О́kinishke qaraı, eldegi ınflıasııa kórsetkishi óte jyldam ósýde. Qazir qala men aýyldaǵy saýda oryndaryna bas suqsańyz, qymbatshylyqtyń quryǵyna ilikpegen taýardyń joqqa tán ekenin kóresiz. Alańdatarlyǵy, aımaqtarda áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasy da yryq bermeı otyr.
Al baǵany aýyzdyqtaýǵa baryn salýǵa tyrysqan Úkimet dál osy tutyný naryǵyndaǵy ahýaldy retteýge qaýqarsyzdyq tanytatyn sııaqty. О́ıtkeni jaqynda birneshe oblystyń ákimi óńirdegi áleýmettik azyq-túlik qunyn rettemegeni úshin Úkimetbasy Á.Smaılovtan eskertý alyp úlgerdi. Alaıda kún saıyn qubylǵan qun naryǵyn qoldan retteýge ákimderdiń múmkindigi jete me? Jalpy, ákimder áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn retteý úshin tyrysyp-aq jatyr. Biraq baǵanyń qubylýy tutynýshylardyń qaltasyna aýyr tıgeni sııaqty, qymbatshylyq ta bıýdjetke qomaqty salmaq túsirip otyr. Alaıda baǵany retteý, onyń ishinde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik qunyn arzandatýǵa baǵyttalǵan ákimderdiń jumysynda jańashyldyq joq bolyp tur. Bul jerde ákimder turaqtandyrý qoryndaǵy azyq-túlik túrlerine arqa súıegennen artyq áreketke barmaı otyrǵan sııaqty. Odan qalsa, jergilikti taýar óndirýshi kásipkerlerdi qoldaý degen uranmen qısapsyz qarjy jumsaý ádetke aınalǵany jasyryn emes. Nátıjesinde, ne daıyn óniminiń baǵasy arzandaǵan joq, ne qajetti taýar túri kóbeımedi. Osy eki jaǵdaıda da bıýdjetke artyq salmaq túsetini daýsyz. Mysaly, 2020 jyldan beri qaraı Almaty oblysynda áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasyn turaqtandyrýǵa 7,7 mlrd teńge qarjy jumsaldy. Onyń ishinde 1,1 mlrd teńge turaqtandyrý qorlaryn azyq-túlikpen toltyrýǵa jumsalsa, 6,6 mlrd teńge óndiris salasyndaǵy kásipkerlerdi jeńildetilgen nesıemen jáne sýbsıdııamen qamtýǵa baǵyttaldy. Alaıda qolǵa alynǵan is-sharalarǵa qaramastan aımaqtyń qymbatshylyq quryǵyna aldymen ilikkeni anyq. Qazir resmı statıstıka men el ishindegi shynaıy jaǵdaıdy salystyrýǵa kelmeıdi. О́ıtkeni naryqtaǵy baǵa sát saıyn ósip keledi.
– Baǵanyń ósýine qatysty birdeńe aıtý qıyn. О́ıtkeni azyq-túlik dúkenderindegi baǵa kelesi barǵanyńda kóterilip ketip jatyr. Mysaly, shilde aıynda kádimgi nannyń baǵasy 140 teńge bolǵan, tamyz aıynyń basynda 145 teńgege ósti, al eki aptadan keıin taǵy 5 teńge qosylyp, 150 teńgege deıin qymbattady. Budan basqa shaı, maı, suıyq maı, makaron ónimderi, jumyrtqa, taýyq eti, sıyr, qoı eti sııaqty kúndelikti tutynatyn azyq-túlik baǵasyna qun qosylyp jatyr. Bizdiń aýylymyz Almatydan qashyq emes, tasymaldaýǵa kóp shyǵyn ketpes, biraq taýar quny toqtaýsyz ósip barady. Qaladaǵy jaǵdaı da ońyp turǵan joq. Búgin barsam, bazardaǵy sıyr etiniń baǵasy 3 myń teńgege jetipti, – deıdi Ile aýdany, Qoıanqus aýylynyń turǵyny Gúljııan Nurǵalıeva.
Bul jerde jaýapty mamandar baǵanyń ósýine negizinen azyq-túlik taýarlarynyń syrttan tasymaldanatyny yqpal etip otyr degen pikir aıtady. Alaıda ishki ónerkásiptegi taýar óndirý jaǵy kemigen joq. Mysaly, resmı statıstıka oblysta bıylǵy qańtar-shilde aılary aralyǵyndaǵy bólshek saýdadaǵy taýar aınalymynyń burynǵymen salystyrǵanda 9,6 paıyzǵa artqanyn aıtady. Aqshaǵa shaqqanda jerglikti óndiris 229,3 mlrd teńgeniń ónimin óndirip otyr. Jáne bólshek saýda taýar aınalymynyń barlyq kólemi ekonomıkanyń jekemenshik sektorynda júrip jatyr eken. Demek, qymbatshylyqqa ónim óndirýshi jeke sektor da jaýapty degen sóz. Buǵan ortadaǵy deldaldardyń da úlesi bar ekeni daýsyz. Iаǵnı ákimder ónim óndirýshi men aralyq deldaldardyń jumysyn retteı almaı otyrǵanyn moıyndaý kerek. О́kinishke qaraı, baǵanyń baqylaýsyz ósýi tutynýshylardyń satyp alý qabiletin de tómendetip otyr. Derekke qarasaq, saýda-sattyqpen aınalysatyn jeke kásipkerlerdiń taýar aınalymy ótken jyldyń alty aıyndaǵy kórsetkishpen salystyrǵanda bıyl 48,1 paıyzǵa kemipti.
– Azyq-túlik baǵasynyń ósýin tejeý boıynsha qabyldanǵan sharalar tıisti nátıje bermedi. Sondyqtan qazir naqty usynystar ázirleýdemiz. Atap aıtqanda, áleýmettik mańyzy bar taýarlardy tutyný jáne óndirý balansyn eseptep, taýarlardyń eksporty men ımportynyń saýda balansyn taldadyq. Bul bizge «Qazaqstanda jasalǵan» brendimen ónim óndirisin odan ári ulǵaıtý úshin eksportqa baǵdarlanǵan kásiporyndardy qoldaýǵa jol ashady. Sondaı-aq oblys ortalyǵyna jaqyn aýmaqtaǵy Sheńgeldi aýylynyń mańynda kóterme-taratý ortalyǵyn salý jónindegi jumysty jandandyramyz. Bul «Altyn Orda» bazaryna uqsas, Almaty qalasynyń qarama-qarsy bóligindegi kóterme-bólshek saýda naryǵy bolady. Munan bólek, aımaqtyń agroónerkásip kesheni salasynda 3 330 jumys ornyn ashýǵa múmkindik beretin jáne jalpy quny 210 mlrd teńge bolatyn 78 joba júzege asyrylmaq. Bul jobalardyń deni azyq-túlik naryǵyna qajetti ónim óndiretin kásiporyndar bolmaq, – deıdi oblys ákimi Marat Sultanǵazıev.
Jalpy, bul jumystar oblystyń strategııalyq damý jobasy aıasynda júzege asýǵa tıis. Bes baǵyttan turatyn damý qujaty eki kezeńdi qamtıdy. Iаǵnı 2025 jylǵa deıin jáne 2030 jylǵa deıin júzege asatyn is-sharalar óńirdegi jaǵdaıdy oń baǵytta ózgertýge tıis. Boljam boıynsha, oblysta taıaý ýaqytta ınvestısııanyń ósimin 455 mlrd teńgeden 686,5 mlrd teńgege deıin arttyrý josparlanǵan-mys. Osy maqsatta quny 618 mlrd teńge bolatyn ári 7 myńnan astam jumys ornyn ashýǵa múmkindik beretin 132 jobadan turatyn ınvestısııalyq portfel jasaqtalǵan. Al oblys ekonomıkasyn damytýdyń negizin qaıta óńdeý sektory, agroónerkásiptik keshen, kólik, logıstıka jáne týrızm quramaq. Qazirdiń ózinde oblysta 2 626 jumys ornyn ashýǵa múmkindik beretin quny 290 mlrd teńgelik 23 joba iske asyrylyp jatyr.
Árıne, ákimniń sózi kóńilge medet. Degenmen, aımaqtaǵy baǵanyń qubylýy alańdatarlyq jaǵdaıǵa jetti. Mysalǵa, shildedegi jaǵdaı boıynsha áleýmettik mańyzy bar 19 túrli taýardyń onnan astamy kúrt qymbattap, naqty baǵa shekti ólshemnen 15 paıyzǵa asyp ketken. Al áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ósýin tejeý maqsatynda turaqtandyrý qoryn tolyqtyrýǵa jáne kásipkerlerge jeńildikpen nesıe berýge qosymsha 2 mlrd teńge bólinipti. Onyń ishinde 7 taýar óndirýshimen jáne 4 saýda nysanymen baǵany turaqtandyrý jóninde 11 kelisimshart jasalǵan kórinedi. Biraq baǵa báribir turaqtanbaı otyr.
Almaty oblysy