Sút ónimderine suranys kóp

Atalǵan kásiporynnyń irgesi 1953 jyly qalanǵan. Sodan beri qandaı qıyn kezeńderdi bastan keshse de, toqtaýsyz jumys istep keledi. Kásiporyn dırektory Denıs Dıoniń aıtýynsha, jazǵy maýsymda zaýyt óńdeıtin súttiń kólemi táýligine 13 tonnaǵa jetedi, al qysta 7 tonna shamasynda bolady. Shıkizat retinde «Hılnıchenko», «Raımanov», «SPK» sııaqty iri fermerlik sharýa­shy­lyq­tardan kúnine 2 tonnadan 3,5 tonnaǵa deıin sút qabyldanady. Sol sııaqty 100-ge tarta jeke aýladan da satyp alynady.

Qabyldanatyn súttiń baǵasy sapasyna qaraı 160 teńgeden 213 teńgege deıin bel­gilenedi. Ol aldymen arnaıy zerthanada tekserilip, 3 súzgiden ótkiziledi, tek ja­ramdy sút qana ári qaraı pasterleýge jónel­tiledi.

Daıyn ónimder negizinen Tekeli, Taldyqorǵan jáne Alma­ty qala­larynda saýdalana­dy. Sondaı-aq azdaǵan bóligi Es­kel­di aýdanyna qarasty Qara­bu­laq aýy­­lynda jáne Kóksý aýdanynyń Balpyq bı aýylynda satylady. Máselen, byl­tyr bir aıda Almaty qalasyna Te­ke­li sút zaýytynyń 3 tonna ónimi ótki­zilse, bıylǵy bir aıda satylǵan ónim kólemi 5 tonnaǵa jetti. Otyz jyldyq tájirıbesi bar mamannyń biri, tehnolog Valentına Kýrbak kásiporynnyń bolashaǵy zor ekenin aıtady.

«Munda 1990 jyldary jumys­qa kel­dim. Bul elimiz al­ǵash táýelsizdik alǵan jyldary bola­tyn. Shyny kerek, za­ýyttyń taǵ­dyry qyl ústinde turdy. Al­ǵashynda sheber bolyp bas­tadym. Sodan beri zaýytty saqtap qana qoımaı, ónim kólemin art­tyrýǵa da qol jetkizdik. Mem­lekettik qol­daýdyń nátıjesinde kásip­or­nymyz jań­ǵyrtýdan ótti. Bú­ginde jumys kólemi artty, su­ranys ta mol», deıdi V.Kýrbak.

2015 jyly zaýyt «О́ndiris-2» memle­ket­tik baǵdarlamasynyń «Damý» baǵyty boıynsha jeńil­dik­pen 171 mln teńge nesıe alǵan. Bul qarjyǵa zamanaýı qural­dar satyp alyndy. Alynǵan zaım qary­zy­nan kelesi jyly kásiporyn tolyq qu­tylǵan.

«Sary maı óndirisi qashannan shyǵy­ny kóp óndiris sanalady, sondyq­tan biz sary maı úshin sýbsıdııa alamyz. О́zde­ri­ńiz ań­dap qarasańyzdar, 1 kılo maı alý úshin 25 lıtrdeı sút ketedi. Qazir 1 kılo maı daıyndaýǵa ketetin shyǵyn bizde shamamen 5 300 teńge. Bul – elektr ener­gııasyn tutyný men jolǵa ketetin shyǵyndardy qospaǵandaǵy esep. Al memlekettik qoldaýdyń kóme­gimen biz daıyn maıdyń kılosyn 4 myń teńgeden satamyz. Árıne, bul da arzan emes, biraq ónimderimizdiń sapasyna zor jaýap­ker­shi­likpen qaraımyz. Bizdiń maıymyz – taza sary maı, bylaısha aıtqanda, áje­le­rimizdiń eshqandaı qospasyz tabıǵı jol­men daıyndaıtyn reseptindegideı da­ıyndalady», deıdi D.Dıo.

Onyń aıtýynsha, Taldy­qor­ǵan qala­syn­­daǵy saýda dúkenderi «Teke­li­niń maıy» dep 1 600 teńge men 2 myń teńgeniń aralyǵynda sapasy tómen maılardy saýdalaýda eken. Satýshylardan suraǵanda, olar «Tekeli sút za­ýy­tynyń maıy» dese taýar tez ótetinin aıtyp aqtalypty. Kásip ıesi bul jalǵan aqparattar zaýyt ımıd­jine nuqsan keltirip jatqanyna qapaly. Sút ónim­derinde tájirıbesi mol óner­kásip buǵan deıin sapasyz ónim shyǵarmaǵan. Oǵan tuty­ný­shy­lar­dyń tilegi dálel.

Dırektordyń málimetine qa­ra­ǵan­da, ótken jyldan beri zaýyt assor­tı­mentti kóbeıte tús­ken. Aldyn ala júr­gizilgen zerdeleý jumystarynyń qory­tyn­dy­syn­da halyqtyń tuzdy aıranǵa degen suranysy kóp ekenin anyqtaǵan.

«О́nimniń osy túrin shyǵarý úshin qosymsha qurylǵy satyp alýdyń qajeti bolmady. Tek resepti tańdaýǵa kelgende biraz oılandyq. Aldymen onyń bir­ne­she túrin jasap kórdik. Oǵan 3 aıdaı ýaqyt ketti. Aqyry dámi neǵurlym úı aıranyna uqsas túrine toqtaldyq. Jańa ónimniń quny – 90 teńge. Sol sııaqty qurt shyǵara bastadyq. Kásiporynǵa qurt jasaýdy jaqsy meńgergen jer­gilikti áıelderdiń birin sha­qy­ryp, ol úı jaǵdaıynda qurt­tyń qalaı jasalatynyn tú­geldeı kórsetip berdi. Qazir qurt óndirýde aýqymdy kólemge shyǵa qoıǵan joqpyz. «Az bolsa da saz» degendeı, ýaqytsha eksperıment túrinde shyǵaryp jatyrmyz. Ázirge dúkenderge árqaısysynda 30 qurt salynǵan plastık ydys­tar­da ótkizemiz», deıdi zaýyt dı­rek­tory.

Keıingi jyldary ónimniń syrtqy qaptamasyna da kóp kó­ńil bóline bastady. Dızaınyn Almaty qalasyndaǵy jas­tar uıymy ázirlegen. Bir qyzyǵy, jas­tar jumysty bastamas buryn Tekelige arnaıy kelip, ónimniń sapasyna kóz jetkizgen. Jastar jaqsy áser alǵannan bolar, olarǵa bizdiń taýarlar dızaın jasaýda jańasha serpin bergen sııaqty. Sonyń nátıjesinde zaýyt ujymy bir­neshe nusqanyń ishinde qyzyldy-ja­syldy tús­ter­men kórkemdelgen, Teke­li taý­larynyń shyńy men sút tam­shy­la­ryn ádemi úılestire syzǵan dı­zaın­ǵa toqtaldy. Ujymnyń «ıá», «joq» dep dızaın túrlerine daýys bergen kezde kótergen plakattary dırek­tor­dyń kabı­ne­tinde áli kúnge tarıh retinde saqtalyp tur.

Jalpy, kásiporyn suıyq ónim­derge arnalǵan fınpak pen plastık staqan­dar­dy Reseıden satyp alady. Qazir olardyń baǵasy 2-2,5 ese ósken. Jol tasymalynyń da shyǵyndary buryn­ǵy­dan edáýir ulǵaıdy. Sondyqtan óner­ká­siptiń irgesin odan ári keńeıtý úshin memlekettiń qoldaýy qajet. Qazir zaýytta 50 adam jumys isteıdi, olardyń or­tasha jalaqysy – 90 myń teńge. Ju­mys­shylarǵa tegin tańǵy as pen túski as beriledi.

«Bizdiń ónimderimiz ekolo­gııa­lyq jaǵynan taza bolǵan­dyq­tan, olardyń saqtalý merzimi qysqa. Máselen, sút 5 kún, aıran 7 kún saqtalady. Biz áli kúnge deıin taza aırannyń ashytqysyn paıdalanamyz. Tekelilikterdiń 90 pa­ıyzy bizdiń ónimderimizdi tu­ty­nady desem artyq aıtqandyq emes. О́nimimizdiń kópshiliktiń suranysyna ıe bolýy ata-baba­la­rymyzdyń daıyndaý tásilinen alshaq ketpegenimizde shyǵar», deıdi jas kásipker.

Qazir jetisýlyqtar barynsha teke­li­lik sút ónimderin paı­dalanýǵa asyq. Taza ári tabıǵı taýarlar tutynýshy­lar­dyń den­saýlyǵyna da zor kómek. Ony jurt jaqsy baǵamdaıdy ári ba­ǵasy da kóńilge qonymdy. О́zge saý­dagerlerdiń aýyldan ákelip, Teke­li­den jetkizgendeı jel­pinetini sodan. Sondyqtan zaýyt mamandary óńir tur­­ǵyn­daryna aldanyp qalmaýdy es­kertedi.

Jetisý oblysy