Kókshetaý men Qorǵaljynnyń arasyndaǵy berekeli dalada bıyl egin birshama bitik shyqty. Endi birer kúnnen soń sary teńizdeı tolqyǵan dalada eńbek kórigi kúmpildep, qyrmandar qyzyl dánge tolmaq. Eń bastysy, dıqandardyń mańdaı terimen óngen mol baılyqty ysyrapsyz jınap alý.
Bıyl ejelden astyqty óńir sanatyndaǵy Aqmola dıqandary 8,5 mln gektar jerge dándi daqyldar tuqymyn sińirgen bolatyn. Kóktem men jaz byltyrǵy jylmen salystyrǵanda birshama qolaıly boldy. Alqapqa dán sińirisimen óńirdiń keıbir aýdandarynda jaýyn jaýyp, der kezinde nárlendirildi. Dán kóz qýantyp shyqqan kezde de ylǵal az bolǵan joq.
Bıyl 17,4 myń gektar jerge kartop otyrǵyzyldy. 2,7 myń gektar jerde kókónis ósirildi. Mamandardyń saraptaýyna qaraǵanda, kartop azyq-túlik beldeýindegi Nur-Sultan qalasynyń tutynýshylaryn, oblystyń ishki qajettiligin tolyq óteýge jetkilikti. Sońǵy jyldary kartoptyń erte kóktemde qymbattap ketetini bar. Bul daqyldyń azdyǵynan emes, kartop qoımalarynyń jetkiliksizdiginen. Kóktemde ońtústik óńirdegi kartop daqyly áli pisip jetilmeıdi, soltústiktegi kartop ósirýshiler jınaǵan ónimin kóktemge qaratpaı satyp úlgeredi. Áıtpese, buzylyp ketýi ábden múmkin. Osy bir óliara shaqta kartop tapshylyǵy paıda bolady. Daqyldyń únemi qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etetin qoımalar Nur-Sultan qalasyna jaqyn mańdaǵy eldi mekenderde, al shalǵaıdaǵy aýdandarda mundaı qoımalar joqtyń qasy. Demek ekinshi nan esebindegi kartop daqylynyń dúken sórelerinde molynan turýy ári baǵasynyń turaqty bolýy úshin qoımalardy kóbirek salǵan durys. Onyń ústine kartop egetin jeri, sýaratyn sýy bola tura aýyldaǵy aǵaıyn da ózin-ózi osy daqyl túrimen molynan qamtamasyz etýge qulyqsyz. Aýyldaǵy aǵaıynnyń nemketti tirshiligine baılanysty aıtylatyn «kóktemde bir qap ektim, kúzde bir qap jınap aldym, eshqandaı shyǵyn shyqqan joq» delinetin ashylaý ázildiń astarynda shyndyq bar. Buryn qala turǵyndary daqyldyń bul túrin aýyldan tasysa, qazir aýyldaǵy aǵaıyn qap-qap kartopty kúzde qaladan satyp alady. Negizi bul bir myqtap oılanatyn taqyryp. Áıtpese, kez kelgen aýylda kartop jáne kókónis ósirýge ár otbasyna on sotyq jer tabylatyny ras.
Egin shyǵymdylyǵy topyraq qunarlylyǵy men ylǵalǵa tikeleı baılanysty ekeni belgili. Bıyl mamyr-shilde aılarynda óńirge 11,6-tan 68,2 mılımetrge deıin ylǵal tústi. Byltyrǵy kórsetkish bıylǵydan áldeqaıda az bolatyn. Qazir aýyl sharýashylyǵy mamandary jalpy eginniń 75 paıyzy óte jaqsy dep baǵalap otyr. Qalǵan kólemniń 25 paıyzy nemese 1,2 mln gektary qanaǵattanarlyq. О́tken qýańshylyq jyly eginniń jaǵdaıy bıylǵy kórsetkishten áldeqaıda tómen bolyp edi. Demek qazir tutastaı alǵanda gektar berekesi 10-11 sentnerge jetip, 5 mln tonnadan astam dándi daqyl jınaýymyz múmkin degen mejeniń júzege asýyna tolyqtaı múmkindik bar. Erte kóktemnen beri ylǵal túskenimen, óńirdiń barlyq jerinde birkelki emes. Máselen, Qorǵaljyn, Egindikól, Jaqsy, Astrahan, Selınograd, Ereımentaý aýdandary bıyldyń ózinde qýańshylyqtyń ashy dámin tatyp otyrǵan óńirler qatarynda. Bul aýdandarda aldyn ala esepke qaraǵanda, gektar berekesi 6-12 sentnerden aınalýy yqtımal. Keıbir jekelegen alqaptarda 15-17 sentnerge jetip qalýy múmkin. Qara topyraqty alqaptarǵa egilgen bıdaıdyń 13-19 sentnerge deıin ónim berýi múmkin.
Ár jyl saıyn aýa raıy qatań synyna alyp keledi. Degenmen agrotehnıkalyq sharalardy muqııat ári ýaqtyly ótkizgen dıqandardyń nesibesi kem bolmaıtynyn tájirıbe kórsetip otyr. Mundaı oń mysaldar Shortandy aýdanynda A.Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵymen qoıan-qoltyq jumys isteıtin sharýashylyqtarda kóptep kezdesedi. Máselen, «Nur astyq» JShS byltyrǵy qurǵaqshylyqtyń ózinde gektar berekesin 18 sentnerge jetkizdi. Astrahan aýdanyndaǵy qara qyzǵylt, qunarsyzdaý topyraqtyń ózinde gektar berekesi 15 sentnerge jýyqtady. Selınograd aýdanyndaǵy «Keń dala» seriktestiginiń dıqandary tabıǵat tarylǵanda da gektar berekesin 12 sentnerden aınaldyrdy. Bul mysal neni kórsetedi? Aldaǵy ýaqytta egin sharýashylyǵy baǵytyndaǵy ozyq tehnologııalardy meılinshe durys, keńinen qoldaný qajet eken. Bálkim, qýańshylyqtyń qysymyna sonda ǵana tótep berýimiz múmkin. Sońǵy jyldary qurǵaqshylyq qaýpi kúsheıe túsýde. Osyndaı ýaqytta azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý úshin ǵylymǵa ıek artpaı bereke oralmaıyn dep tur. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn shildede 35 gradýstan joǵary ystyq kúnder jıilep ketti. Osyndaı táýekeldi sát ozyq tehnologııalardy ońtaıly qoldanýdy talap etedi. Sandyqtaý aýdanyndaǵy jyl saıyn mol ónim alyp, aıdarynan jel esip turǵan «Maksımovskoe», «Svobodnoe» seriktestikteri jyl saıyn sapaly, tabıǵat qolaısyzdyǵyna tótep bere alatyn dán tuqymdaryn sińirýde. Jyl saıyn mol ónim alyp júrgen Atbasar aýdanyndaǵy «Árip Agro» seriktestiginiń tájirıbesine úńilip qaraıtyn bolsańyz, túpki nátıjeniń tolymdy bolýy tuqymnan ekenin túısinesiz. Bıyl seriktestik 5,5 myń gektar jerge dándi daqyldar tuqymyn sińirgen. Alqaptarǵa 4 túrli tuqym egilipti. «Qarabalyq» sharýashylyǵynan alynǵan «Avgýstına», «Lıýbava-25» jáne Reseıden jetkizilgen «Saratovskaıa-73», «Sılach» tuqymdary. «Balapandy kúzde sanaıdy» demekshi, joǵaryda aıtylǵan tórt tuqymnyń qaısysy qanshalyqty tıimdi ekeni bıyl kórinbek.
Yryzdyqty ysyrapsyz jınap alý joǵary jaýapkershilikti qajet etetindigi belgili. Kúzgi jaýyn-shashyny mol óńirde shalt qımyl úshin qajetti tehnıkanyń saqadaı saı turýy aıryqsha mańyzdy. Bıylǵy egin oraǵyna 8,7 myń astyq jınaıtyn kombaın qatyspaq. Ár jyl saıyn múmkindiginshe mashına-traktor parkin jańalaýdy mejelep otyrǵan dıqan qaýymynyń qolynda 4,4 myń joǵary ónimdi kombaındar bar. Bul da kúzgi synaqqa qamdanyp otyrǵan dıqandar úshin kóńilge medeý. 2021 jyly mundaı kombaındardyń sany 3,7 myń ǵana bolǵanyn eskersek, bul oraıdaǵy qýat jyl saıyn artyp kele jatqanyn kórýge bolady. Astyq tasymaldaıtyn 4,8 myń avtokólik sapqa turǵyzylǵan. Osy taqyrypty qaýzaǵannan keıin jyl basynan beri aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler jalpy quny 35 mlrd teńge turatyn 1 025 aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alǵanyn aıta ketý kerek. Onyń 265-i qýatty traktorlar, 134-i alymy keń astyq kombaındary, 74-i egistik keshenderi. Osy oraıda aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna memleket tarapynan mol qamqorlyq jasalyp otyr. Sol kómek arqyly el yryzdyǵyn eseleýge talpynǵan dıqandardyń jaǵdaıy sońǵy jyldar kóp-kórim jaqsaryp qaldy. Mashına-traktor parkiniń jaqsarýynyń nátıjesinde, sońǵy jyldary kúzgi egin oraǵynyń ýaqyty azaıyp, ónimdi eńbektiń órisi keńeıe túsýde. О́ńir dıqandary táýligine 250 myń gektar jerdiń ónimin jınap alýǵa qol jetkizgen. Dál osy esepti eskeretin bolsaq, qaýyrt qımylǵa kóshetin jaýapty kezeń 21 kúnde aıaqtalýy ábden múmkin.
Kúzgi qarbalasta janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etilý de zor mańyzǵa ıe. Ár qas-qaǵym sáti qymbat kúzgi naýqan oıdaǵydaı ótýi úshin óńir dıqandaryna 83 myń tonna kepildi dızel otyny bólingen. Onyń 37 myń tonnasy Pavlodardaǵy, 46 myń tonnasy Shymkenttegi zaýyttardan jetkizilmek.
Zor eńbekpen jınalǵan dánniń ysyrapsyz saqtalýy da meılinshe eskerilgen. Qazir óńirde 70 astyq qabyldaý kásiporny daıyn tur. Onda 4,7 mln tonna dán saqtaýǵa bolady. Oǵan qosa aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynda 2 mln tonnadan astam astyqty saqtaıtyn múmkindik bar.
Qazir oblys dıqandary egin oraǵyna ishinara kirisip ketti. Alǵashqy 112,6 myń alqaptyń dándi daqyldary jınalyp alynýda. Ázirge gektar berekesi 9 sentnerdiń kóleminde. Áıtse de, jalpy eginniń jaıyn kóńil tarazysyna salǵan bilikti mamandardyń boljamyna qaraǵanda, yryzdyq eselene túspek.
Aqmola oblysy