Oqý-tárbıe jumysy túzeldi me?

Aldymen osylarǵa baǵa berip alý kerek. Bilim berý salasynda tereń jan-jaqty oılastyrylma­ǵan synaqtardy ótkizýge jol berýge bolmaıdy. Osy oraıda qazaqtyń uly aqyny, aǵartýshy, ustaz Ahmet Baıtursynovtyń «jastardyń oqý-tárbıe jumysy túzelmeı, jurt isi túzelmeıdi» degen qaǵıdasyn qa­shanda este ustaǵanymyz jón», degen-di Qasym-Jomart Toqaev «Or­ta bilim berý júıesiniń jaı-kúıi, prob­lemalary jáne zańnamalyq retteý perspektıvalar» taqyrybyna arnalǵan parlamenttik tyńdaý barysynda.

Mektepterdegi máseleni sheshýge basqarmanyń shamasy jetpeıdi

О́tkendi eske salýymyzdyń ózin­dik sebebi bar. Búginde salada jıi jasalatyn reformalardyń keıbiriniń tıimsizdigi baıqalyp ta, aıtylyp ta júr. Bilim salasyn únemi naza­rynda ustap, sapaly jumysty talap etip kele jatqan Memleket bas­shysy shildedegi Úkimettiń keńeı­tilgen otyrysynda Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligin ekige bólý qor­dalanǵan máselelerdi sheshý úshin qa­jet bolǵanyn atap ótti. Qala jáne aýyl mektebiniń arasyndaǵy aıyr­ma­shylyqty qysqartý, balalar tura­tyn orny, áleýmettik statýsyna qaramastan sapaly bilim alýy qajettigi, aýyldaǵy shaǵyn mek­tep­terge kásibı bilikti mamandardy aparý kerektigi áli de mańyz­dy. Jýyrda Túrkistan oblysyna Amanat partııasynyń depýtattarynan qurylǵan arnaıy top kelip, bilim salasyna qatysty jıyndar, kezdesýler ótkizdi. Birqatar aýdan, qalalardaǵy bilim oshaqtarynyń tynys-tirshiligimen tanysty. Ar­naıy top anyqtaǵan kemshilik az emes. Quramynda Májilis depýtattary Juldyz Súleımenova, Qaınar Abasov, oblystyq máslıhat depý­tattary bar arnaıy top oblys ákimi О́mirzaq Shókeevpen kezdesip, bilim salasyndaǵy qordalanǵan máse­le­lerdi sheshý joldary tóńire­gin­de jan-jaqty áńgimelesti. Iá, mem­lekettiń bilim salasyna jasap jatqan qamqorlyǵy jyl sanap arta túsýde. Degenmen bul salanyń áli de bolsa sheshilmeı jatqan problemalary jeterlik. Sońǵy jyldary engizilgen reformalar jóninde el pikiriniń árqıly ekendigi ras. Máselen, keıingi kezde aýdandyq, qalalyq bilim berý bólimderi jergilikti ákimdikterdiń qaramaǵynan bólinip, tikeleı oblys­tyq adamı áleýetti damytý bas­qar­masynyń quzyryna ótti. Bul ózge­ristiń halyq tyǵyz qonystanǵan Túrkistan oblysynda biraz qıyn­dyq týǵyzyp otyrǵanyn aıtýshylar kóp. Oblysta 900-den astam mektep bar. Balabaqshalar sanynyń qansha ekenin qarapaıym halyq túgi­li oblystyń bilim salasyna jaýapty basshylardyń ózderi de naqty bilmeıtinin baıqap júrmiz. Buǵan bilim bólimderine qaraıtyn basqa da uıymdardy qosyńyz. Osynshama mekteptiń, balabaqshanyń, bas­qa da bilim berý mekemeleriniń jumy­syn úılestirýge, baqylaýǵa jalǵyz basqarmanyń, ondaǵy saýsaqpen sanarlyq mamannyń shamasy jete me? Bilim uıalaryndaǵy qysqa daıyn­dyq, sharýashylyq, jóndeý jumys­taryn jalǵyz basqarma tolyǵymen úılestirip kete aldy ma? Bir ǵana mysal, shamamen 40 myńnan astam oqýshy bilim alatyn 80-nen astam mektebi, 220 mektepke deıingi meke­mesi bar Saryaǵash aýdanynda jer­gilikti ákimniń ózi qat-qabat sharýadan barlyq mekteptiń jaǵdaıymen túgeldeı tanysyp shyǵýǵa ýaqyt tabýy qıyn. Al eger, aıtqan jerden aýlaq, mektepte bala ómirine qaýipti tótenshe jaǵdaı oryn alsa, jurt birinshi kezekte jergilikti bılikti kinálaıtini málim. Mektepterdiń dırektorlary ákimge baǵynbaıdy, ıaǵnı jergilikti bılikpen qatynas, baqylaý joq. Sala mamandary bul júıe kadr máselesine de keri áserin tıgizip jatqanyn aıtýda. Iаǵnı aýdan­dardaǵy bilim bólimderiniń jergilikti ákim­dikten alynýy ózin aqtamaǵan ózgeris retinde baǵalanyp otyr. Bú­ginde oblystyq basqarmanyń myń­ǵa jýyq mekteptiń sharýasyn úıles­tirip, sapaly bilimge múmkindik ja­saý­ǵa shamasy jetpeıtini aıtylýda.

Ekinshi másele, qazir ustazdar­dyń jalaqysy eselep kóbeıdi. Kez­desýde Májilis depýtaty Juldyz Súleımenova keıbir muǵalimderdiń 750 myń teńgege deıin jalaqy alatynyn tilge tıek etti. Dese de, 750 myń teńge jalaqy alatyn muǵalim az shyǵar, biraq 300-400 myń teńge jalaqysy barlar jeterlik. Árıne, muǵalimniń áleýmettik jaǵdaıy jo­ǵary bolǵany jaqsy, jurttyń qalaýy da solaı. Biraq muǵalimniń jalaqy­sy kóbeıgenimen, bilimniń sapasy kóterildi me? Muǵalimniń biliktiligi joǵarylady ma? Eger jalaqyǵa saı biliktilik te joǵarylasa, onda ata-analar nege jappaı mektep biti­retin ul-qyzyna qyrýar aqsha tó­lep «repetıtor» jaldaıdy? Nege aýyldyq jerlerdegi mektep bitiretin oqýshylar qalaǵa kelip, sabaqtan qol úzip, páter jaldap, UBT-ǵa daıyndalady? Qazirgi bilim kórsetkishi bolyp turǵan UBT nátıjesi tómen bolsa, mektep dırektorlaryna nelikten shara qoldanylmaıdy? Aýyldaǵy bilim sapasy, materıaldyq bazasy qalamen teńesetin kún qashan týady? Jekemenshik bilim oshaqta­ryn ashý bıznesi keńinen etek alǵan tusta qandaı baǵyt-baǵdar ustanǵan jón? Ustazdyq eńbek asqan talǵam­pazdyqty, mol adamı qasıetti, rýhanı tazalyqty qajet etetin, jaýap­kershiligi mol, asa kúrdeli mamandyq ekeni málim. Kez kelgen adam jaqsy ustaz bola almaıdy. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, aýyldaǵylardyń qaladan myqty maman (repetıtor) jal­dap bilimin jetildirýi muǵalim­derdiń bilim deńgeıiniń búgingi talapqa saı emestigin ańǵartady. Jýyrda oblysta memlekettik attes­tattaý júrgizilgen bilim berý uıy­mynyń 92,2 paıyzy attestattaýdan óte almady. Túrkistan oblysynyń bilim salasynda sapany qamtama­syz etý departamentiniń basshysy Ǵ.Alma­tovtyń málimetinshe, bıyl 98 balabaqsha, 67 mektep, 2 kol­­ledj memlekettik attestattaýdan óte almaǵan. Bul derek te kóp jáıtti ańǵartady. Bilim salasyn orta­lyq­tandyrýdyń negizinde sybaılas jem­qorlyqqa jol bermeý maqsaty jatqany da ras. Degenmen oblys­ta sybaılas jemqorlyq faktileri bilim oshaqtarynda tyıylmaı otyr. Taıaýda bir aýdannyń bilim bóliminiń basshysy paraqorlyǵy úshin sottalsa, taǵy bir aýdanda bilim bólimi­niń basshysy kisi óltirýge tapsyrys ber­di degen aıyppen qamaýda sot úki­min kútip otyr. Tize bersek, bilim sa­lasyndaǵy jemqorlyq jeke taqy­rypqa júk bolarlyq taqyryp.

Partııanyń oblystyq fılıalyn­da ótken jıynda da bilim salasyndaǵy ózekti máseleler talqylandy. Aıta ketelik, Juldyz Dosbergenqyzy bastaǵan Májilis jáne máslıhat depýtattary osy jolǵy sapary ba­ry­synda Báıdibek, Ordabasy, Saýran aýdandary men Kentaý qala­syndaǵy birqatar bilim uıalaryn da aralap, olardyń jaı-kúımimen tanysty. Nátıjesi boıynsha, tıisti sheshimder men naqty qadamdar jasaý uıǵaryldy.

Apatty mektepter ahýaly alańdatady

Jańa oqý jyly jaqyndaǵan saıyn mektepterdiń daıyndyǵyna qatysty máseleler de jıi qozǵalý­da. Bilim oshaqtarynyń jetispeýshi­ligi, apatty jaǵdaıdaǵy jáne úsh aýysymdy mektepterdiń máselesi kópten beri aıtylyp kele jatqany belgili. Oblysta 2 joǵary oqý orny men 54 kolledjde jalpy sany 35 700-ge jýyq stýdent bilim alady. Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetine qarasty jataqhana qurylysy búginde toqtap tur. Atalǵan ýnıversıtetke qarasty 7 jataqhanaǵa qosymsha 316 oryndyq 2 jataqhanamen qamtý úshin kelis­sóz­der júrgizilýde. Al 1 300-den astam stýdenti bar Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıte­ti­ne qosymsha bıyl 202 oryndyq jataqhana qoldanysqa berilmek. Aldaǵy úsh jylda Túrkistan óńirinde memleket óz kúshimen jańadan 200-ge jýyq mektep salý qajettiligin óteýge múmkindigi jete me? Jalpy, oblystyq qurylys basqarmasynyń basshysy T.Úsibalıevtiń bergen máli­metterine súıensek, bıyl óńir­de 59 mekteptiń qurylys jumys­taryn júrgizýge 20,5 mlrd teńge qa­ralǵan. Jyl sońyna deıin 21 mek­tep paıdalanýǵa beriledi. Onyń ishinde bes nysandy qyrkúıek aıy­na deıin paıdalanýǵa berý jos­par­lanýda. Alaıda 9 mekteptiń qury­lys jumystary tıisti deńgeı­de júr­gizilmegendikten, merdiger men teh­nıkalyq qadaǵalaýshy mekemelerge jalpy 7,1 mln teńge aıyp­pul salynǵan. Iаǵnı keıbir mek­tep­tiń qurylys jumystary tıis­ti deńgeıde júrgizilmeýde. My­sa­ly, Jetisaı, Qazyǵurt jáne Oty­rar aýdandaryndaǵy 3 mekteptiń qury­lysy josyqsyz merdigerlerdiń kesi­rinen toqtap tur. Qurylys jumys­taryn jandandyrý isi kelesi jylǵa qaldyrylyp otyr.

Al apatty jaǵdaıdaǵy mektep­terdi joıý týraly áńgime jylda qoz­ǵalyp jatqanymen, másele áli de tolyq sheshimin tappaı kele­di. Oblystyq adamı áleýetti damy­tý basqarmasynyń basshysy D.Bolat­hanulynyń aıtýyna qaraǵanda, qazirgi tańda oblysta 4 apatty mektep jumys istep tur. Jyl sońyna deıin 2 mektep, al qalǵan 2 bilim oshaǵy kelesi jyly paıdalanýǵa berilmek. Alaıda apatty mektepterdiń tizimi tolyq emestigin aıtýshylar kóp. My­saly, Tólebı aýdany Qostóbe aýy­lyndaǵy bilim oshaǵynyń jaı-kúıi syn kótermeıdi. Buǵan de­ıin arnaıy komıssııa músheleri mek­teptiń apatty jaǵdaıda ekenine kóz jet­kizip, ornyna jańa ǵımaratty salý qajettigin aıtqan bolatyn. Atalǵan mektepke kúrdeli jóndeýdi júrgizý úshin jobalyq smetalyq qujatyn ázirleýge, tehnıkalyq zerttep-zerdeleý jumystaryn júrgizý týraly sheshim qabyldanyp, tender de ótkizildi. Apatty mektepti qansha jerden jóndeseń de tolyq jańalanbaıtyny beseneden belgili ǵoı. Keıin onyń kúrdeli jóndeýge jatpaıtyny anyqtalyp, maýsym aıynda tıisti basqarmaǵa mekteptiń apatty jaǵdaıda ekeni jaıly arnaıy hat ta jiberilgen. Alaıda qazir tamyzdyń ortasy bolsa da apatty mektepter tiziminde Qostóbe mektebi joq. Sondaı-aq Tólebı aýdanyndaǵy Hanaryq aýylyndaǵy mekteptiń qurylysy – «Jol kartasyna» engen, oblystyq máslıhattyń sessııa­synda bekitilgen joba. О́kinishke qaraı, qurylys jumystary sol kúıi bastalǵan joq. Bıyl nysan­nyń jobalyq-smetalyq qujatynyń jaramdylyq merzimi aıaqtalady. Alaıda Hanaryq aýyly «Jaıly mektep» qanatqaqty jobasyna enip ketken. Joba boıynsha mektep qurylysyn qolǵa alý 2025 jylǵa deıin sozylýy múmkin. De­mek Hanaryq aýylynyń balalary úsh jyldaı úsh aýysymmen oqýǵa májbúr bolady degen sóz. Bir túkpirde ornalasqan Hanaryq aýy­lynyń pılottyq jobaǵa qalaı enip ketýiniń ózi túsiniksiz. Kemeqalǵan aýyldyq okrýgi aýmaǵyndaǵy Qara­tóbe mektebiniki de solaı. Qara­tóbelikterge mekteptiń aýadaı qajet­tigi alqaly jıyndarda, aqparat quraldarynda jıi aıtylyp júr. Aýdan ortalyǵy Lengir qalasy, el kóp shoǵyrlanǵan Kóksáıek, Birinshi Mamyr, Alataý aýyldyq okrýgterinde úlken mektepter salýdy, sol bilim oshaqtaryna kórshiles aýyldardan balalardy «Jaıly mek­tep» jobasyna sáıkes tasyp oqytý túsinikti, alaıda aýdannyń bir túkpirinde jatqan Hanaryq mektebiniń bul jobaǵa qalaısha enip ketkenine jurt túsinbeı dal. Dál osy máseleni bilim berý jáne densaýlyq saqtaý jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq keńestiń jıynynda Oqý-aǵartý birinshi vıse-mınıstri Shol­pan Qarınaǵa da jetkizgen bolatynbyz. Onyń aıtýynsha, jobaǵa enetin mektepterdi jergilikti bilim bólimderi tańdaıtyn kórinedi. Iаǵnı qatelikter kóbine jergilikti jerlerden jiberiledi degen sóz.

Oblys ákimdiginiń habarlaýynsha, mektepterdiń qurylys jumystaryna, onyń ishinde sany emes sapasyna, bala sanynyń ósimine baılanysty taldaýlar júrgizilýde. Soǵan saı jyl sońyna deıin bıýdjetti josparlaý barysynda naqty málimettermen jumys atqarylmaq. Jergilikti bılik aldaǵy 5 jylda mektep qurylysy máselesi túbegeıli sheshiletinin málimdep otyr. Mektepter salynar, biraq óńirde bilim berý sapasy, oqý-tárbıe jumysy qashan túzeletinin jergilikti bılik naqty aıta almaıdy. О́ıtkeni bul másele qarjyǵa ǵana emes, sala jumysyn durys uıym­dastyra-úılestire bilýmen, ıaǵnı ózgerister engizýde jergilikti jer­degi jaǵdaıdy, demografııalyq ósim men halyqtyń tyǵyz ornalasýyn eskerýmen qatar jaýapkershilik pen sananyń ózgerýine de tikeleı baılanysty.

Túrkistan oblysy