Bıyl Jetisý oblysynda 480 tonnadan astam jıdek jınaý josparlansa, sonyń teń jartysy qulpynaı men búldirgen bolmaq. Ortaq iske Eskeldi men Kóksý aýdanynyń baǵbandary eleýli úles qosyp keledi. Biri jazdyń mı qaınatar ystyǵynda tyńbaı eńbek etse, endi biri qystyń qaqaǵan aıazynda jylyjaıyn baptaıdy. Aýyldaǵy qojalyqtar óńirdi ǵana emes, respýblıka kóleminde tutynýshylardyń suranysyn qamtamasyz etýge qaýqarly.
Jazdyń da jyry kóp
Eskeldi aýdanyna qarasty Terekti aýylynda ornalasqan «Lazarenko N.P» sharýa qojalyǵy 10 jyldan beri jerden rızyǵyn terip, qulpynaı men tańqýraı ósirip keledi. Qazirgi kezde baǵbandar otbasy kúnine shamamen 700-800 kılo qulpynaı, eki kúnde bir 100-150 kılodan tańqýraı jınaıdy.
Lıýbov Lazarenkonyń aıtýynsha, kúıeýi men onyń baýyrlarynyń jermen jumys isteýge degen yntasyn oıatqan ákeleri Petr Andreevıch eken. Ol búkil ómirin jergilikti ujymshardyń jumysyna arnaǵan maıtalman maman. Keıinnen paıǵa jer alyp, jemis-jıdek ósire bastaǵan. Mine, ýaqyt óte kele bul kásipti balalary jalǵastyrǵan. Olar óz aldyna bólek otbasyn quryp, jeke shańyraq kótergennen keıin de búkil áýletimen osy iske den qoıǵan. Qazir jerdiń bir de bir bóligi bos jatqan joq, bárinde jemis aǵashtary men jıdekter jaıqalyp ósip tur. Ýchaskeniń basym bóligin qulpynaı men tańqýraı alyp jatyr. Bos oryndarǵa gúlzarlar, túrli-tústi jazdyq gúlder otyrǵyzylǵan. Lazarenkolar ǵalamtordyń kómegimen baǵbandyqqa qatysty kóp nárse úırenip, ony tájirıbede jıi paıdalanatynyn aıtady.
«Biz negizinen qulpynaı men tańqýraı ósiremiz. Jıdekter paıdaly ári dámdi bolǵanyna qaraı bapty kóp tileıtin kirpııaz ósimdikter. Sondyqtan ony barynsha kútip-baptaý kerek. Tańǵy samalmen baý-baqshany aralap, ósý qarqynyn baqylaımyz. Qazir bilikti baǵbandar san alýan ádispen jemistiń mańyzyn joǵaltpaı kóbeıtip keledi. Bular da bir bala sııaqty, aıalap-álpeshtep otyrmasańyz solyp qalýy múmkin, tek iste erinbeý qajet. Neǵurlym ónim mol bolýy úshin, soǵurlym tyńbaı eńbektenýińiz shart», deıdi L.Lazarenko.
Biraz kún jaýyndy bolǵandyqtan, baqta jumysshylar ónim jınaýdy qoıa turyp, kóshet egýge daıyndyq jumystaryna kirisken. Bir aıdan keıin kóshet jersingen soń daıyn qulpynaı kósheti polıetılen plenkasymen jabylǵan topyraqqa otyrǵyzylady.
«Qazirgi kezde qulpynaı 2 gektar jerdi alyp jatyr. Biz «Albıon» desert sortyn ósirip otyrmyz. Onyń jemisi nárli, jupar ıisti, berik keledi. Degenmen qatty ystyqta jemisi usaqtalyp ketedi. Sondyqtan bıyl ónim ortasha boldy. Oǵan sebep bıylǵy qysta qardyń az túsýi. Bul sort ónimdi mamyrdyń basynan bastap qara kúzge deıin beredi. Eń bastysy – dámi tamasha, ónimdiligi mol, jaqsy saqtalady, tasymaldaýǵa da qolaıly ári formalary da kóz tartady. Baqsańyz, sopaq túri de, júrek pishindes formasy da bar», deıdi baǵban ósirip otyrǵan suryptardyń ereksheligine toqtalyp.
О́nimdi ótkizýde qıyndyq joq. Taldyqorǵannan kóterme baǵada alyp ketetinder kóp. Lazarenko otbasynyń ósirgen qulpynaılaryn astanalyq turǵyndardyń da dastarqanynan kórýge bolady. Sol sııaqty О́skemen, Semeı jáne basqa qalalarda da óz tutynýshylary bar. Munda azdaǵan kılodan alýǵa nıetti adamdardyń da qolyn qaıtarmaıdy. Kez kelgen satyp alýshyny qýana qarsy alady. Maqsat – tutynýshynyń talabyna saı áreket etý.
Alma baǵy da bıyl jaqsy jemis bergen. Jemistiń moldyǵynan aǵash butaqtary ıilip jerge tııýge shaq tur. Búldirgen de pise bastaǵan. Sharýa qojalyǵyna tıesili jer ýchaskesiniń jalpy alańy 20 gektarǵa jýyq. Zamanǵa saı jańa tehnıkalarmen tolyq qamtamasyz etilgen. Kásip ıeleri jemis-jıdek ósirýdiń túrli ádisterin paıdalanýdy qolǵa alǵan. Máselen, jıdektiń sapasyn jaqsartý úshin tamshylatyp sýarý ádisi qoldanylady. Bul ádis sýdyń jıdek tamyryna tikeleı barýyna múmkindik beredi. Memleket tarapynan kórsetiletin qoldaýlarǵa qol jetkizse, óńdeý ónerkásibin ashýǵa nıetti. Naqtyraq aıtqanda, djem men tosap daıyndasaq degen oıda júr.
«Osy sharýa qojalyǵynda jumys istep júrgenime 12 jyl boldy. Jumys qıyn emes, kerisinshe, osy isten lázzat alamyn. Eńbekaqyny kúndelikti beredi. Basshylyq tarapynan da kómek jıi kórsetilip turady. Bizdiń alqaptaǵy qulpynaı óte dámdi. Oǵan alys aýyl-aımaqtan arnaıy kelip alyp ketetinder dálel», deıdi eńbekker Elena Syryh.
Jermen jumys isteýden jalyqpaıtyn kásipkerler Nıkolaı men Lıýbov Lazarenkolar jıdektiń basqa da túrlerin ósirip kórýdi josparlap otyr. Qazir sharýashylyq seleksıonerlerdiń tańqýraı men búldirgendi býdandastyrý arqyly jasaǵan jıdektiń jańa túrine erekshe mán bergeli otyr. Onyń alǵashqy kóshetteri otyrǵyzylyp, aldy ónim bere de bastaǵan. Lazarenkolar otbasy bul jıdekke de qyzyǵýshylardyń kóp bolatynyna senimdi.
Jemis-jıdek alqabynda jergilikti turǵyndardan 10 adam turaqty jumys isteıdi. Olarǵa tegin túski as, tańerteń jáne keshki tasymal uıymdastyrylǵan. Maýsym kezinde jumysshylardyń sany edáýir kóbeıedi. О́nim kóbeıgende úlken kúsh qajet, áıtpese erte pisken jemisterdi der kezinde sabaǵynan úzbeseńiz ezilip ketýi múmkin.
Qysta da qarap qalmaıdy
Jetisý óńiriniń topyraǵy qunarly. Amalyn tapsańyz, jyl on eki aı jemis egip, shalqyp otyrýǵa bolady. Máselen, bıyl Kóksý aýdanynyń halqyn jıdek ónimderimen qamtamasyz etý úshin alǵash ret 0,25 gektar jerge jańa ádispen qulpynaı ósirildi. Jylyjaıǵa ǵylym men tehnıka jetistikterin qoldaný arqyly ońtústikkoreıalyq «Solhıan» surpy egilgen eken. Biz aýdanǵa sapar barysynda bul ıgilikti istiń mán-jaıyna úńilgen edik.
2 gektar jerge ıelik etip otyrǵan «QazAgroServıs» JShS 2014 jyldan beri jylyjaı isimen aınalysady. Seriktestik basshysy Svetlana Zýbovıch jylyjaıda kók jýa, gúldiń san alýan túrin ósirýmen qatar osy qysta alǵash ret jańa ádispen qulpynaı ósirýdi bastaǵanyn jetkizdi. Nátıje jaman emes. Keler jyly da qalys qalmaı, ónimdi kóbeıtsek degen nıette otyr.
«Bıyl alǵashqy ónim bolǵandyqtan 700 kılo qulpynaı aldyq. Qulpynaı ózge kókónister sekildi kóp jylýdy qajet etpeıdi. Bar bolǵany 5-6 gradýs jylylyqta ósip shyǵady. Al qystygúni aıazda 10-15 gradýs jyly bolsa jetkilikti. Qulpynaıdyń úlkeniniń salmaǵy 50-55 gramǵa jetedi. О́ńirdegi birden-bir qulpynaı ósiretin jylyjaı bolǵandyqtan bolashaqta suranys joǵary bolady dep oılaımyz. Aldaǵy ýaqytta ónim kólemin arttyrýǵa jumys isteımiz. Degenmen, mol ónim alý úshin jylyjaıdyń jylytý júıesin kógildir otynǵa aýystyrý qajet. Qolbaılaý bolyp otyrǵan jalǵyz jaı osy ǵana. Bul máselede Kóksý aýdanynyń ákimdigi qol ushyn berýge daıyn ekendikterin aıtty», deıdi Svetlana Zýbovıch.
Jylyjaıǵa qajet qondyrǵylardy «Jetinar» nesıelik korporasııasynyń kómegimen ornatqan. Maýsymdyq jumystar kezinde 10-ǵa jýyq adamdy, turaqty jumyspen 2 adamdy qamtyp otyr. Jylyjaı ornalasqan Balpyq bı aýyly oblys ortalyǵynan alys emes. Sondyqtan tutynýshy tabýda qıyndyq joq. Sebilgen qulpynaıdyń koreıalyq tuqymy – qystyq sort. Qulpynaı jeltoqsan men mamyr aıy aralyǵynda pisedi. Aldaǵy ýaqytta nysanǵa kógildir otyn tartylsa, seriktestik jylyjaı aýqymyn keńeıtip, qııar men qyzanaq ósirip, jańa jumys oryndaryn ashýdy josparlaýda.
«Negizinen aýdanda qulpynaı bıznesi tolyq damymaǵan, naryqta kóbine shetten ákelingen qulpynaı saýdalanady. Keleshekte jıdek daqyldarynyń, onyń ishinde baqsha qulpynaıynyń túrin keńeıtý men ónimdiligin arttyrýdy maqsat etýdemiz. Osy jobany júzege asyrý arqyly aýdan halqyn otandyq ónimmen qamtý múmkindigi artady. Joba sátti júzege assa jańa tehnologııa ózge de eldi mekenderdegi fermerlik sharýashylyqtarǵa engiziletin bolady», deıdi Kóksý aýdany ákiminiń orynbasary Ulan Dosymbekov.
Byltyrmen salystyrǵanda qulpynaıdyń baǵasy birshama ósti. Oǵan kóptegen jaǵdaı áser etýde. Degenmen, basqa óńirlermen salystyrmaly túrde alyp qarasaq, Jetisýda baǵa birshama arzan deýge bolady. Onyń ústine munda ósirgen qulpynaılardyń sorty erekshe. Sondyqtan bolar, dámi til úıiretin osy bir jıdekti tutynýshylar erekshe baǵalaıdy. Qazir eskeldilik baǵbandar shaǵyn jáshikterge ónimdi myjylmaıtyndaı etip muqııat salyp, shetinen saýdalap jatyr. Al kóksýlyq jylyjaı ıeleri kelesi maýsymǵa daıyndyqty bastap ketti.
Jetisý oblysy