Rjev ıini

Máskeý-Volokolamsk tasjolynan solǵa burylǵan soń, qazaq óleńinde «ormany jas, jeri kári, ata qonys sanaıdy jurttyń bári» dep jyrlanatyn kóne Tverge qaraı mańdaı túzeısiz. Bul HH ǵasyrdaǵy ǵalamat qandy qasap qurbandarynyń qany men teri sińgen qasıetti jer. Edildiń bastaý jaǵasyna ornalasqan, 1929 jylǵa deıin Tver gýbernııasynyń ortalyǵy bolǵan, 1931-1990 jyldary Kalının atanǵan qala. HII ǵasyrda paıda bolǵan Tver osy baıyrǵy tarıhı ataýyna 1990 jyly ǵana qaıta oraldy. Sol sebepti soǵys jyldaryndaǵy qujattarda Tver Kalının qalasy, osy óńirdegi urys alańy  Kalının maıdany bolyp kórsetiledi. Buryn da, qazir de Tver – toǵyz joldyń toraby ári Sankt-Peterbýrg pen Máskeýge qaraı shyǵatyn joldardyń toǵysqan jeri. Sondyqtan nemistiń «Ortalyq» ásker toby 1941 jylǵy 17 qazanda qalany jaýlap alyp, qala halqy eki aıǵa jýyq jaý qoly astynda boldy. О́rshelene umtylǵan nemis áskeriniń aldyn tosqan keńes áskeri olardy budan ári alǵa jibermedi. Sol jylǵy 6 jeltoqsanda Kalının maıdanynyń jaýyngerleri qarsy shabýylǵa shyǵyp, 16 jeltoqsanda Tverdi azat etti. Sóıtip, Máskeýden 170 shaqyrym jerdegi Tverdiń 1941 jyly jaýdan bosatylýy qyzyl áskerdiń eleýli strategııalyq jeńisi bolyp soǵys tarıhyna endi jáne kezinde el astanasyna tóngen qaýipti birshama seıilte aldy. Máskeýge tıip turǵan Tverdiń jaýdan bosatylýy jáne osy baǵytta tegeýrindi qorǵanys shebi ornyǵyp, qarsy shabýyldaý ádisi qoldanyla bastaǵan soń, Máskeýge Smolensk jaǵynan tóngen jaý áskeriniń jańa kúshin toıtarý mindeti týdy. Endi Smolensk oblysyndaǵy Vıazma qalasy men Tver oblysyndaǵy Rjev qalasy arasyndaǵy týra syzyqtaı sozylǵan jańa sheptiń strategııalyq ereksheligi kúsheıdi. Rjev-Vıazma ıininde 1941 jyldyń aıaq kezinen bastap 1943 jylǵy naýryzǵa deıin úzdiksiz, úzilissiz qantógisti shaıqastar ótip jatty. Keıbir jarııalanymdarda naq osy maıdan alańynda bir mıllıonnan astam keńes áskeri qurban boldy dep tujyrymdalady. Al eki jaqtyń adam shyǵynyn qosa eseptegende, qaza tapqandar sany 2,5 mıllıonnan astam desedi. Sol mıllıondardyń taǵdyry men tarıhy endi-endi ashylyp, zamannyń jańa sáýlesine shalynyp jatyr... 2007 jyly ǵana Rjevke «Áskerı dańq qalasy» qurmetti ataǵy berildi. О́ıtkeni, el aýzynda ádette «qolbasshylyqtyń qateligi», «ettartqysh», «ólim ańǵary», t.b. dep aıtylatyn Rjev qyrǵynynyń naǵyz shyndyǵy sońǵy jeti-segiz jyldyń júzinde belgili boldy. Rjev-Vıazma shebindegi shaıqastar – ekinshi dúnıejúzilik soǵys shejiresinde eshteńemen salystyrýǵa kelmeıtin qantógis. Ataqty qalamger Ilıa Erenbýrg Otan soǵysynyń qaı shaıqasy ómirde umytylmastaı bolyp esińizde qaldy degen saýalǵa «Rjev» dep jaýap bergen eken. Dańqty jazýshy Konstantın Sımonov osy qandy qyrǵyndy «ólim ańǵary» dep atapty. Qııan-keski urystar týraly asa kórnekti orys aqyny (sýrette – red.)Aleksandr Tvardovskıı «Iа ýbıt podo Rjevom» dep ózekten ótetin ótkir óleńin jazyp qaldyrdy. «Iа ýbıt podo Rjevom, V bezymennom bolote, V pıatoı rote, na levom, Prı jestokom nalete…. Front gorel, ne stıhaıa, Kak na tele rýbes. Iа ýbıt ı ne znaıý, Nash lı Rjev nakones?..» – degen joldar búginde Rjevtegi soǵys tarıhy murajaıyna kirgen adamnyń kózine birden túsedi. 1942 jyldyń surapylyn sýrettegen bul óleń 1946 jyly jazylǵan. Onyń tarıhy da qyzyq. Rjevtiń qandy shaıqasyna qatysqan Vladımır Petrovıch Brosalov degen jaýyngerdiń anasy «ulyńyz 1942 jylǵy 25 qyrkúıekte erlikpen qaza tapty, Kalının oblysynyń Zýbsovsk aýdanyndaǵy Bershevo derevnıasynyń shyǵys jaǵyna jerlendi» degen «qara qaǵaz» alady. Biraq artynsha jaýynger Brosalovtyń tiri ekendigi, gospıtalda emdelip jatqany belgili bolady. Jaýyngerdiń anasymen sóılesip, «qara qaǵazdy» oqyǵan aqyndy osy jaıt qatty tolǵandyrypty… Nátıjesinde ataqty «Iа ýbıt podo Rjevom» dep atalatyn uzaq óleńi ómirge keledi... 17 aıǵa sozylǵan Rjev-Vıazma baǵy­­­tyndaǵy shaıqastarǵa jıhangerlik soǵys­tyń eshbir urysy teńdese almaıtynyn zertteýshiler jıi aıtady. Shaıqastardyń aýqymy da zor boldy: ol bes maıdandy, otyzdan astam armııa men korpýs­ty qamtyp, tutastaı soǵys taǵdyryn aıqyndaıtyn sheshýshi urystarǵa aınaldy. Rjev azat etilgende qalanyń túgeldeı qıraǵany belgili boldy, jaý qoly astynda bolǵan 20 myń halyqtan tiri qalǵany 200-deı ǵana adam eken! Keńestik áskerı tarıh 1942 jyldyń basynan 1943 jyldyń naýryz aıynyń sońyna deıin Rjev-Vıazma baǵytynda tórt shabýyldaýshy operasııa ótkizilgenin aıǵaqtaıdy. Ár operasııa naqty strate­gııalyq maqsatty kózdegen, sátsiz shaı­qastar da bolǵan. Mysaly, Rjev plasdarmyn joıýǵa baǵyttalǵan 1942 jyldyń basyndaǵy jáne aıaǵyndaǵy eki operasııa sátsizdikke ushyraǵan. Qyzyl áskerdiń jalpy shabýyly aıasynda júzege asyrylǵan bul operasııalar biraq qalaıda Rjev óńirin jaýdan azat etý maqsatynda ári qaraı jalǵastyryla bergen. Rjev shaıqastarynyń mańyzdylyǵyna qatysty tarıhtan mynadaı derek keltirýge bolady: Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Cherchıll Rjevtiń azat etilýine oraı Stalınge quttyqtaý joldapty. Bul ádette tarıhta kóp kezdespeıtin jaıt. Sondaı-aq, soǵys jyldarynda I.Stalın jalǵyz ret qana soǵys dalasyna barǵan. Ol Rjev óńiri eken. Joǵarǵy Bas qolbasshy Rjev jerinde 1943 jylǵy 3-5 tamyzda bolypty. Soǵys tarıhynda aıryqsha ma­ńyzy bolǵanyna qaramastan, keńestik zamanda Rjev ıinindegi qandy shaıqastardyń shyndyǵy qupııalanyp, uzaq ýaqyt boıy zerttelmeı de, aıtylmaı da keldi. Áskerı tarıhta da, qolbasshy komandırlerdiń soǵystan keıingi estelikterinde de Rjev shaıqastary «jergilikti urystar» deńgeıinde ǵana atalyp ótti. Eki jaq úshin, ásirese, Máskeý túbinde meseli qaıtqan nemis áskeri úshin Rjevke berik ornyǵý KSRO astanasyna qaýip tóndire túsýdiń tóte joly edi. Nemistiń «Ortalyq» toby 1941 jylǵy qazanda basyp alǵan Rjev qalasy men onyń tóńiregi sol kezden bastap uly shaıqastardyń tórine aınaldy. Gıtler óz áskerlerinen qandaı jaǵdaıda da Rjevten aıyrylmaýdy talap etti. Olar úshin «Rjev – Shyǵys maıdannyń eń mańyzdy negizgi shebi» boldy. Buǵan nemis generaly Horst Grossmannyń osy attas kitaby («Rjev – kraeýgolnyı kamen Vostochnogo fronta». Rjev, 1996) dálel bola alady. Bul kitapty kezinde osy óńirde soǵys­qan nemister Rjevke 90-jyldardyń orta sheninde ala kelipti. Kitap Rjevte orys­shaǵa aýdarylyp, úsh myń dana taralym­men basylyp shyǵady. Nemis jaıaý áske­ri generalynyń kitaby «qyrǵıqabaq soǵys» jyldarynda jazylǵanyn eske sal­ǵan shyǵarýshylar, soǵan sáıkes bul jaz­balardaǵy keıbir sıfrlar men baǵalaý­lardyń tańdanýshylyq týdyraty­nyn jáne onyń Reseıde basylyp shyǵýy áskerı tarıhshylardyń Rjev shaıqas­­­taryn tereńirek tarazylaýyna yqpal ete me degen úmitte ekendigin atap kórsetedi. Árıne, «jeńilgen elde jelke joq» demekshi, nemis generaly árbir urysty óz áskeriniń qabiletin kórsete otyryp baıandasa da, sátsizdikterdiń sebebin qatty qyspen, borandy aıazben, áskerdiń jyly kıim-keshekke zárý bolǵanymen baılanys­tyrady. «Sibirdiń 45 gradýs aıazy» degen sózdi jıirek qoldanady. Sonymen birge, keńes jaýyngerleriniń qaısarlyqpen batyl qorǵanyn, kózsiz shabýyldaryn da aıtpaı qala almapty. Keńes áskeri Rjev túbinde jaýdyń betin qaıtaryp, alysqa shegindirip, eleýli kúsh-quralyn talqandap, Rjevti jáne basqa kóptegen eldi mekenderdi azat etip, maıdan shebin Máskeýden júzdegen shaqyrymǵa alys­tatsa da, nemis generaly endi qaıtyp oralmastaı bolyp keri shegingenderin áskerı operasııanyń múddesine oraı dep túsindirip, kitabynyń sońǵy sózin «Nemis soldaty Rjev dalasynan jeńilmeı ketti» dep túıindepti. О́zi bilsin, «jeńilmese, nege ketti eken?» dep qazir kimnen surarsyń... Nemis stavkasynyń soǵys ahýalyna oraı jáne aýyr urys qımyldaryn baǵalaı kelip, Qyzyl áskerdiń endi jetkilikti kúshi joq dep sanaǵanyna qaramastan, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń Stavkasy osy kezde bir maqsatqa baǵynǵan ári alǵa qoıǵan mindeti ózara ortaq úsh strategııalyq operasııa ázirledi. Áskerı operasııanyń bireýi soltústikte, ekeýi ońtústikte josparlandy. Olar shartty túrde «Mars», «Ýran» jáne «Satýrn» dep ataldy. Máselen, «Ýran» fashısterdiń Stalıngrad túbindegi áskerlerin qorshap, talqandaý maqsatyn kózdese, «Satýrn» operasııasyna Kavkazdaǵy shaıqastarda tolyq jeńiske jetý júkteldi. Al «Mars» Kalının jáne Batys maıdandar ásker­leriniń ekpindi soqqylarymen jaýdyń 9-armııasyn talqandap, shabýyldy Smolenskige qaraı óristetip, Rjev-Vıazma ıinin bosatýdy maqsat tutty. Bul rette qalaıda jaýdyń qorǵanysyn buzý, ony árbir ýchaskede bólshektep joıý, Rjev, Sychevka, Vıazma qalalaryn azat etý, sóıtip, Máskeýge tóngen qaýip-qaterdi túpkilikti joıý mindeti qoıyldy. Bylaısha aıtqanda, Rjev túbindegi qandy shaıqastar Stalıngrad pen Kavkazdaǵy soǵys qımyldarymen tyǵyz baılanys­ty boldy jáne osy soǵystardyń barysyna eleýli yqpal etti. Sondyqtan Rjev shaıqastaryn «basshylyqtyń qateligi», «keńes áskeriniń kemshiligi», t.b. dep baǵalaǵannan góri, onyń asa qantógisti bolsa da, el taǵdyryn aıqyndaǵan uly urys­tarmen strategııalyq birlikte júrgizilgenin, keńes áskeri júrgizgen soltústiktegi soǵystar men ońtústiktegi soǵystardyń ózara tamyrlas ekendigin atap kórsetken jón. Bir mezgilde tórt baǵytta shabýyldaǵan nemis áskeri kúsh-quralynyń tapshy­lyǵynan, keńes áskerleriniń qatty qarsylyq kórsetýi men qarsy shabýyldarynan keıin, ilgeri jyljı almaı, 1941 jylǵy qazanda barlyq maıdanda qorǵanysqa kóshkeni belgili. Bul Rjev tósindegi Kalının jáne Batys maıdandary jaýyngerleriniń alǵashqy strategııalyq mindetti oryndaǵanyn, ıaǵnı jaýdyń betin qaıtarǵanyn, áskeri men tehnıkasynyń Stalıngradqa qaraı júrýin toqtatqanyn kórsetedi. Biraq osy áskerı qımyldardyń barysynda josparlanǵan strategııalyq operasııanyń mazmunyn birshama ózgertýge týra kelipti. «Ortalyq tobyna qarsy keńes áskeri iri qysqy operasııa jasaǵaly jatyr» dep eseptegen jaý osy kezde Kalının maıdanyna Germanııadan, Fransııadan, Lenıngrad túbinen, Voronej mańynan qosymsha áskerı kúshterin tóge bastaıdy. Jáne áskerlerdi negizinen soǵys tájirıbesi bar ári 25-35 jas arasyndaǵy soldattarmen tolyqtyrady. Sóıtip, Kalının maıdanyndaǵy keńes áskeri aldynda nemistiń eki kúshti ásker toby qarsy turady. Bul jaýdyń osy baǵytta barynsha belsendi is-qımyl jasaýǵa ázirlenip jatqanyn ańǵartatyn edi. Eger kúshi basym jaý kúrt shabýylǵa shyǵatyn bolsa, onda jobalanǵan «Mars» operasııa­syna sózsiz qater tónetin; onyń ústine, osynyń saldarynan keıbir armııalardyń qorshaýǵa túsip qalý qaýpi de joq emes-ti. Keńes áskeri basshylyǵy, qalyptasqan jaǵdaıǵa oraı, jaýdyń qarsy soqqysyn kútpeı-aq, ony aldyn ala buzý úshin Kalının maıdany qolbasshysyna óz kúsh­terimen shabýyldaý operasııasyn bastaýdy tapsyrady. Úsh kezeńge bólingen osy áskerı is-qımyldar 10-12 kúnge joba­­­lansa da, is júzinde 57 táýlikke sozylady. Zertteýshiler «Mars» operasııasyna «Ýran» operasııasy bastalatyn kúni, ıaǵnı keńes áskeriniń Stalıngrad túbindegi qarsy shabýylyna baılanysty taǵy da ózgeris engizildi deıdi. О́ıtkeni Stalıngrad túbinde qorshaýǵa túsken Paýlıýs áskeri qorshaýdy buzýǵa, syrttan keletin kúshti kútip, aınala qorǵanys salýǵa májbúr edi. Bul oraıda Kalının maıdanyna júktelgen basty mindet jaýdyń kúshin ózine tartyp, onyń osy ýchaskedegi kúshterin Stalıngradqa qaraı jibertpeý bolady. Sóıtip, jaýdyń Máskeý baǵytyndaǵy áskerin Stalıngradqa qaraı jibermeý maqsatynda, «Mars» operasııasyna sáıkes Batys jáne Kalının maıdandarynyń áskerleri Rjev-Vıazma jáne Ostashkovsk-Velıkıe Lýkı baǵytynda shabýylǵa shyǵady. Alǵashqy kúni-aq keıbir jerlerde jaý qorǵanysynyń birinshi shebi buzylyp, keńes áskeri birshama ilgerileıdi. Biraq qosymsha rezervtiń bolmaýy, kúsh-qarýdyń tapshylyǵy bizdiń jaqty sol jetken shepterinde qorǵanysqa kóshýge májbúr etedi. Qatty qarsylyq kórsete otyryp, qarsy shabýylǵa shyqqan kúshi basym jaý muny utymdy paıdalanady. Nátıjesinde bizdiń keıbir dıvızııalar qorshaýǵa túsedi... Oq-dári, azyq-túlik jetispeýshiligine qaramastan, qorshaýdaǵy keńes áskeriniń arpalysqan shaıqastary bastalady... Maıdannyń ózge óńirinde nemis áskeriniń bir toby qorshaýǵa túsip, olar da jantalasyp jatady... Keıbir ja­­­rııalanymdardaǵy Rjev shaıqastaryna qa­tysty aıtylatyn ártúrli beıneleý-anyq­­­taýyshtar osy kezeńdegi urystarǵa tán. Alaıda, atalmysh operasııa túpki maqsatyna jetpegenmen, osy qantógisti urystar arqyly keńes jaýyngerleri jaýdyń múmkin bolatyn qarsy soqqy­laryn boldyrmaı tastady; muny zertteýshiler soǵystaǵy taktıkalyq jetistik dep sanaıdy. Bir sózben aıtqanda, alǵashqy urystarda Kalının jáne Batys maıdandarynyń áskerleri jaý qorshaýyn buzyp ótse de, qantógispen qol jetken shepterdi ári qaraı uzarta almaıdy. Eger osy kezeńde nemis basshylyǵy Rjev-Vıazma ıinine amalsyz basqa maıdandardan qosymsha 10 dıvızııa ákelýge májbúr bolǵanyn, osy óńirdegi 9-armııasynyń sanyn eselep arttyrǵanyn eskerer bolsaq, Kalının jáne Batys maıdandary áskerleriniń zor shyǵyndarǵa qaramastan, áskerı basshylyq alǵa qoıǵan alǵashqy tapsyrmany oryndaǵanyn ańǵara alamyz. Stalıngrad túbindegi masqara je­ńilisten soń, jalpy soǵys barysyndaǵy strategııalyq jaǵdaıyn túzetý maqsatynda jaý áskeri qýatty qarsy shabýyldaryn kúsheıte túsedi. Ásirese Velıkıe Lýkı baǵytynda qater tóndirerlikteı ahýal qalyptasady. Basshylyq Rjev-Vıazma ıinindegi neǵurlym urysqa qabiletti eki dıvızııany osy ot ortasyna jiberedi, olarǵa jaýdy búıirleı soǵý arqyly talqandap, qalaǵa kirgizbeý mindeti qoıylady. Keńes áskerleriniń ekpindi tobynyń qaısar ári tabandy shaıqastary nátıjesinde jaý qaladan on shaqyrymdaı jerge shegindiriledi. «Mars» operasııasy barysyndaǵy qantógisti shabýyldar men qorǵanys urystary jaýdyń Stalıngrad túbinde qorshaýda qalǵan Paýlıýs áskerin bosatyp alý jónindegi josparyn iske asyrtpady. Derekterge qaraǵanda, Rjev óńirindegi qantógisti shaıqastardan soń jáne Stalıngrad túbindegi jeńilisten keıin osy ıinde oınaq salǵan ozbyr jaýdyń 9-armııasynyń qolbasshysy Model Gıtlerge óz áskeriniń Rjev túbinde qorshaýǵa túsý qaýpi bar ekenin aıtyp, keńes áskerleriniń qysymymen 1943 jyldyń basynda keıin qaraı shegine bastaıdy... Sóıtip, eki jaqtyń Rjev túbindegi teketiresi keńes áskeriniń paıdasyna sheshiledi, Máskeýge tóngen qaýip túpkilikti joıylady. «Mars» operasııasy osylaı aıaqtalady. Sol tozaq otyna aınalǵan Rjev dalasyndaǵy qaınaǵan urystyń ortasynda Qazaqstanda qurylǵan 100-shi jáne 101-shi derbes atqyshtar brıgadalary da júrdi jáne qos brıgada quramynyń 80 paıyzdan astamy shaıqas dalasynda kóz jumdy. Qazaqstandyqtar negizinen Rjev-Vıazma túbinde, Olenıno selosy (qazir osy attas aýdan ortalyǵy) aýmaǵynda, Molodoı Týd (burynǵy aýdan ortalyǵy) jáne Belyı derevnıalary mańynda janqııarlyqpen shaıqasty (joǵaryda sóz bolǵan nemis generalynyń kitabynda da osy jerlerde qatty shaıqastar ótkeni nazardan tys qalmapty). Tver oblysynyń Olenıno aýdanyn­daǵy «Orel» áskerı-tarıhı izdestirý tobynyń basshysy Dmıtrıı Jýk (Qazaq­stannyń ekinshi dárejeli «Dostyq» ordeniniń ıegeri) bizben áńgimesinde: «Reseıdiń Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq muraǵatynda Kalının maıda­nyndaǵy 22 jáne 39-armııalardyń jaýyngerlik jolyn, qasiretti ataǵy shyqqan «Mars» operasııasyn zerttep júrgenimde, qujattardan birinshi ret 100-shi derbes atqyshtar brıgadasy týraly derekterdi kezdestirdim», degen edi. Shyndyǵynda, alǵash ret qazaqstandyq atqyshtar brıgadalary týraly áńgimeni ortaǵa salyp, Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligine jaýyngerlerdiń qaıtpas qara tizimin (spısok bezvozvratnyh poter) usynǵan Dmıtrıı Jýk edi. Qos brıgada bozdaqtarynyń esimin máńgi este qaldyrý sharalaryn qolǵa alý jaıyn qozǵaǵan da osy azamat bolatyn. 100-shi derbes atqyshtar brıgadasynyń shtab bastyǵy maıor Zaborın men 4-shi bólimshesiniń bastyǵy aǵa leıtenant Gýmınskıı qol qoıǵan, sııaly qalamushpen jazylǵan uzyn-sonar osy qaıtpas qara tizimnen biróńkeı qandas jaýyngerlerdiń aty-jónin, týǵan jylyn, týǵan jerin jáne qashan qaza taýyp, qaıda jerlengenin oqyǵandaǵy kóńil tolǵanysymyz múlde basqashalaý bolǵany áli esimizde... Reseılik izdestirý toptarynyń qajyrly eńbegi arqasynda sońǵy 20 jyldyń ishinde ǵana Rjev óńirinde 40 myńnan astam keńes jaýyngerleriniń súıegi tabylyp, qaıta jerlendi; sonyń nátıjesinde buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen bes myńǵa jýyq ofıserler men qyzyl áskerlerdiń aty-jóni anyqtaldy. Bir mysal: D.Jýktyń jazýynsha, 1942 jylǵy 3 jeltoqsandaǵy sheshýshi shaıqastar bastalǵan kezde 100-shi brıgada quramyndaǵy 4751 adamnan 1994 adam ǵana qalǵan eken. Sondaı-aq, keıbir jarııalanymdarda Rjev túbindegi qandy shaıqastarǵa osy eki brıgadadan basqa, respýblıkamyzdyń batys oblystarynan jasaqtalǵan taǵy da alty áskerı quramanyń qatysqany týraly derek kezdesedi. Biraq bular jaıynda ázirge keń taralǵan málimetter az... Topyraǵyna ákelerimiz ben atalary­myzdyń qany sińgen, armanda ketken myńdaǵan ult bozdaqtarynyń súıegi jatqan Rjev jeri qazaqqa jat bolýy múmkin be? Babasynyń asyl súıegi jatqan jer balasyna bóten be? Sondyqtan da Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń Rjev tósinde erlikpen shaıqasqan qazaqstandyqtardyń esimin máńgi este qaldyrý jóninde tapsyrma berýi – el men eldi jalǵaǵan ejel­gi dostyqty shyńdaı túsýdiń, urpaq­tar sabaqtastyǵyn saqtaýdyń, ótkenge qur­metpen qaraýdyń ónegeli úlgisi edi. Pre­zıdentimizdiń tapsyrmasyna oraı Rjev qalasynda 100-shi jáne 101-shi derbes atqyshtar brıgadalary jaýyngerlerine arnalǵan kórnekti Memorıal ornatý jobasyn elimizdiń Reseıdegi elshiligi budan birer jyl buryn, sol kezdegi elshi Zaýytbek Turysbekovtiń basqarýymen, Aqtóbe oblysy ákimdiginiń qatysýymen oıdaǵydaı júzege asyrdy. Qazir Rjevtegi kóptegen tektes eskert­kishterden kórkemdigimen oqshaý kórinetin osy Memorıal uzyndyǵy 30 metrge jýyq granıt qabyrǵa úlgisinde jasalǵan. Qazaq eliniń kartasy beınelenip, onda osy brıgadalar qurylǵan Aqtóbe jáne Almaty qalalary men elordamyz – Astana qalasy kórsetilgen. Memorıal qabyrǵasyna «Máńgilik taǵzym. 100-shi jáne 101-shi derbes atqyshtar brıgadalary jaýyngerlerine qazaqstandyqtardan» degen jazý jazylǵan. Eskertkish tuǵyry astyna týǵan jerdiń topyraǵyn túıgen kapsýl salynǵan. Eń mańyzdysy granıt taqtada eki brıgada quramynda soǵysqan 10 myńǵa jýyq qazaqstandyqtardyń aty-jóni jazylǵany edi. Bul esimderdi anyqtaý ońaı bolǵan joq, árıne. Respýblıka muraǵattarynda da qos brıgadanyń derbes quramyn, shtattyq-laýazymdyq birlikterin rastaıtyn qujattar azdaý bolyp shyqty. Sol sebepti qazaqstandyq dıplomattar Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Podolsk qalasyndaǵy Ortalyq muraǵatynyń materıaldary arasynan atqyshtar brıgadalary jaýyngerleriniń aty-jónin jalyqpaı izdestirdi. Sonyń nátıjesinde tas taqtaǵa oıyp jazýǵa laıyq qaharmandar tizimi qalyptasty. Osy rette brıgadalar tizimin jınaqtaýǵa qatysty ózimiz kýá bolǵan bir derekti aıta óteıik. 1941 jyldyń sońyna qaraı, el astanasy túbindegi soǵys jaǵdaıy qıyndaı túsken shaqta, Almatyda uıymdastyrylyp jatqan 100-shi brıgada sapynan 50 adam jedel túrde Máskeý túbinde shaıqastarǵa jiberilipti. Sol elýdiń arasynan keıin Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan Tólegen Toqtarovtyń esimi kezdesedi. Jáne bir jaıt, kezinde kórshiles eldegi keıbir jergilikti bılik organdary Rjevtegi jańa eskertkishke jaýyngerlerdiń aty-jónin jazýǵa yqylas tanyta qoımady. «Olardyń kópshiliginiń qashan qaza tapqany, qaıda jerlengeni týraly málimet joq; bizdegi basqa eskertkishterde adamdardyń aty-jóni jazylmaǵan» degen sııaqty ýájdi alǵa tartty. Alaıda, sol kezdegi elshi Zaýytbek Turysbekovtiń tabandylyǵynyń arqasynda qos brıgada músheleriniń tolyq tizimine qosa, qazirgi saýsaqpen sanarlyq kózi tiri arda­gerlerdiń de esimi tas taqtaǵa óshpes­teı bolyp jazylǵanyn aıtylýǵa da, eldiń bilip júrýine de laıyq aqıqat dep esep­teımiz. Sondaı-aq, Qazaqstan elshi­liginiń usynysymen, sońǵy jyldary Rjev qalasyndaǵy bir bilim uıasy «Tver oblysynyń Rjev qalasyndaǵy 100 jáne 101 derbes atqyshtar brıgada­lary jaýyngerleri atyndaǵy jalpy bilim beretin № 5 orta mektep» dep atal­dy. Budan basqa, kezinde Tver oblysy aýmaǵynda soǵysqan taǵy da alty qazaq­standyq áskerı qurama jaýyn­gerleri týraly derekter izdestirý jumy­sy, Rjev-Vıazma shaıqasynyń mura­ja­ıyn qurý qolǵa alyna bastaǵan edi. Rjev taqyryby qazaqstandyqtarǵa qos brıgada ardagerleri Q.Kópishevtiń «Qara bultty qaq jarǵan», H.Bekishevtiń «Batalon, alǵa!», S.Jıenbaevtyń «Sotaıa kazahskaıa», K.Ábenovtiń «Operasııa «Mars» sekildi kitaptary arqyly bel­­­­­gi­li. Shyǵys maıdannyń ózegi bolǵan óńir­­degi sheshýshi shaıqastarda tóten­she qıyn­­shylyqtarǵa (qatty aıazǵa, qarý-ja­raqtyń, oq-dáriniń, soǵysqa qa­­jetti basqa da nárselerdiń jetispeý­­­­shili­­gine), Rjev jerine tamyr jibergen kúshi ba­sym jaýdyń qasarysqan qarsy­­­lyqta­ryna qaramastan, jerles-eldes jaýyn­­ger­lerdiń azattyq jolyndaǵy qantó­­gis­ti urystary urpaqtar esinde júre­tini sóz­siz. Rjev ıinindegi jeńistiń irgeta­syn qalaý­ǵa qazaqstandyqtardyń da tekke qan tók­­­pegenin tarıhtan tarıhqa jetkizý – keshegi hám búgingi urpaqtyń ortaq boryshy. Serikqalı BAIMENShE, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Reseı Federasııasy, Tver oblysy, Rjev qalasy.