Stalınniń buıryǵy

nemese soǵys órtine sharpylǵan aýdandar Erlik jáne Eńbek dańqy mártebesine laıyqty

Kún ótken saıyn Jeńistiń 70 jyldyǵy jaqyndap keledi. Osyndaı qasterli data qarsańynda áriptesim Shavhat О́temisov ekeýmizdiń atymyzǵa elden kelgen qos hattyń túp tórkinimen bas basylym oqyrmandaryn tanys­tyra ketkendi jón kórip otyrmyn. Onyń birinshisin shalǵaıdaǵy Bókeı orda aýdanynda turatyn soǵys jáne eńbek ardagerleri men aýdandyq máslıhat depýtattary jiberse, osyndaı mazmundaǵy ekinshi hat Jánibek aýdanynan joldanǵan. Ekeýine de soǵys, tyl jáne eńbek ardagerleri qol qoıǵan. Hattardyń qysqasha maz­mu­nyna kelsek, onyń ıeleri soǵys órtine sharpylǵan Bókeı or­da jáne Jánibek aýdandary res­pýblıka Úkimeti tarapynan qurmettelýge, sonymen birge, erlik jáne eńbek dańqy márte­besine laıyqty ekendigin kórset­ken. Iá, qalaı desek te, Batys Qazaqstan oblysynyń ońtústik batysynda ornalasqan atalǵan aýdan turǵyndary soǵys qasiretin tikeleı bastan keshkeni – tarıhı shyndyq. Jaýdyń jaıaý áskeri men tankileri qazaq jeriniń irgesindegi Stalıngrad, qazirgi Volgograd qalasyn qorshaýǵa alǵany soǵys tarıhynan jaqsy málim. Qyrǵyn shaıqas júrip jatqan kezde jaý ushaqtary Bókeı orda men Jánibek aýdandary aýmaqtaryn bombanyń astyna aldy. Bul mýzeılik derekti sonaý jetpisinshi jyldardyń bas kezinde respýblıkalyq baspasóz betine «Maıdannyń bergi betinde» degen taqyryppen tuńǵysh ret shyǵarǵan jýrnalıstiń biri búgingi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory Janbolat Aýpbaev ekeni de belgili. Al qazirgi kúni atalǵan derekterge jańasha bir qyrynan tereńirek oı júgirtip, baıypty baǵa berýdiń kezi kelgen sııaqty. Aıtaıyn degenim, el ishinen kelgen hat joldary bizge osyǵan baılanysty buǵan deıin aıtylmaǵan jańa derekterdi izdestirýge de qozǵaý saldy. Batys Qazaqstannyń tórt aýdany Stalıngrad oblysynyń 300 shaqyrymǵa jýyq aýmaǵymen shektesedi.1941 jyldyń aıaǵynda, ıaǵnı soǵystyń alǵashqy alty aıynda ekpini tym qatty bolǵan nemis áskerleri Edil ózeni mańyna deıin shyǵýǵa múmkindik aldy. Sol kezde qalyptasqan kúrdeli maıdan taktıkasyna baılanys­ty Qazaqstannyń batysyndaǵy birneshe aýdan Stalıngrad maıdanynyń eń jaqyn tylyna aınaldy. Sóıtip, sol kezde KSRO Qor­ǵanys Halyq Komıssary Iosıf Stalınniń 1941 jylǵy 26 qara­shadaǵy buıryǵyna sáıkes Jáni­bek, Orda, Kaztalov jáne Fýr­manov aýdandary Stalıngrad maı­danynyń qaramaǵyna engizildi. Soǵan oraı Qazaqstannyń bul óńir­lerinde «soǵys jaǵdaıy» jarııa­landy. Buǵan dálel retin­de mýzeıde saqtalǵan tómen­de­gideı buıryq bar. Onyń túpnus­qasyndaǵy mátinniń mánin solǵyn­datyp almaý úshin orys tilindegi nusqasyn qazaqshaǵa aýdarmaı sol kúıinde bergendi jón kórdik. «Prıkaz» (№ 0444) Narodnogo komıssara Oborony SSSR: «... S 1 dekabrıa 1941 g. terrıtorıalnyı sostav okrýgov evropeıskoı chastı Soıýza SSR ımet v sledýıýshem sostave: Stalıngradskıı voennyı okrýg: Stalıngradskaıa oblast, Rostovskaıa oblast, Kalmyskaıa ASSR, Astrahanskıı okrýg, zapadnaıa chast Zapadno-Kazahstanskoı oblastı (raıony Djanybekskıı, Kaztalovskıı, Ýrdınskıı, Fýrmanovskıı). Shtab okrýga – Stalıngrad. Komandýıýshım voıskamı Stalıngradskogo voennogo okrýga – general-leıtenant Gerasımenko Vasılıı Fılıppovıch. Komandýıýshım voıskamı voennyh okrýgov peredachý voıskovyh chas­teı, ýchrejdenıı ı zavedenıı, perehodıashıh terrıtorıalno v sostav drýgıh voennyh okrýgov, zakonchıt k 5 dekabrıa 1941 g. ı donestı mne s prılojenıem perechneı peredavaemyh chasteı. Prıkaz vvestı v deıstvıe po telegrafý. Narodnyı Komıssar Oborony SSSR I.Stalın». 1942 jyldyń jazynda maıdan aýmaǵy Qazaqstan shekarasyna jaqyndaı tústi. Bul sát aýyl turǵyndaryna úlken synaq boldy. Respýblıka eńbekshileri sol bir surapyl soǵys jyldaryndaǵy aýyr synda shydamdylyq pen tózimdiliktiń ozyq úlgisin kórsete bilip, Otan aldyndaǵy boryshtaryn adal atqardy. Jánibek aýdanynyń turǵyn­dary óz hatynda: «Sol qaterli kúnderde Stalıngrad oblysymen ortaq shekarasy bar Qazaqstannyń batys aýdandary Qyzyl Armııanyń jaqyn tyly retinde úlken áskerı-strategııalyq ról atqardy. 1942 jyldyń 12 tamyzynan bastap Stalıngrad maıdany qaladan 150-160 shaqyrym qashyqtyqta orna­lasqan Qazaqstannyń Jánibek, Saıqyn, Shońaı temirjol stansalaryn qamtydy», dep jazady. Nemis basqynshylary As­trahan-Ýrbah temirjol magıstralyn, Saıqyn, Shońǵaı, Jánibek aýyldaryn nysanaǵa alyp, sol kezdegi resmı derekterge sáıkes, Shońǵaıǵa – 24, Saıqynǵa – 36, Jánibekke 40 shaqty áýe soqqysy jasalǵan. Bir áýe shabýylyna 30-ǵa jýyq ushaqtar qatysqan. Osyndaı shabýyldardyń saldarynan temirjol vokzaly, mektep, aýrýhana úıleri jáne basqa da óndiris, mekeme oryndary zııan shekti. Tek qana Jánibek kenti boıynsha 41 nysan zardap shegip, 200-deı turǵyn úı qırady, osy bombalardyń saldarynan kóptegen beıbit turǵyndar jaraqat aldy, qaıtys boldy. 1942 jyly 11-12 qyrkúıek kúnderi fashıst ushaqtary Jánibek aýdany «Alǵabas» jáne «Jańa turmys» kolhozdarynyń jer paıdalaný shekarasyndaǵy dalaǵa janatyn bomba tastap, órtegen. Sonyń saldarynan 38 myń gektar jınalmaǵan pishen janyp ketken. Jaý avıasıasynyń bombalaýynan kelgen zııan memlekettik tótenshe komıssııasynyń aktisi boıynsha 7 161 693 somǵa jetken. Áýe shabýylyna ushyraǵan Qa­zaq­stannyń stansalarynda vokzal­dar, pakgaýzdar qırap, sý aı­daıtyn munaralar men sý qu­byr­lary júıesi búlindi. Júzde­gen turǵyndar baspanasyz qaldy. Tek Jánibektiń ózinde áýe qa­raqshylary 200-den astam turǵyn úıdi órtep, qıratqanyn aıtsaq ta jetkilikti. Resmı derekterge súıensek, 1942 jylǵy qarasha aıynyń ortasynan 1943 jylǵy qańtar aıynyń basyna deıin Jánibek jáne Orda aýdandarynyń aýmaqtaryna gıtlerlik avıasııa 538 ret bomba tastaǵan. Jánibek aýdanynyń soltústik-shyǵys betinde baýyrlastar zıraty bar. Onda Uly Otan soǵysy jyldary Jánibek jerinde qaza tapqan jaýyngerler máńgilik jer qoınaýynan oryn tapqan. Bozdaqtardyń uzyn sany – 93. Olar – ofıserler, qatardaǵy jaýyngerler jáne medbıkeler. Otan úshin ómirlerin qıǵan bozdaqtarǵa máńgi taǵzym etemiz. «Qatań qupııa túrde» dep belgi soǵylǵan buıryqtar búgingi tańda mýzeılerden tabylyp otyr. Hat joldaýshylar naqty derekterdiń qaıdan alynǵany týraly da málimetter keltirgen. Atalǵan taqyrypty ár kezeńde S.P. Belan, A.Qusaıynov jáne Q.Dosqalıev tereń zerttep, kólemdi maqalalar men ǵylymı eńbekter jazǵan. Jánibek aýdan­dyq mýzeıinde jumys istep, kóptegen derekterdi tabýda já­ne jazýda jýrnalıst A.Batyr­hanovtyń eńbegin atap ótken jón. Al Bókeı orda aýdany tur­ǵyn­dary jazǵan hatta Stalıngrad qalasyn jaýdan qorǵaý jáne nemis armııasyn osy jerde tal­qandaý úshin 1942 jyldyń 18 maý­symynda Batys Qazaqstan oblysynda daıyndyqtan ótken 26 myń 225 jaýynger Stalıngrad maıdanyna jiberilgeni aıtylady. Bókeı ordasy aýdanynan Uly Otan soǵysynda úsh Keńes Odaǵynyń Batyry shyqty. Olar: Temir Masın, qazaqtyń batyr qyzy Mánshúk Mámetova jáne Ahmedııar Husaıynov. Sonymen birge, osy qatarda 2004 jyly 15 jeltoqsanda Halyq Qaharmany ataǵy berilgen qazaqtyń tuńǵysh ushqysh qyzy Hıýaz Dospanova tur. Bizge hat joldaýshylar óz oı­laryn «Barlyq Keńes hal­qy sııaqty Orda aýdany eńbekshileri de maıdanǵa kómek berdi. Ordalyqtar Stalıngrad maıdanyndaǵy jaýyngerlerge 280 put et, 22 put maı, 220 put astyq, 245 dana qus etin jáne kóptegen jyly kıimder, temeki syılyǵyn arnaýly delegasııa arqyly jetkizgen. Ony sol kezde aýdandyq partııa komıtetiniń áskerı bóliminiń meńgerýshisi bolǵan I dárejeli Dańq ordeniniń ıegeri Muhtar Sársenǵalıev bas­tap barǵan. Sóıtip, maıdan men tyl birtutas bite qaınasyp, barlyq qıynshylyqtardy bir­lese jeńdi. Orda aýdandyq ás­kerı komıssarıaty arqyly 1941-1945 jyldary soǵysqa 4613 adam alynǵan. Olardan elge 3028 adam oralmaǵan. Onyń 2963-i – qatardaǵy jaýyngerler men kishi komandırler, 651-i – ofıserler. Osyndaı erlikteri men eńbekterin eskere otyryp, aýdanǵa Erlik jáne Eńbek dańqy ataǵyn berýdi suraımyz», dep túıindegen. Bizdiń oıymyzsha, bul óte oryndy ári tarıhı ádilettilikke tolyq sáıkes keletin tilek. О́ıt­keni, ótkenimizdi baǵalaý já­ne qasıetti qazaq jeriniń ár push­paǵyn qasterleý arqyly biz táýelsiz elimizdiń búgingi tól perzentteriniń boıyna otan­shy­ldyq rýhty sińire alamyz. Ári keshegi ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qan tókken qaharman aǵa urpaq ókilderiniń danqty erlik dás­túrlerin keńinen nasıhattaýǵa da jol ashamyz. Álbette, amanatka qııanat jasaýǵa bolmaıdy. Osy oraıda bıylǵy sáýir aıynda Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń atyna arnaıy hat joldap Bókeı orda jáne Jánibek aýdany turǵyndarynyń ótinishin jetkizgenimdi de aıta ketkim ke­ledi. Osy oraıda ózgesin aıt­pa­ǵanda, Uly otan soǵysy jylda­rynda óz aýmaǵyn qorǵaýda turǵyndary jappaı erlik pen qaıtpas qaısarlyq kórsetken on úsh qalaǵa KSRO Joǵary Keńesi Tóralqasynyń Jarlyǵymen «Batyr qala» qurmetti ataǵy beril­genin qaıda qoıamyz. Osy­nyń ishinde atalǵan aıryqsha ataq Lenıngrad, Stalıngrad, Sevas­topol jáne Odessa qalalaryna 1945 jyly berilgen bolsa, Kıev pen Máskeý qalasy já­ne Brest qamaly ondaı ataqty 1965 jyly ıemdengen.1973 jyly Kerch pen Novorossıısk,1974 jyly Mınsk, al 1976 jyly Týla qalasy da «Batyr qala» ataýyn tolyqtyrdy, sonymen birge, 1985 jyly osyndaı qurmetti ataq Mýrmansk jáne Smolensk qalalaryna da berildi. Toqsanynshy jyldardyń bas kezinde Táýelsiz Memleket­ter Dostastyǵy qurylǵan kezde bul úrdis saıabyrsyp qalǵandaı bolǵanymen 2007, 2011 jáne 2012 jyldary Reseı Prezıdentiniń Jarlyǵyna sáıkes sol eldiń 41 qalasyna «Áskerı Dańq qalasy» ataǵy berilgeni belgili. Aıtalyq, solardyń ishinde soǵys órti­ne sharpylǵan kóptegen shaǵyn qalalarmen birge, Qıyr Shy­ǵystaǵy Vladıvostok, Habarovsk, Petropavlovsk-Kamchatskıı sııaqty qalalar da bar. Osy derekterden kórip otyr­ǵanymyzdaı, maıdannan tym qa­shyqta ornalasqan kórshi eldiń ólkeleri men aımaqtary da jaýyn­gerlik dańq mártebesin ıelengen. Endeshe, osyndaı qurmetke soǵys zardabyn bel ortadan keshken, sol bir qıyn qystaý surapyl kezeńde KSRO Qorǵanys Halyq Komıssary Iosıf Stalınniń buıryǵy boıynsha Stalıngrad maıdanynyń shebinde bolǵan egemen elimizdiń aýdandary da ábden laıyqty dep bilemiz. Samıǵolla ORAZOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi.