Reseılik «Iýgra» izdestirýshiler otrıadynyń músheleri 2006 jylǵy tamyz aıynda Rjev aýdanynyń Dorogıno derevnıasynyń mańynan soǵys kezinde qaza bolǵan jaýyngerdiń súıegin taýyp alady. Onyń medalonynda «Týleshov Ibraı (medalon) 1911 g.r., krasnoarmees, prızvan Molotovskım RVK Kazahskoı SSR. Adres semı: Kazahskaıa SSR, Akmolınskaıa oblast Molotovskıı raıon p. Kýrý...» degen jazýlar bolǵan. Máıit kóp keshikpeı Rjev qalasynda saltanatty jaǵdaıda jerlengen. Mine, sodan bergi ýaqyt ishinde Týleshov Ibraıdyń kim ekendigi anyqtalmaı keledi.
Izdestirýshiler tapqan derekterge qaraǵanda Ibraı Týleshov Aqmola oblysy, Dzerjınsk aýdanynda týǵan, soǵysqa Molotov áskerı komıssarıaty arqyly shaqyrylǵan. Eger qujattarǵa súıensek, I.Týleshov 1942 jyldyń qarasha aıynda qaza tapqan. Onyń Semega Týleshova esimdi áıeli bolǵan. Bul jerde Semega degen onyń naqty esimi bolmaýy ábden-aq múmkin. Qujat toltyrý barysynda qate ketý múmkindigin de eskerý kerek. Áıeliniń turǵylyqty jeri «Dzerjınsk aýdany, Torǵaı selolyq soveti, Qazaq KSR-iniń 20 jyldyǵy atyndaǵy kolhoz ekendigi de jazylǵan. Demek, I.Týleshovtiń ózi de osy kolhozdyń múshesi bolǵan deýge tolyq negiz bar. Árıne, bul jerde eldi mekender men kolhoz, aýdan ataýlary soǵysqa deıingi nemese soǵys tusyndaǵy ataýlar ekendigi belgili. Sodan beri jer-sý ataýlary qanshama ózgeristerge tústi deseńizshi! Bul, árıne, óz kezeginde izdestirý jumystaryn qıyndata túsetini anyq. Tipti, reseılik izdestirýshiler aýdan aty Dzerjınsk emes, Zerendınsk ekendigine de kúmánsiz. О́ıtkeni, olar Abılov Salım esimdi jaýyngerdiń qujattaryndaǵy Aqmola oblysy Zerendi aýdany, Torǵaı selsoveti, Qazaq KSR-iniń 20 jyldyǵy atyndaǵy kolhoz» degen jazbalarǵa qarap, «Zerendınsk» degenniń Dzerjınsk» bolyp jazylyp ketýin de joqqa shyǵarmaıdy. Izdestirýshiler izine qanshama tússe de taba almaı, anyqtaı almaı júrgen eldi meken ataýy «KÝRÝ» dep bastalatyn poselke .
Izdestirýshilerdi tyǵyryqqa tiregen taǵy bir jaýap, bul olardyń Zerendi aýdandyq arhıviniń olardyń saýalyna oraı qaıtarǵan jaýaby bolyp tur. Bul jaýapta «Týleshev Ibraı, 1911 goda rojdenııa prızvannyı Zerendınskım RVK ostalsıa jıv ı ýmer v 1980 godý» dep jazylǵan. Bul ekeýi bir adam ba, joq álde ekeýi eki adam ba? Týǵan jyldary men áskerge shaqyrylǵan komıssarıattarynyń bir ekendigi oılandyrmaı qoımaıdy. Qazaqtarda kisi attarynyń qaıtalanyp, sáıkes kele berýi óte sırek kezdesetini belgili. Sondyqtan, eger Zerendi muraǵaty óz jaýabynda «soǵystan oralyp, bertinde qaıtys bolǵan Týleshev Ibraıdyń soǵysqa deıin qaıda turǵanyn, áıeliniń esimi kim bolǵanyn anyǵyraq jazǵanda birshama túsiniktirek bola túser edi. Bir qyzyǵy, Sandyqtaý aýdandyq qorǵanys isteri jónindegi bólimi men muraǵatynan izdestirýshiler alǵan jaýapqa qaraǵanda, I.Týleshovtiń esimi osy aýdannyń «Bozdaqtar» (Knıga Pamıatı) kitabynda jazylǵan. Al onda qalaı jazylǵany jóninde keńirek málimet berilmegen. Tek «týǵan-týystarynan habarymyz joq» degen qysqasha ǵana jaýap bar. «My proverılı po hozıaıstvennye knıgı s nazvanıem, kotorye nachınaıýtsıa na Kýrý..., no takıh sel ý nas ne bylo. A knıgı po hozıaıstvennogo ýcheta v arhıve ımeıýtsıa. Eslı vy ýtochnıte polnoe naımenovanıe sela, to my smojem proverıt po ego nazvanııý» degen jaýaptan Sandyqtaý aýdandyq arhıvi basshysynyń I.Týleshov týraly derekterdi izdestirýge sonshalyqty yntalylyq tanytpaı otyrǵany ańǵarylady. Eger, reseılik izdestirýshiler eldi mekenniń tolyq ataýyn biletin bolsa, suraý salatyn ba edi? Olar «bir kómegi tıe me eken?» dep jergilikti jerge qolqa salyp otyr emes pe?
Abdolla DASTANOV,
Jezqazǵan aımaqtyq «Mysty óńir» gazetiniń dırektory.
Qaraǵandy oblysy.