«Elim!» – dep kelgen er

Tarıh degenimiz búgingimen ótken­niń dıalogy arqyly shyndyqtyń betin ashyp, keleshekke jol silteı, halyqty qabystyryp, tabystyratyn ultty uıytýshy rýhanı kúsh bolyp tabylady. Al naǵyz tarıhshy degen jatpaı-turmaı shyndyq jolyn izdenýshi, derektemelerdi iske qosyp, oıdan-oı túıip, sanadan-sana týdyrýshy arly azamat adam. Tarıhshynyń basty qasıeti ótkenge adaldyǵy. Shynshyl tarıhshysyz shynaıy tarıh jazylmaıdy. «Tarıhshy» degen sózdiń ózi «mazasyz izdenýshi, zertteýshi» degen maǵyna beretin grek sózinen alynǵan. Kezinde «Gerodotty da tarıhshy emes, tek novellıst» degender bolǵan. Gerodot olarǵa: «Men óz eńbegime ózim baǵa bere almaımyn, men tek estigen, bilgen shyn­dyqty jazýǵa tyrystym, onyń baǵasyn tarıh ózi beredi», – degen eken. Shynymen de Abaı aıtqandaı, ǵalym bolý, tarıhshy bolý degen azaby kóp, aýyrtpalyǵy men kúıigi mol jumys. Qaısybireýler ótkendi aıta berý tarıh dep oılaıdy. Olaı emes, tarıhtaný degen ózindik qaǵı­dat, prınsıpteri, zertter tásil-ádistemeleri bar tutas bir ǵylym bolyp tabylady. Onymen shuǵyldaný úshin kásibı bilimmen qosa, tynymsyz izdený, tereń tolǵanys, ǵy­­lymı qorytyndy tujyrymdar ja­saıtyn qarym qajet. Ǵasyrlar boıy bizdiń tarıhymyzdy bógde jurttar óz maqsat, múddesine ba­ǵyn­­dyryp jazǵandyqtan ondaı eńbekterden tarıh ǵylymnyń ózin­dik zańdylyqtary saqtalmaǵany anyq. Tek 1991 jylǵy elimiz táýel­sizdik alǵannan keıin ǵana qazaq tarıhyn ǵylymı turǵydan jańa baǵytta zertteýge, tarıhılyqtyń qalyptasýyna úlken betburys jasaldy. Osy jyldary otandyq tarıhshylardyń qatary shet memleketterden ata­jurtqa oralǵan bilikti azamattarmen tolyqty. So­lardyń biri – professor Nábı­jan Muhamethanuly. Ol Qytaı memleketiniń Ile qazaq avtonomııaly oblysy Toǵyztaraý aýy­lyn­da dúnıege kelgen. 1977 jy­ly sol eldegi Gýanchjoý qala­syn­daǵy Sýn Iаtsen atyndaǵy mem­lekettik ýnıversıtettiń tarıh fakýltetin bitirip, eńbek jolyn ózi týyp-ósken óńirden bas­taıdy. Ǵylym jolyna túsýdi maqsat etken ol konkýrs arqyly Shyńjań qoǵamdyq ǵylymdar akademııasy Ortalyq Azııa zertteý ınstıtýtyna qabyldanyp, kásibı zertteýshige aınaldy. Akademııada onyń jazǵan «Patshalyq Reseıdiń Qazaqstandy otarlaýy jáne qazaq halqy» atty alǵashqy ǵylymı maqalasy úlken mamandardyń nazaryn aýdardy. Zerdeli zert­teýshi Qytaı memlekettik Beı­jiń ýnıversıtetiniń tarıh fa­kýl­tetinde bilimin jetildiredi. Shyń­jań qoǵamdyq ǵylymdar akade­mııasynyń ulttar zertteý ınstıtýtynda jetekshi ǵylymı qyzmetker ári dırektordyń ǵylymǵa jaýapty orynbasary qyzmetin qosa atqardy. N.Muhamethanuly – shyǵystyq tarıh zertteý ádistemesiniń tunyp turǵan qaınarlary sanalatyn Sýn Iаtsen ýnıversıteti men Beıjiń ýnıversıtetiniń ǵulamalarynan dáris alǵan, hanzý tilin jetik meń­gergen, japon, shaǵataı til jazý­laryn ıgergen, ǵylymı usta­nymy, qoltańbasy bar tarıhshy. Onyń «Qazaq tarıhynan zertteýler» atty alǵashqy kitaby 1989 jyly Úrimjide basyldy. Atalǵan eńbegi men basqadaı zertteý maqalalary úshin QHR jastar syılyǵynyń ıegeri atandy. N.Muhamethanuly Qytaıda jınaqtaǵan ǵylymı tájirıbesi, rýhanı áleýetimen qosa qytaıdyń 25 ǵasyrlyq jylnamalyq baı derek­temelerin arqalap 1993 jy­ly atajurtyna birjola oraldy. Atajurty ony qushaq jaıa qarsy aldy. Elim dep kelgen zııaly azamatty Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty men Qa­zaq memlekettik álem tilderi ýnı­versıtetinde ǵylymı-zertteý já­ne pedagogıkalyq jumysyn jal­ǵastyryp japon tilinen dáris berdi. Sóıtip, ol munda ulttyq tarı­hy­myzdyń ózekti máselelerine den qoıyp, tyń izdenister jasady. 1995 jyly akademık M.Qozy­baevtyń jetekshiligimen «Qazaq-qytaı qarym-qatynas­tarynyń damý tarıhy (HVIII-HH ǵasyrlar) taqyrybynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, 2001 jyly «Qytaıdaǵy qazaqtardyń qoǵamdyq tarıhy (1860-1920 jyl­dar)» atty taqyrypta tarıh ǵylymdarynyń doktory ǵy­lymı dárejesin qorǵady. N.Muhamethanuly HVIII-HH ǵa­syrlardaǵy qazaq-qytaı baılanystary máselesin ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynan beri júıeli zerttep keledi, sol negizde jazǵan kan­­dıdattyq dıssertasııasy men jarııalaǵan monografııasy óte sátti shyqty. Budan keıin zertteýler aıasyn keńeıtip, Abylaı han men Chın (Sın) patshalyǵy arasyndaǵy qarym-qatynastarynyń sıpatyn ashyp kórsetti, atap aıtqanda Qazaq handyǵynyń Chın patshalyǵyna táýeldi bolmaǵandyǵyn jańa derektermen dáleldep berdi. Bul zertteý eńbegi 2010 jyly «Dıplomatııalyq qatynastar jáne qytaıtaný máse­leleri» degen atpen baspadan shyqty. Qazaqtar júz jylǵa jýyq qar­syla­syp kelgen jońǵarlar 1755 jyly shúrshit-qytaı qolynan janyshtalyp, toz-toz bolyp ketti de, olardyń basyp alǵan qazaqtyń shyǵystaǵy eski jurty «Qytaı baqylaýynda» qalyp qoıdy. Biraq qazaqtar bul máseleni beıjaı qal­dyra almady. Abylaı han el derbestigin saqtaı otyryp, Chın pat­shalyǵymen resmı qarym-qaty­nastar ornatyp, ekijaqty barys-kelister jasaý arqyly, qazaqtyń ejelgi atajurty Ile, Tarbaǵataı, Altaıǵa qaraı kóshirýdi qaıta ıe­lendi. Avtor bul týraly «HÚIII ǵa­syrdyń 60-jyldary Abylaı han­nyń basshylyǵymen bastalǵan qa­zaqtardyń atamekenine qaıta oralý kóshi HIH ǵasyrdyń 60-jyldaryna deıin jalǵasyp óz nátıjesin berdi» - dep jazǵany óte oryndy. 1860 jyldary qazaq jeri Reseı men Qytaıdyń talasyna tústi. 1864 jylǵy qazaqtyń tý syrty­nan jasalǵan «Qytaı-Reseı batys-soltústik shekarany belgileý keli­simi» delinetin qujat boıynsha qazaq jeri eki tarapqa kúshpen bó­linip, birtutas qazaq halqy eki elge bodan bolǵan tarıhty avtor asa muqııat taldaǵanyn basa aıtýdy paryz sanaımyn. N.Muhamethanuly – qazaq shekarasyna baılanysty Qytaı-Reseı arasynda 1864-1885 jyldary jasalǵan kelisimderiniń saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq, demografııalyq saldaryn alǵash sıpattap jazǵan jalǵyz avtor. N.Muhamethanulynyń tarıhı tanymǵa ákelgen bir jańalyǵy – dástúrli qazaq qoǵamyn taptyq qatynastar turǵysynan taldap kelgen burynǵy konsepsııa­ny mansuqtap, qoǵamnyń bastap­qy áleýmettik qurylymyn (qaty­nastaryn) rýlyq ereje, «jik­tik» turǵysynan taldaýy. Sol ar­­qyly avtor «keskilesken tap­tyq kúrester» deıtin daǵdyly kóz­qarastan bas tartqan. Avtor qy­taı­daǵy qazaq qaýymyndaǵy ishki jiktik (soslovıelik) qaty­nastardyń oryn alǵanyn aıta kelip, «qazaqtyń dástúrli qoǵamdyq qurylymynyń ereksheligine baılanysty sol jik­terdiń barlyǵy bir ataly elde, bir aýylda ortaq ómir súrdi. Dástúrli qazaq qoǵamynyń aýyl aǵalary men rý basshylary ózderiniń quzyrynda bolǵan ár jiktegilerdiń barshasynyń laıyqty ómir súrýi men bas aman­dyǵyna jaýapty bolǵandyqtan, qazaq qaýymyndaǵy jikter arasynda shıelenisken qaıshylyqtar nemese keskilesken taptyq kúrester oryn almaǵan, kerisinshe olardyń araqatynastarynda belgili bir garmonııalyq úılestik saqtalyp otyr­ǵan», – dep tujyrym jasady. Menińshe, bul rý-rýymen kó­ship-qonyp ómir súrgen dástúrli qazaq qoǵamynyń áleýmettik qa­tynastaryn taldaýdaǵy jańa ba­ǵyt bolyp tabylady. О́ıtkeni, biz markstik-lenındik taptyq kon­sepsııadaǵy mátinderden tek «Marks, Lenın» atyn nemese «tap, taptyq kúres» degen sózderdi alyp tastaýmen qutyla almaımyz. Qalyptasqan taǵylymnan tek odan basym qarsy taǵylym arqyly ǵana aryla alamyz. N.Mu­hamethanulynyń joǵaryda aıtylǵan oı-pikirleri osyndaı ja­ńa baǵyt, jańa taǵylym usy­nyp otyr. Men óz basym tarıhshy, qo­ǵamtanýshy retinde munda usy­nylǵan pikirler dástúrli qazaq qo­ǵa­­­myn tanýdyń serpilis kilti osy bolar dep oılaımyn. Avtordyń «Qytaıdaǵy qazaqtar­dyń qoǵamdyq tarıhy (1860-1920)» atty eńbegindegi qoǵamdyq qurylym júıesine jasaǵan taldaýlary tek Qytaıdaǵy qazaqtardyń tarıhyna tán qubylystar emes. Olaı baǵalaý azdyq etedi. Zertteýshi qazaqtyń Qytaıda turatyn bir bóliginiń tarıhı taǵdyry men tirshilik formasy, ómir salty, tili, mádenıeti, saıası-qoǵamdyq tanymyn saraptaý arqyly, jalpy qazaq qoǵamynyń tarıhtaǵy kóptegen ortaq qubylys­tardy aıqyndap, teorııalyq paıymdaý jasaǵan. Monografııa qazaq tarıh ǵylymyna qosylǵan qundy eńbek. Monografııanyń alǵy só­zin­de akademık M.Qozybaevtyń paıymdaǵanyndaı ol eńbekti «Otan tarıhyna qosylǵan úles» dep qa­raǵan oryndy. N.Muhamethanuly óziniń ká­sibı tarıhshy retinde ósip-jeti­lýine ustazdarynyń úlken áser etkenin erekshe eske alady. Oǵan qytaı ǵulamalarymen qatar, qa­zaq tarıhshysy, ustazy Nyǵmet Myń­jannyń yqpaly kóp bolǵan eken. N.Myńjanı, S.Janbolat jáne N.Muhamethanuly qazaq mem­lekettiligi tarıhynyń qaınar­laryn anyqtaýǵa úlken úles qos­ty. Úısintanýǵa jańa baǵyt ákel­di. Onyń úısinder týraly zert­teýleri Beıjiń ýnıversıtetiniń qabyrǵasynda tálim alyp júr­gen kezinde bastaldy. 1989 jy­ly Úrimjide jaryq kórgen «Qazaq tarıhynan zertteýler» atty ǵylymı maqalalar jınaǵynda «Han pat­shalyǵy dáýirindegi ǵundar men úısinderdiń qarym-qatynastary» atty irgeli zertteýinde úısinder qazaq memlekettiliginiń bastaý kózi ári quramdas bóligi ekenin atap kórsetti. Qytaı jazbalarynda «Wu sun» degen qytaısha tańbadaǵy eki dybysty, orys tilindegi aýdarmalarda «ý sýn» dep, oǵan jalǵasyp turǵan «xing guo» degen sózdi «kochevoe vladenıe» («kóshpeli ıelik») dep aýdarýdan tanbaı kelgen edi. N.Muhamethanuly munyń «kóshpeli memleket» degen ataý ekenin, ári qazaq aýmaǵynda qurylǵan al­ǵashqy memlekettik qurylym, mem­lekettiliktiń alǵashqy úlgisi eken­digin dáleldep kórsetti. So­ny­men sońǵy kezderi jazylǵan tarıhtarda qytaıdyń «Wu sun guo» sózi «Úısin memleketi» atymen ǵy­lymı aınalymǵa endi. Avtordyń «Úısin memleketi (b.z.b.II ǵ. – b.z. ÚI ǵ.)» atty ǵylymı maqalasy 2007 jyly  qa­zaq, orys tilinde jaryq kórgen «Qazaq memlekettiliginiń tarıhy» atty monografııalyq jınaqqa endi. Bul sanany Sultan Janbolattyń «Ejelgi ulys tarıhy» (2012 j.) atty eńbegi tolyqtyra tústi. Ná­tıjesinde «Úısin memleketi» qa­zaq dalasynda qurylǵan alǵashqy mem­lekettiliktiń qaınary» degen ǵylymı oı sanaǵa sińdi. N.Muhamethanuly kóshpen­di­lerdiń tarıhymen qosa olardyń minez-qulyq erekshelikterin zert­tedi. Kóshpendiler atamekenin saqtaý arqyly ózin saqtap qaldy, deıdi avtor. Bir suhbatynda ol: «Bizdiń qazaqqa eń alǵashqy túsinik óte mańyzdy. О́ıtkeni, bizdiń ha­lyq óziniń eń alǵashqy kórgenin, estigenin kóbinese shyndyq, aqı­qat dep qabyldaıdy. Odan soń ony joqqa shyǵaratyn qanshama buljymas faktilerdi kórse de báribir óziniń sol alǵashqy túsinigin ózgertkisi kelmeıdi», – dep sıpattaıdy. Birde ol maǵan: «Záke, Mao Szedýn Shyńǵyshandy «I daı tıan jaý» («Bir dáýirdegi táńirdiń erkesi») degen, biz keıde sondaı uly tulǵalardy túsinbeı turyp mineýge áýespiz. Bul da sol qazaqy minezdiń kórinisi ǵoı» – degeni esimde. N.Muhamethanuly zerttep júr­gen taqyrybynyń aýqymy keń, kóp qyrly. Ol kóbinese tarıh fılosofııa­sy metodologııasyn qoldanyp erte zamannan jańa zamanǵa deıingini qamtıtyn, Eýrazııa keńistigine qa­tysty kúr­deli taqyryptardy bir maqalaǵa syıdyryp, paıymdap, úlken oı qorytatyny bar. Buǵan mysal retinde onyń «Ataýkere aıǵaǵy», «Kóshpendilerdiń etnoterrıtorııa uǵymy jáne Qazaqstan aýma­ǵynyń qalyptasýy» atty ma­qala­laryn aıtsaq jetkilikti. Ol óz eńbekterinde qazirgi tańda eń ózekti bolyp otyrǵan qazaqtyń etnogenezi jáne etnoterrıtorııasynyń qalyp­tasýy máselesin dáıektegen. Bul onyń boıyndaǵy otanshyldyq rýh pen ǵalymdyq qabilettiń basym ekendigin kórsetetin faktiler. Tarıhshynyń kóp jyldar boıy zerttep kele jatqan taqy­ryp­tarynyń biri «Qazaq-qytaı qa­rym-qatynastary tarıhy». Qy­taı jáne túrki halyqtarynyń qarym-qatynasy sonaý Ǵun-Úısin dáýirinen (b.z.b. III-II ǵǵ.) bastalady. Avtor Qytaı jáne Ǵun, Qytaı -Úısin, Qytaı-Qańly, Mońǵol, Iýan ımperııasy men Altyn Orda, Temir áýleti men Mın patshalyǵy qarym-qatynastaryn tyń derektermen zerdelep, birneshe qundy maqalalar jazdy. Al HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy qazaq-qytaı qarym-qatynastaryn tereń zertteý arqyly Abylaı hannyń dıplomatııalyq qyryn asha tústi. Árıne, Qazaq­standa Sh.Ýálıhanovtan bastap abylaıtanýshylar az emes. Olardyń kópshiligi Abylaı hannyń ómir tarıhy men onyń dıplomatııalyq qyryn qazaq-orys, orys-qazaq qa­rym-qatynastary aıasynda zert­tedi. Al Abylaı han tusyndaǵy qazaq-jońǵar, qazaq-qytaı qarym-qatynastarynyń ashylmaǵan syry tym kóp edi. Sol syrdy sýyrtpaqtap ashý jolynda qalam tartyp kele jatqan tarıhshy N.Muhamethanuly boldy. Reseı patshasy qazaqtardy esh­qashan ózimen teń saıası áriptes retin­de qabyldap kórmegen. Olar qazaqtarǵa birjaqty qysym kór­setýmen boldy. Qazaqtyń han, sul­tandaryn aq patshanyń ózi qabyl­daǵan derek neken-saıaq. Qazaq dıp­lomattary Orynbordyń áskerı gýbernatory I.I.Neplıýev pen kómekshisi A.I.Tevkelevten asa al­maǵan. Al Abylaı han, onyń tike­leı urpaqtarynyń tusynda qazaq-qytaı qatynastary joǵary deńgeıge kóterildi. Aıtalyq 1758-1823 jyldar aralyǵynda qu­ra­mynda 38 múshesi bar 31 delegasııa Chın derjavasynyń astanasyna baryp, ımperatormen kezdesken. Barǵan barlyq delegasııany aıdarynan jel esken Sıanlýn patshanyń ózi qabyldaǵan. Osy qabyldaýlardyń hattamalary, Aby­laı hannyń Sıanlýnǵa, Sıanlýn­nyń Abylaı hanǵa jazǵan hattarynyń oırat Totyn jazýynda kórsetilgenin alǵash dáleldegen N.Muhamethanulynyń maqalasy 1991 jyly «Shyńjań qoǵamdyq ǵylymy» jýrnalynyń ekinshi nómirinde jarııalady. Aqıqatyn aıtqanda, Abylaı han, Qabanbaı batyrdyń dıplomatııalyq syrlary maqalasyn N.Muhamethanuly, B.Ejenhan, S.Suńǵataı sııaqty ǵalym­dardyń ǵylymı aınalymǵa qosqan tyń derekterimen ashyldy. Avtor óziniń «Abylaı han aran­datýdyń quralyna aınalmaıdy» atty maqalasynda qytaı, orys, qazaq jazbalarynyń baı derek kózderine súıene otyryp, Abylaıdyń tek Orta júzdiń ǵana emes, búkil qazaq­tyń ortaq uly hany bolǵanyn jáne tarıhta asa zor ról atqarǵanyn dá­leldep berdi. Sondaı-aq, ol Ábil­qaıyr men Abylaıdyń ómirde bir-birimen etene jaqyn bolǵanyn atap kórsetip, endi olardy qarama-qarsy qoıýdyń negizsiz ekendigin, tipti ulttyq uıysýymyzǵa zııandy ekendigin ashyp kórsetti. Osynyń ózinen-aq N.Muhamethanulynyń ǵylymǵa, ultqa degen súıispenshiligi men jaýapkershiligin kórýge bolady. Osydan keıin Abylaı han tóńiregindegi aıtys-tartys toq­tatyldy. Men muny abylaıtaný ǵylymynyń damýyna tarıhshy ǵalym­nyń qosqan ózindik zor úlesi dep sanaımyn. N.Muhamethanuly – Qazaq­stan­daǵy qytaıtanýshy iri ǵalym­dar­dyń biri. Ol qytaıdyń tili bylaı tursyn, olardyń dilin, oılaý júıesin, tanym-túsinigi men is-qımylyn, salt-sanasyn jetik meńgergen maman. Kóp jyldar boıy talpynyp júrip 2012 jy­ly ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń janynan «Qazirgi zamanǵy Qytaıdy zertteý ortalyǵyn» ashty. Professor Qytaıdy tereń zertteýdiń qajet­tiligin, órkenıetti uly halyqtan úırenetin tustardyń kóp ekendigin aıtady. «Birinshiden, qytaıdan qalaı halyq bolýdy, qalaı ult bolýdy úırenýimiz kerek. Qytaıdy qytaı qylǵan ishki birlik, ulttyq birliktiń saqtalýy... Olardyń ult­tyq irgetasy óte myqty. Mine, biz qytaıdan eń aldymen qalaı birtutas ult bolýdyń syryn úıre­nýimiz kerek. Ekinshiden, – deıdi ol, – ultjandylyqty, patrıotızmdi, memleketshildikti, eńbekqorlyqty úırený kerek. Úshinshiden, memleket qurýshy ult basqa ulttardy ózine sińire biletin qasıet bolýy kerek». Mine, búgin qazaqqa jetispeı jatqan bir másele osy. Ony qytaı tájirıbesine súıenip, ǵalym dóp basyp aıta alǵan. Nábıjan ekeýmiz Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda birge jumys jasadyq. Birigip eńbek te jazdyq. Kóptegen suhbattarǵa birge qatystyq. Bilge­nim, ol – oıyn ashyq aıtatyn, ózin­dik azamattyq ustanymy bar, logı­kalyq oılaý, taldaý jasaý qabi­leti kúshti, sezimtal, ótkir de utqyr azamat. Adamgershiligi kúshti onyń boıynda basqalardy baǵalaı biletin, ásirese, zamandasynyń artyq­shy­lyǵyn qurmetteıtin qasıeti tipti bólek. Men birde Nábıjannan: «Qytaıdan kelgenderdiń ishinde qytaı tilin eń myqty biletinderiń kim?» dep suradym. Ol oılanbastan «Kárim Akramı aǵamyz bolar», – dedi. Ol shynymen de qytaı tili men jazýyn jetik biletin, Abaı óleńderin qytaı tiline aýdar­­ǵan adam eken. Birde onymen dastar­qandas bolyp qaldym. «Sizdi qytaı tilin jetik biledi dep estidim. Qytaıda qandaı mektepte oqydyńyz?» –dep suraǵanymda aqsaqal: «Iá, birshama oqýdy oqydyq qoı, biraq qytaı tilin menen de jaqsy biletin Nábıjan Muhamethanuly degen jigit bar osynda», – dedi. Eki azamattyń birin-biri joǵary baǵa­lap turǵany meni qýantty. Shyn bilimdiler osylaı bolsa kerek. «О́z-ózińdi syılasań, jat janynan tú­ńiledi» degen osy. Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıtqanǵa ne jetsin. Zardyhan QINAIаTULY, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory. ALMATY.