtaǵy memleketterdiń múddesi ǵana emes, Beıjiń bıliginiń degeni de júredi. Bul óz kezeginde Qytaı úshin óte qolaıly.

Úshinshiden, Qytaıdyń Shyǵys Eýropadaǵy saıası bedeli arta túspek. «17+1» prosesi arqyly Qytaı halyq­aralyq arenadaǵy jaqtaýshylar sanyn arttyra tústi. Mysaly, 2017 jyly Qytaıdaǵy zańgerlerdiń azapqa tartylýy týraly Eýropalyq odaq elderiniń ortaq kelisimin Vengrııa tarapy qabyldamaı tastady. Sondaı-aq Grekııa BUU Adamzat quqyǵy keńe­siniń Qytaıdy aıyptaýyn EO málim­­deme­sine engizýge qarsy boldy. Ońtús­tik Qytaı teńizi máselesinde de Ma­jarstan men Grekııa Qytaıdyń soıylyn soqty. Nátıjesinde, daýǵa qatysty qabyldanǵan qararda Qytaıdyń aty atalǵan joq.

Qazirgi tańda jobada Eýropalyq odaqtyń toǵyz memleketi: Bolgarııa, Horvatııa, Chehııa, Grekııa, Majar­stan, Polsha, Rýmynııa, Slovakııa men Slo­venııa qalyp otyr. Sondaı-aq uıymǵa múshe emes Albanııa, Bosnııa, Cherno­gorııa, Soltústik Makedonııa jáne Ser­bııa da formatqa qosylǵan.

Qytaı tarapy da bastamanyń durys jumys istemeı turǵanyn ańǵarsa kerek, jyl basynda Ortalyq jáne Shy­ǵys Eýropadaǵy arnaıy elshisi Hýo Iýıchjen óńirdi aralap, bári qalpynda ekenine qart qurlyqtaǵy áriptesterin sendirýge tyrysqan. Onyń ústine, bıyl­ǵy jıyn týraly eshteńe aıtqan joq. Ádette Qytaı basshysy Sı Szın­pınniń nemese premer-mınıstr Lı Kesıannyń tóraǵalyǵymen bastamaǵa múshe memleketterdiń sammıti ótetin.

Búginge deıin Qytaıdyń Shyǵys jáne Ortalyq Eýropaǵa salǵan ınves­tısııasynyń kólemi 8,6 mlrd dollardan asyp ketken. Áli de ınvestısııa tartyla beredi. Biraq Qytaı Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderine ınvestısııa quıatyny jóninde úıip-tógip ýáde berse de, ony oryndaýǵa asyqpaıtyn sy­ńaıly. Derekterge súıensek, óńirdegi Qy­taı ınvestısııasynyń kólemi aıtar­lyqtaı kóp emes.

Buǵan qosa, salynǵan ınvestısııa­lar der kezinde oryndalyp, túpki maq­satyna jete bermeıdi. My­saly, Cher­nogorııada Qytaı qarajatyna 200 shaqy­­rymǵa jýyq jol salynýǵa tıis edi. Soǵan baı­lanysty Qytaıdyń «Ek­sım Bankimen» mlrd dollarlyq kelisim jasaldy. Jobany China Road and Bridge Corporation júzege asyrýǵa tıis-tuǵyn. Biraq qurylys barysynda ormandar aıaýsyz otalyp, jol tuıyqqa baryp tirelipti. Sóıtip aqsha da durys ıgerilmeı, jol da salynbady. Aqyrynda Chernogorııa Qytaıǵa boryshtar bolyp qaldy. Aıta berse, mundaı mysaldar jeterlik.

Qoryta aıtsaq, Beıjiń bıliginiń Ortalyq jáne Shyǵys Eýropadaǵy bas­tamasy birtindep aıaqtalatyn sekildi. Keıingi geosaıası oqıǵalar qart qurlyq elderiniń kózqarasyn ózgertkeni anyq. Endeshe, aldaǵy ýaqytta formattan bas tartatyn memleketter sany kóbeıýi ábden múmkin.