О́ńdi óńirine has sheber ádeıilep áshekeı taqqandaı tamyljyǵan tabıǵattyń tylsym keıpine enip, qysy-jazy jaınap turatyn Zerendiniń áldeneshe aýylynyń mańyn keıingi jyldary kúrt kóbeıip ketken qaban jaılap, eginin basyp, jaıylymyn jaıpap, bulaǵyn bitep, kólin qorys etýde.
Keıingi on shaqty jyldyń kóleminde dúr etip bastalyp, dúrkireı daýryǵyp, keıin sý sepkendeı basylatyn, ajarsyz áńgimeniń ózegine aınalǵan taqyryp bul. Aýyl turǵyndary, tabıǵat janashyrlary osy máselege qatysy bar qanshama mekemeniń tabaldyryǵyn tozdyrǵanymen, naqty bir sheshimge kele almaı otyr. Ańshylyq sharýashylyǵynyń basshylary bolsa jabaıy shoshqa mólsherden tys kóbeıgen joq dep ant-sý ishedi. Al el ishindegiler «eginimizdi basty», «jaıylymdy qoparyp tastady» dep shaǵymdanýda. Materıaldyq shyǵyndy aıtasyz, zerli Zerendi orman-toǵaıǵa baı, mólt-mólt etken sý aıdyndary kóp ásem óńir ǵana emes, Alash balasy qasıet tutyp, kıelige sanaıtyn, arýaq qonyp, nar shókken ataýly jerlerge toly aımaq. Arydaǵyny bylaı qoıǵanda kúni keshegi Keńes Odaǵynyń Batyry, akademık Málik Ǵabdýllınniń týǵan aýyly, shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana Qoısalǵan topyraǵy da retsiz kóbeıgen talpaq tanaýdyń taqsiretin tartýda.
– Naqty sanyn eshkim de bilip bolmaıdy, – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Sáken Bekenov. – Bálkim, 150, álde 300-diń ústinde me? Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, bul óńir buryn-sońdy dál osyndaı jabaıy shoshqanyń shabýylyna ushyraǵan emes. Mańaıdaǵy mal súmesimen, jer emshegimen kún kórgen aýyl sharýashylyǵy qurylymdary, onyń ishinde egistigin kúni-túni qas qaqpaı túzetýge qaýmeti jete bermeıtin sharýa qojalyqtary zardap shegýde. Jabaıy shoshqa kúndiz ıt tumsyǵy ótpeıtin orman ishinde oınaq salyp, tasalaıdy, qas qaraıa júgeri alqaptaryn jaıratady. Jabaıy shoshqanyń tumsyǵy men tabanynan aman qalǵan júgerini jınap alǵannan keıin, arpa egilgen alqaptarǵa túsedi. Qarasyny tym kóbeıgeli ózgeni bylaı qoıǵanda, ormandy da ońdyrmaı oısyratyp tur. Aıtalyq, jańa boı salyp kóktep kele jatqan kóshetterdiń túbin qazyp tastaıdy. Bitelip jatqan bulaq qansha?! Shaǵyn sý aıdyndary da jabaıy shoshqalardyń ystyqta úıezdep sýǵa shomylatyn ornyna aınalǵan. Kúńirsigen kúlimsi ıisi kúnshilik jerden qolqańdy qabady. Árıne, biz tabıǵattaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa qarsy emespiz. Ań-qus ta óristep óskeni durys shyǵar, biraq dál osy dońyzdyń el ishin dúrliktirýi qısynǵa kele bermeıdi.
Shynynda da, Qanaı bı, Igilik, Ortaǵash, Qyzylegis, Kókterek, Eńbek-Birlik tárizdi birneshe aýyl turǵyndary jabaıy shoshqanyń zardabyn tartyp otyr.
– Byltyr ekken eginimizdi taptap ketti. Irgedegi Shýche sút zaýytynyń egistigi de shyǵynǵa ushyrady. Qazir arpanyń ishinde júr. Jep taýyspasa da, basyp, aýnap, búldirip ketedi, – deıdi Ortaǵash aýylynyń turǵyny Batyrhan Dárgenov. – Orman ishinde etektegi eldiń kezergen kenezesine nár berip, aǵyp jatqan birneshe bulaq shoshqadan shyqqan shataqtyń kesirinen biteldi. Myna Tasbulaqtyń tóńiregine adam baryp bolmaıdy. Aýyl turǵyndary bulaq basyn qorshap, kúzetýde. Janǵa batary jabaıy shoshqadan kelgen shyǵyndy eshkim ótep bermeıdi. Aryzyńdy aıtsań, birine biri silteıdi. Túsinikti tilmen aıtqanda, ıe joq. Al alda-jalda aýyl mańyndaǵy tabıǵatty qorǵaǵan, egistigin kúzetken bireý myltyq kezene qalsynshy, bir emes on ıe tabylady. Bir jabaıy shoshqa úshin 800 myń teńgege jýyq aıyppul tólenedi eken. El shýlaǵan soń orman sharýashylyǵynyń egerleri kelip, bir apta myltyq atyp úrkitti. Aýyl adamdary sondyqtan dońyzdy qaraýylǵa baılaýdan seskenedi. Bar amal, qorsyldatyp qýyp tastaý. Biraq adamnyń ózine dóń-aıbat shegetin qaban taıaqpen qýǵan jaıaýdyń aıbarynan yǵa qoıar ma?!
Aýdandaǵy «Pýhalskoe» ańshylyq sharýashylyǵy 111 031 gektar jerdi alyp jatyr. Sharýashylyqqa jeke kásipker S.Nurtazın ıelik etedi. Sharýashylyq basshysynyń byltyr bergen esebine qaraǵanda, 148 jabaıy shoshqa bar eken. Sońǵy bes jyldyń ishinde 36 basqa kóbeıipti. Belgilengen tártipke sáıkes jyl saıyn sany kvota arqyly bólingen ruqsatqa oraı kemitiledi. 2018 jyly KazBeef Group jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń egistik alqabyn jabaıy shoshqalardyń taptap ketýine baılanysty jazǵan aryzyna oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy tarapynan sanyn shekteý týraly usynys jasalǵan.
Osy taqyrypty indetip, oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Lashyntaı Dúısenovpen tildestik. Basshynyń aıtýyna qaraǵanda, jabaıy shoshqanyń shekten tys kóbeıýine baılanysty el turǵyndary tarapynan aryz-shaǵym buryn da túsken. Taıaýda aýdan ákimi Ásen Jaqsylyqovpen habarlasyp, dońyzdan zııan shegip otyrǵan aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń basshylaryn jınap berýdi ótingen. Kóp bolyp keńesip, belgilengen tártip sheńberinde máseleni birjaqty ońtaıly sheshýge umtylys jasaǵan. Halyq qulaqtanbady ma, habar jetpedi me kim bilsin, ánsheıinde jabaıy shoshqadan japa shektik dep attandap júrgen áleýmet jınala qoımapty.
Qalaı bolǵan kúnde de el ishindegi oryndy ókpe-renishke sebep bolyp otyrǵan bul másele sheshimin tabý kerek. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, dońyzdyń munshalyqty kóbeıip ketýi qasqyrdyń joqtyǵynan degen de joramal aıtylady. Alash dalasynyń ajaryn saqtap qalý úshin de ózimiz jyrtqysh dep jarata bermeıtin qasqyrdyń da kerek bolatyn kezi bar eken-aý.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany