Transkaspıı baǵyty: Múmkindik pen meje

Gaıdar ÁBDIKERIMOV, «Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty» halyqaralyq qaýymdastyǵynyń bas hatshysy:

– Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty degenimiz – 8 memlekettiń aýmaǵyndaǵy 11 myń shaqyrymǵa sozylǵan jol baǵdary. Bul jol Qytaı Halyq Respýblıkasynyń shyǵys jaǵalaýynda ornalasqan Lıanıýngan portynan bastalyp, Eýroodaqqa deıin jetedi. Jol Qytaı, Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa, Ýkraına, Polsha, Rýmynııa sekildi memleketterdi basyp ótedi. Shyǵys pen Batysty jalǵaıtyn asa mańyzdy kólik dálizi bolyp sanalady. Jaqyn bolashaqta kólik dáliziniń mańyzy artpaq. О́ıtkeni qazirgi jaǵdaılarǵa baılanysty Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty negizgi baǵyttardyń birine aınalyp otyr.

2017 jylǵy 30 qazanda júkterdi ótkizý maqsatynda Baký – Tbılısı – Kars temir jol telimi ashyldy. Bul qazir aıaqtalýǵa jaqyn. Odan basqa, 340 shaqyrym aýmaqty qamtıtyn Zangezýr jańa kólik dálizi salynady. Bul da Qazaqstannyń júk jóneltýshileri úshin taǵy bir zor múmkindik. Ol aldaǵy 5 jylda oryndalmaq. Sebebi osyǵan deıin alty eldiń mınıstrleri Baký qalasynda kezdesip, úshjaqty kelisimge qol qoıyp, deklarasııa jarııalady. Atalǵan kólik dálizi de qazirgi júk aǵynynyń ekpinin qarqyndy etedi dep oılaımyz. Budan  basqa, Túrkııa memleketinde iri ınfraqurylymdyq jobalar júzege asyrylýda. Osylaısha, biz Eýroodaq elderine tikeleı shyǵýǵa múmkindik alamyz. Iri ıntegrasııalanǵan kólik-logıstıkalyq kompanııa qurý – qazirgi zamannyń talaby. Bul jaqsy nátıjelerge jeteleıdi. Atalǵan bastama júzege asyrylsa, Qazaqstannyń álemdegi logıstıkalyq ındeksi birshama ósedi.

Qazirgi tańda kólik dálizinde teńiz, temir jol salasyn qamtıtyn jumys­tar atqarylýda. Bul mýltımodaldi, ıntermodaldi kólik dálizi bolyp esepte­ledi. Sebebi onda tasymaldaý birneshe kólik túrine tıesili tehnologııalarǵa saı júzege asyrylady. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń ótkizý qabileti osy jyldyń sońyna deıin eki ese nemese odan da joǵary ulǵaıýy múmkin. Kólemge degen suranys artyp otyr.

Sońǵy bes jyl ishinde – 2017 jyl­dyń basynan bastap jáne osy jyldan atalǵan baǵyt boıynsha 3,9 mln tonnadan astam syrtqy saýda júkteri tasymaldandy. Onyń 2,1 mln tonnasy – qazaqstandyq eksporttyq júk. Baǵyt boıynsha tasymaldaý kólemi jyldan-jylǵa eselep ósip keledi. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha júk aınalymy 700 myń tonnany qurady. Búgingi tańda álemdegi jaǵdaıǵa baılanysty qazaqstandyq eksporttyń júk aǵynynyń edáýir bóligi – munaı-hımııa ónimderi, qara jáne tústi metaldar, kómir, ferroqorytpa, astyq jáne basqa da júkter osy baǵytqa baǵdarlanýda.

Qasym TILEPOV, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Kólik komıteti tóraǵasynyń orynbasary:

– 5 shilde kúni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen elimizdiń kólik-tranzıttik áleýetin damytý jóninde keńes ótkeni málim. Atalǵan salanyń respýblıka úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Qazirgi ýaqytta álemde oryn alyp jatqan jaǵdaılarǵa baılanysty kóliktik-kommýnıkasııalyq keshenge erekshe mán berý kerek. Qazaqstannyń kólik-tranzıttik áleýetin damytýǵa baǵyttalǵan sharalardy da qaıta ózektendirý, barynsha kúsheıtý qajettiligi týyndap otyr. Osy oraıda Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń múmkindigin tolyq paıdalana almaı otyrmyz.

Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty biz úshin eń bir tıimdi balama baǵyttardyń biri. Buǵan deıingi mem­lekettik baǵdarlamalardyń nátıje­sin­de Aqtaý portynda parom kesheni salyn­ǵan bolatyn. Sondaı-aq qoldanystaǵy Aqtaý portynyń ótkizý múmkindigin arttyrýǵa qatysty tıisti sheshimder qabyldanǵan edi. Naqtyraq aıtsaq, úsh qurǵaq júk termınaly salyndy. Búginde bizdiń ınfraqurylymnyń ótkizý múmkindigi shamamen 21 mln ton­naǵa teń. Eń bastysy, biz atalǵan baǵyt boıynsha júktiń kez kelgen túrin tasy­maldaı alamyz. 2022 jyldyń birin­shi jartyjyldyǵynda Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty aıasynda 732,5 myń tonna júk tıeldi. Bul ótken jyldyń kórsetkishinen 2,5 ese artyq.

Sonymen qatar Qazaqstannyń jeke saýda floty bar. Bul qurǵaq júk tasymaldaıtyn tórt kemeden turady. Búginde olar Kaspıı teńizinde jaqsy jumys istep tur. Aqtaý – Baký fıderlik jelisi boıynsha tasymaldy qamtamasyz etip otyr. Elimizdiń ulttyq teńiz tasymaldaýshysy – «Qazaqteńizkólikfloty» ulttyq teńiz keme qatynasy kompanııa­sy jyl sońyna deıin taǵy eki konteıner tasýshy iske qosylady dep habarlady. Aldaǵy ýaqytta otandyq parom flotynyń qurylysyn bastaý josparda bar. Uzaqmerzimdi keleshekte konteıner tasymaldaýshy paromdardyń sanyn 10-ǵa deıin jetkizýdi josparlap otyrmyz. Qazir Kaspııde Ázerbaıjan kemeleri monopolııa ornatqan.

Konteınerlik aǵyn kúsheıip keledi. Sondyqtan Aqtaý portynda konteı­nerlik hab quratyn bolamyz. Buǵan halyqaralyq «Pısıeı Interneshnl» kólik-logıstıkalyq kompanııasyn tartý jumystary júrgizilip jatyr. Bul iske álemdik deńgeıdegi «Maersk», «Ensı», «Kosko shıppıng» sekildi konteınerlik operatorlar da tartylady. Osylaısha, biz olardyń konteınerlik parkin ózimizge jumyldyra alamyz. О́ıtkeni qazir bizde konteınerler jetispeı jatyr. Sondyqtan bul sharýanyń retin tapsaq, Qazaqstannyń tranzıttik eksporttyq múmkindigi kúsheıedi. Árıne, vagon arqyly jetkizýmen salystyrǵanda, konteınermen tasymaldaý qymbatqa túsedi. Biraq bul áldeqaıda tıimdi ári jyldam. Servıs turǵysynan da jaqsy.

Bizdiń nazar aýdaryp otyrǵan kelesi baǵytymyz – Iran. Atalǵan baǵyttyń múmkindigi mol. Búginde sonyń 19 pa­ıyzy ǵana paıdalanylyp otyr. Bul baǵytpen Parsy shyǵanaǵyna shyǵýǵa múmkindik bar. Sol arqyly Úndistan naryǵyna shyǵa alamyz. Odan ári ashyq teńiz joldary arqyly Eýropa elderine jol ashylady. Birshama ýaqyt buryn Memleket basshysynyń Iranǵa jasaǵan sapary barysynda demonstrasııalyq konteınerlik poıyz uıymdastyryldy. Ol Qazaqstan, Túrikmenstan, Iran, Van kóli arqyly tikeleı Túrkııaǵa ótti. Bul damytýǵa jáne paıdalanýǵa bolatyn taǵy bir yqtımal jaqsy baǵyt.

Jalpy, bizdiń josparymyz – Qazaqstandy Ortalyq Azııa óńirindegi negizgi kólik-logıstıkalyq hab retinde qaıta qurý. Bul úshin barlyq alǵyshart bar. Kólik ınfraqurylymynyń sulbasy jasal­dy. Qazir temir jol ınfra­quryly­myn, termınaldyq jelilerdi odan ári ulǵaıtý boıynsha sharalardy qarqyndy qabyldaý qajet. Onyń ishinde jyljymaly quramdy jańartý kerek. Belgili bir josparlar bar. Memleket basshysy bizdiń usynǵan bastamalarymyzdy qoldady.

Qanat ÁLMAǴAMBETOV, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy Basqarma tóraǵasynyń orynbasary:

– «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy úshin bıylǵy basty kólik vektory – Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń áleýetin ashý. Qazirgi álemdik jaǵdaıda qazaqstandyq óndirý­shiler ónimderiniń básekege qabilet­tiligin saqtaý jáne eksporttyq kelisim­shart­t­ardy oryndaý aıryqsha mańyzdy bolyp otyr. Halyqaralyq júk tasy­maldarynyń baǵyty ózgerip jatqan­dyqtan, júk jóneltýshiler Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty men Sol­tústik-Ońtústik dálizine kóp kóńil bóle bastady. Bul rette Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty jobasyna qatysýshylar arasynda ózara túsinistik qalyptasqan. Elder men kompanııalar atalǵan baǵyt boıynsha júkterdiń qozǵalys ýaqytyn barynsha qysqartyp, onyń ótkizý qabiletin arttyrýǵa nıetti.

Qazaqstannyń Ortalyq Azııa óńirindegi negizgi kólik-logıstıkalyq habqa aınalatyn múmkindigi mol. Qazirgideı aýmaly-tókpeli kezeńde temir joldyń áleýetin arttyrý, onyń múmkindigin barynsha paıdalaný mańyzdy. Sondyqtan «Qazaqstan temir jolynyń» ınfraqurylymdyq jobalaryn iske asyrý eldiń eksporttyq jáne tranzıttik áleýetin arttyrýǵa múmkindik beredi. Kompanııa aldynda turǵan jańa mindetterdi oryndaý úshin logıstıka salasynda, onyń ishinde elden tys jerlerde aktıvter men quzyretterdiń ońtaıly qurylymyn qalyptastyrý mańyzdy. Osy maqsatta logıstıkalyq blokty kúsheıtý josparlanýda.

Qoldanystaǵy tranzıttik baǵyt­tardy damytý jáne jańalaryn qurý, logıstıkalyq ınfraqurylymdy jań­ǵyrtý – basty nazarda. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan arqyly ótetin marshrýttar burynǵydan da suranysqa ıe bola bas­tady. «Qazaqstan temir joly» Trans­kaspıı halyqaralyq kólik baǵyty dálizin yntalandyrý boıynsha sharalar qabyldaýda. Qazirgi tańda Grýzııa, Túrkııa porttaryna tranzıttik jáne eksporttyq qatynasta konteınerlik tasymaldarǵa básekege qabiletti stavkalar qoldanylady.

Dostyq – Moıynty temir jol dálizin jańǵyrtý jobasy «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasyna engizildi. Ony iske asyrý júkterdi tasymaldaý jyldamdyǵyn jáne Qytaı – Eýropa – Qytaı tranzıttik dálizi bo­ıynsha temir jol ınfraqurylymy­nyń ótkizý qabiletin bes ese arttyrady. Budan basqa, kompanııa Darbaza – Maqtaaral temir jol jelisi men Almaty stansasyn aınalyp ótetin Jetigen – Qazybek Bek aınalma temir jol jelisin salýdy josparlap otyr. Darbaza – Maqtaaral jelisi Saryaǵash memleketaralyq túıisý pýnkti men Tashkent torabynda ınfraqurylymdyq shekteýlerdi «retteýge» múmkindik beredi. Jetigen – Qazybek Bek aınalma jelisi júk aǵynyn qaıta baǵdarlaý esebinen Almaty toraby júktemesiniń tómendeýin qamta­masyz etedi jáne júkterdi jetkizý ýaqytyn qysqartady. Bul jobalar joǵary lokalızasııaǵa (85 paıyz) baılanysty ekonomıkaǵa aıtarlyq­taı mýltıplıkatıvtik áser etedi jáne qosymsha jumys oryndaryn qurýǵa jol ashady.

Baqty – Aıagóz temir jol ýchaskesi men úshinshi shekara ótkeliniń qurylysy máselesi qarastyrylyp jatyr. «Qazaq­stan temir joly» qazirgi ýaqytta reseılik seriktestermen jáne qytaılyq áriptestermen osy jobalardy iske asyrý boıynsha kelissózder júrgizýde. Ortalyq Azııa óńirine qatysty aıtar bolsaq, qazirgi tańda Saryaǵash stansasy tolyq qýattylyqqa ıe, rezervter shamamen 1 mln tonnany quraıdy. Osyǵan baılanysty Darbaza – Maqtaaral temir jolynyń qurylysy josparlanǵan. Temir joldar Maqtaaral aýdanyn negizgi magıstraldyq temir jol jelisimen qosýǵa múmkindik beredi. Tıisinshe, osy óńirdiń damýyna oń áser etedi.

Qazirgi jaǵdaıda eldiń kólik-tran­zıttik áleýetin damytý jónindegi shara­lardy kúsheıtý ári jandandyrý qajet ekeni túsinikti. Búgingi tańda Qazaqstanda temir jol kólik dálizderiniń tarmaqtalǵan jelisi bar. Bul rette qazirgi ótkizý qabiletine qol jetkizildi deýge bolady. Iаǵnı biz óz múmkindikterimizdiń sheginde jumys istep kelemiz. Osy oraıda tranzıttik-eksporttyq áleýetti arttyrý úshin belgili bir sharalar qabyldaý mańyzdy. Qosymsha temir jol ınfraqurylymyn, termınaldyq qýattardy salý boıynsha josparlar bar.

Nurlan JUMAǴULOV, munaı-gaz salasynyń sarapshysy:

– Qazaqstan qalyptasqan geosaıası jaǵdaı jáne Reseı men Batystyń sank­sııa­lyq teketiresi aıasynda eýro­palyq satyp alýshylarǵa óz ónimderin Reseıdi aınalyp ótip jetkizýdiń jańa baǵyttaryn izdeýge májbúr. Sóz joq, bul jerde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty mańyzdy ári basymdyqqa ıe marshrýt bolyp sanalady. Transkaspıı baǵyty Qazaqstan munaıy úshin respýblıkanyń batysyndaǵy iri ken oryndarynan bas­taý alady jáne odan ári Kaspıı teńizi akvatorııasy arqyly Ázerbaıjan men Grýzııaǵa, odan ári Túrkııa men Eýropa elderine ótedi. Bul rette Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty Kaspıı qubyr konsorsıýmyna básekeles bolýy úshin birqatar máseleni rettep alý kerek.

Birinshiden, Ázerbaıjanǵa, Bakýge, odan ári Grýzııadaǵy Batýmı arqyly Qara teńiz portyna, odan ári temir jol arqyly Túrkııaǵa jáne Eýropaǵa jetkizý úshin bizge tankerler kerek. Ázirshe bizde tankerler joq. Sondyqtan bul máseleni sheshý qajet.

Sonymen qatar Ázerbaıjandaǵy Sangachal termınalyndaǵy jalǵas­tyr­ǵyshty qalpyna keltirýge jáne keńeı­týge qarajat salý qajet. Ony ázirge jóndemeıinshe, bul boıynsha eń kóp tasymaldaýǵa bolatyn kólem jylyna 1,5-2 mln tonna ǵana. Al Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly jylyna emes, aıy­na 4,5 mln tonnadan astam ónim ketedi. Aıyrmashylyq jer men kókteı.

Sondaı-aq Qazaqstan Ázerbaıjanmen jetkizý kólemi jáne tarıf boıynsha naqty ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizý mańyzdy. Meniń bilýimshe, Ázerbaıjan tarapy Qazaqstan munaıyn óz sharttarymen qabyldaýǵa kelisedi. Bul kepildendirilgen 10 jyldyq jetkizilim sharty bolýy kerek.

Bizdiń munaıdy Baký – Tbılısı – Jeıhan qubyry arqyly aıdaýda da problemalar bar. Baký – Tbılısı – Jeıhan óz qýatynyń jartysyn ǵana paıdalanyp otyrǵanyna qaramastan, bul arqyly Azeri Light jeńil munaıy aǵyp jatyr. Ol álemdik naryqta Brent markasyna qaraǵanda qymbat. Eger Teńiz ben Qashaǵannyń anaǵurlym kúkirti jáne aýyr munaıy Baký – Tbılısı – Jeıhan qubyrymen ótetin bolsa, onda qubyr aksıonerleri munaı sapasynyń tómendeýine baılanysty óz kiristerin joǵaltpaý úshin aıdaý tarıfin kóterýi múmkin.

Sondyqtan bizdiń munaıdy eksport­taýǵa Transkaspıı baǵytyn jańartý úshin ýaqyt qajet. Ázirge Kaspıı qubyr konsorsıýmy eń qýatty ári arzan baǵyt bolyp qalyp otyr. Eger odan bas tartatyn bolsaq, onda úsh iri joba boıynsha (Qashaǵan, Qarashyǵanaq, Teńiz) munaı óndirýdi qysqartýǵa týra keledi. Aksıonerler buǵan kelisýi ekitalaı. Onyń ústine munaıdyń qazirgi álemdik baǵasy (barreline 100 dollardan astam) ótken jarty jylda alǵash ret respýblıkanyń Ulttyq qoryna 3,1 trln teńge túsirdi. Mundaı jaǵdaı uzaq jyldar ishinde alǵash ret oryn alyp otyr.

Menińshe, búgingi tańda Qazaqstan úshin tyǵyryqtan shyǵýdyń jalǵyz joly – Reseımen kelissózder ústeline otyrý jáne balama baǵyttardy birge talqylaý.

Sanat KО́ShKIMBAEV, Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary:

– Transkaspıı baǵyty – burynnan ázirlengen ári maquldanǵan baǵyt. Son­dyqtan ony jańa baǵyt dep aıta almaımyz. Qazirgi kezeńde baǵytty jolǵa qoıyp, transparentti jáne ashyq bolatyn mýltımodaldi tasymaldaý júıesin qurý qajet.

Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń shtab-páteri Nur-Sultanda ornalasqan. Sondyqtan biz benefısıar bolyp sanalamyz jáne kólik baǵytynyń aýqymdy túrde jumys isteýine asa múddelimiz. Osy baǵyt boıynsha jylyna 200 myń konteıner tasymaldaýǵa múmkindik bar. Konteınerlik tasymaldan bólek, munaı-hımııa ónimderin, qara jáne tústi metaldardy da tasymaldaı alamyz. Bul Eýrazııa elderin biriktiretin perspektıvaly mańyzdy magıstral.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan temir jolyn» ulttyq kólik-logıstıkalyq kompanııaǵa aınaldyratyn kez kelgenin atap ótti. Ulttyq kompanııa temir jol tasymalyna ǵana emes, jalpy, osyndaı ınfraqurylymdyq jobalarǵa da nazar aýdarýǵa tıis. Bul baǵytty iske asyrýdyń bizdiń el úshin áseri zor, birinshi kezekte, magıstral ótetin óńirlerdiń damýyna serpin beredi. Marshrýtty iske asyrý eksporttyq múmkindikterimizdi kúsheıtedi. Mysaly, biz aýyl sharýashylyǵy ónimderin tasymaldaı alamyz. Tranzıttiń ulǵaıýy degenimiz – bıýdjetke túsetin túsimder. Budan basqa, biz temir jol, avtomobıl tasymaldaryn damyta alamyz. Bul ınfraqurylymdyq joba ótetin Qazaq­stannyń Ortalyq óńirlerine, Aqtóbe jáne Mańǵystaý oblystaryna oń áser etedi. Qysqasy, mýltıplıkatıvtik áseri zor. О́ıtkeni sabaqtas óndirister, ınfra­qurylymdyq jobalarǵa qyzmet kórsetý, tranzıt úshin aqy tóleý, servıs­tik ortalyqtar jolǵa qoıylatyn bolady.

Daıyndaǵan

Farhat QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»