Gıtlerdiń kabınetinde velosıped tepken qazaq

1945 jyl. 2 mamyr. Berlın tize búkken kún. Qala janyp jatyr. Laýlaǵan ot, tutasqan órt, qoıý tútin. Qaraqurym tutqyndar toby. Kóshede shashylyp jatqan júzdegen ólik. Bulardyń báriniń derlik qolynda qysa ustaǵan avtomat pen granata. Olar urys ústinde ólgen jáne de bári derlik qyzǵyltqońyr tústi kıtel kıgen. Bular fashıstik partııanyń belsendileri, ımperııalyq keńseni qorǵaǵan jankeshtiler. Fashısterdi álginde ǵana jýsatyp salyp, keńse ǵımaratyna basyp kirgenderdiń arasyndaǵy qaratory, jaq súıekteri shyǵyńqy, jalpaq betti jap-jas qazaq jaýynger Gıtlerdiń kabıneti – qabyldaýlar zaly – ves­tıbıýl – kireberis aýyz úıde velosıped teýip júr. Qalada urys áli de tolyq toqtaı qoımaǵan. Avtomat daýsy, zeńbirek gúrsili estilip qalady. Soldat oǵan nazar aýdaryp jatqan joq. Bir ıyǵyna ilip alǵan avtomaty, beldigine baılaǵan kaskasy yńǵaısyzdyq jasap, velosıpedten birde qulap túsip, endi birese yzǵyta jóneledi. Iá-ıá, búkil álemdi tabanynyń astyna salmaq bolǵan Gıtlerdiń kabıneti – qabyldaýlar zaly – kireberis aýyz úı – vestıbıýlde jap-jas qazaq jaýynger velosıped teýip júr! Bul jigit kim boldy eken. Ber­lınge shabýyl, ımperııa­lyq keńse men Reıhstag shaıqas­tary jóninde azdy-kópti oqyǵan­da­ry­myz bolǵanymen, naq Gıtlerdiń kabınetinde velosıped teýip júr­gen qazaq týraly estigen de, bilgen de emespiz. Jaqsyny bilmek, kórmek kerek! Esimi kim? Tegi kim? Qazaq eliniń qaı aımaǵynan boldy eken? Biraz-biraz surastyryp kórsek, kórgen, bilgen, estigen eshkim joq, bár-bárisi beıhabar bolyp shyqty. Sonda, qazaq jaý­ynger jigitiniń Gıtlerdiń kabı­netinde velosıpedpen serýen salǵany jónindegi derek qaıdan alynǵan? «Stepan Kolchýgın», «О́mir jáne taǵdyr» jáne basqa shyǵarmalarymen belgili jazýshy Vasılıı Grossmannyń (1905-1964) Máskeýdiń «Pravda» baspasynan 1989 jyly «Gody voıny» kitaby basylyp shyqqan. Derek osy kitaptan alynyp otyr. «2 maıa. Den kapıtýlıasıı Ber­lına... Novaıa ımperskaıa kanselıarııa... Kabınet Gıtlera. Zal prıemov. Gıgantskıı vestıbıýl, po kotorymı padaıa, ýchıtsıa katatsıa na velosıpede smýglyı shırokoskýlyı molodoı kazah» (456-bet). Mine, osylaı! Buny V.Grossman uzynqulaqtan estip emes, óz kózimen kórip jazǵan. Ol odaqtyq áskerı gazet «Krasnaıa zvezdanyń» tilshisi retinde 1941 jyldyń tamyzynan maıdanda bolady. Máskeý, Stalıngrad, Kýrsk shaıqastary, Dnepr, Belarýs, Polsha... Berlın tize búkken 2 mamyrda osy qalada edi. Jańa ımperııalyq keńsede, Gıtlerdiń kabınetinde bolatyn. Osynda ve­losıped teýip júrgen qazaq jaýyn­gerin kóredi. V. Grossman maıdanda kórgenderin kúndelik dápterine jazyp otyrǵan. «Gody voıny» kitaby negizinen joǵarydaǵydaı jazýlardan quralǵan. Kitapta qazaq jigittiń – jaýynger soldattyń aty-jóni atal­maǵan. Belgisiz. Esimi beımálim bolǵanymen, biz qazaqtyń bir balasynyń búkil Eýropany derlik jaýlap alǵan Gıtlerdiń kabınetinde – kireberis aýyz bólmede velosıped teýip, saıran­daǵanyn bileıik! «Mine, qazaǵyń osyndaı»! Osydan týra 200 jyl ilgeride bizdiń atalarymyz Napoleondy qýalap, Parıjge kirip, Sena ózenine attaryn sýarǵan. Raqymjan Qoshqarbaev aǵamyz Reıhstagqa shabýyldaǵan myńdaǵan jaýyngerler arasynan birinshi bolyp onyń qabyrǵasyna qyzyl jalaý tikti! «Áne, qazaǵyń sondaı!» – deıik! Sádil KÁDEEV. ShYMKENT.