Konstıtýsııalyq reforma: Negizgi Zańǵa ózgeristerdiń máni men mańyzyn tereń túsingen durys

Konstıtýsııa – bul elimizdiń eń mańyzdy quqyqtyq qujaty bolyp tabylady, onda bizdiń respýblıkamyzdyń túbegeıli prınsıpteri, memlekettik qurylym mehanızmi bekitilgen, bılik pen basqarý organdarynyń qurylymy anyqtalǵan, adam men azamattyń negizgi quqyqtary men bostandyqtary bekitilgen. Bul qujatta ádilettilik pen tártip normalaryna negizdelgen barlyq memlekettik jáne áleýmettik ómir jazylǵan. Eldiń negizgi qujatyna ýaqyt óte kele túzetýler engizilip otyrady jáne qazir elimiz konstıtýsııalyq normalardyń tikeleı qoldanylýynyń sózsiz prınsıpine súıene otyryp, onyń sońǵy nusqasy boıynsha ómir súre bas­taýda.

2022 jylǵy 5 maýsymdaǵy respýb­lıkalyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgerister men to­lyq­tyrýlardyń burynǵy konstı­týsııalyq normalar men ereje­lerdiń ózgeristerimen salys­tyrǵanda biregeı ereksheligi bar. Qoǵamdyq qatynastardy qu­ra­tyn jáne modeldeıtin kons­tı­týsııalyq túzetýlerdiń mazmuny óte mańyzdy jáne qajet. Son­dyq­tan Jańa, Ádil Qazaqstan men Ekinshi Respýblıka ıdeıala­ryn halyqtyń erik bildirýi arqy­ly zańdy resimdeý týraly aıtýǵa bolady.

Konstıtýsııalyq refor­ma­nyń máni qazirgi qoǵamdyq qaty­nastardaǵy eń mańyzdy másele­lerdi ashý jáne bekitý, jańa normalardyń saıası jańǵyrtý úrdisterin anyq jáne naqty kórsetý, olardyń aǵymdaǵy zańnama aktilerinde egjeı-tegjeıligi men naqtylyǵynyń negizgi mazmunyn aıqyndaý jáne baǵyt berý bolyp tabylady.

Konstıtýsııalyq normalar quqyqtyq sıpatyna oraı barynsha anyq jáne túsinikti bolýǵa tıis, biraq sonymen qatar, Konstıtýsııa mátininde jalpylaý jáne abstraksııalaý da qajetti shara bolyp tabylady. Bul qoǵamdyq qatynastardyń belgili bir túrlerine jatatyn ómirlik jaǵdaılar men sýbektilerdiń anaǵurlym kóp sanyn quqyqtyq retteýmen qamtamasyz etýmen baılanysty.

Konstıtýsııalyq erejelerde abstrak­sııanyń belgili bir deńgeıiniń qajettiligin negizdeı otyryp, biz Konstıtýsııa nor­ma­larynyń minsiz túrinde beıtanys adamdarǵa baǵyttalǵanyn jáne kóbinese mán-jaılardan, ýaqyt pen oryndardyń naqtylyǵynan abstraksııalanyp, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń kez kelgen jerinde jáne kez kelgen ýaqytta oryn alýy múmkin jaǵdaılarǵa ǵana silteme jasaıtynyn atap kórsetemiz. Osy erekshelikterdi eskere otyryp, quqyqtyq ret­teý­diń negizdemelik modeli is jú­zinde barlyq elderdiń Kons­tı­­tý­sııalarynyń negizine  qala­nady. Osyǵan baılanysty el Konstıtýsııasyna engizil­gen sońǵy ózgerister men tolyq­ty­rýlar da bul tizimnen tys qal­mady.

Mundaı ereje konstı­tý­sııa­lyq ózgeristerdiń mánin ashý jáne 2022 jylǵy 8 maýsymdaǵy Qazaq­stan Respýblıkasynyń Zańy­men resimdelgen jańa konstı­tý­sııalyq qaǵıdattarǵa, normalar men erejelerge túsinikteme berý qajettiligin negizdeıdi.

Osyǵan oraı, Konstıtýsııaǵa ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý boıynsha usynystar ázir­leý jónindegi Jumys tobynyń músheleri – zań ǵylymdarynyń doktorlary, professorlardyń uıyt­qy bolýymen 2022 jylǵy 5 maýsym­da respýblıkalyq referendýmda qabyl­danǵan ózgerister men tolyqtyrýlarǵa túsin­dirme kitap jaryq kórdi. Basylym­nyń shyǵýy Konstıtýsııa kúnine oraılas­tyryldy.

Kitap avtorlarynyń mindeti – revolıýsııalyq konstıtýsııalyq qaıta qurýlardyń máni men mańyzyn egjeı-tegjeı túsindirý edi.

Avtorlar túsindirme berý kezinde qajet bolǵan jaǵdaıda ha­lyq­aralyq quqyq normalaryna, Konstıtýsııanyń erejelerin damytý úshin qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń nor­matıv­tik-quqyqtyq aktilerine, konstıtýsııalyq baqylaý orga­nynyń sheshimderine, salys­tyrmaly taldaý jasaý maqsatynda Kons­tıtýsııanyń burynǵy redak­sııasynyń normalaryna silteme jasady.

Túsindirmede naqty prezı­denttik basqarý formasyna bir­tindep kóshýge jáne memle­ket­tiń eń joǵary laýazymdy tulǵa­sy­nyń qolynda bılikti tym kóp shoǵyr­landyrýǵa baǵyttalǵan sýper­prezıdenttik basqarý júıesi­nen ketýge baǵyttalǵan Konstı­tý­sııalyq normalardyń máni tal­danyp ashylǵan. Demek qazirgi Memleket basshysynyń shama­dan tys prezıdenttik ókilet­tik­terden alystap bara jatqan mártebesiniń Konstıtýsııalyq rásimdelýin kórsetedi.

Bul baǵyttaǵy Konstıtý­sııa­lyq reformalardyń mańyzdy aspektisi partııalardyń memleket qyzmetine aralaspaý qaǵı­datyn, Prezıdenttiń saıası beıta­raptylyǵyn belgileý bolyp tabylady. Jáne bul Konstıtýsııanyń jalpy prınsıpterine jáne adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń, son­daı-aq Konstıtýsııanyń ústem­diginiń kepili bolyp tabylatyn Prezıdenttiń quqyqtyq már­tebesine sáıkes keledi.

Osyǵan oraı, Prezıdenttiń jaqyn týys­taryna memlekettik saıası qyzmet­kerler jáne kvazı­mem­lekettik sektorda basshy­lardyń laýazymdaryn atqarýǵa tyıym salynatyn jańa kons­tı­týsııalyq uıǵarym týraly da aıtpasqa bolmas. Bul aspekt Memleket basshysynyń baǵdar­lamalyq sózderine súıene otyryp, túsindirmede aıqyn kórinis tapty. Prezıdent saıası jáne ekonomıkalyq qyzmettiń monopolııalanýy qańtar oqıǵalarynyń týynda­ýyna basty sebep bolǵany búginde búkil qoǵamǵa málim ekenin naqty atap ótti.

Kitap avtorlary Kons­tıtýsııaǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar eldegi saıası jańǵyrýdyń myzǵymastyǵyn qamtamasyz etetin qoǵamdyq prosesterdiń mańyzdy legıtımasııasy bolǵanyn, «oıyn erejesin» túbegeıli ózgertip, qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý úshin berik negiz qalyptastyratynyn atap ótti.

Jumysta tikeleı jáne janama túrde konstıtýsııalyq reformalardy taldaý arqyly Memleket basshysy Q.Toqaevtyń Parlamenttiń rólin nyǵaıtý qajettiligi týraly úndeýiniń aıryq­sha mańyzdylyǵyn kórsetedi. Bul Jańa Qazaqstan – myqty azamattyq qoǵamy bar tıimdi mem­leket bolyp «Halyq únine qu­laq asatyn memleket» jáne bizdiń memlekettik qurylys­tyń negizi – «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn tabysty iske asyrýdyń mańyzdy faktory bolyp tabylady.

Saılaý zańnamasynyń jańa mo­delin, Parlament Palata­larynyń jańa qurylymyn, par­lamenttik baqylaýdyń tıimdiligin kúsheıtýdi, Májilistiń zań shy­ǵarý prosesindegi jańa óki­let­tik­terin, sondaı-aq mem­le­ket­tik organdardyń basshy­laryn taǵaıyndaý kezinde Senat­tyń rólin arttyrýdy kózdeı­tin ózge­risterge túsinik beretin Túsin­dirmeniń mazmuny osy ıdeıanyń iske asyrylýyn qamtıdy.

Kitap avtorlary konstı­tý­­sııalyq normalardyń ereje­­lerine túsinik berý bary­synda Konstıtýsııalyq sottyń, sondaı-aq Adam quqyq­tary jónindegi ýákildiń tıim­di jáne tolyqqandy jumy­syn qamtamasyz etetin Kons­tı­týsııanyń jańartylǵan maz­munyn ashady. Bul organdar bizdiń azamattarymyzdyń quqyq­tary men bostandyqtaryn konstı­týsııalyq deńgeıde qorǵaýǵa arnalǵan. Osy oraıda, túsindirmede ólim jazasyn qol­danýǵa konstıtýsııalyq tyıym salýdyń sebepteriniń ashylýy týraly da aıtý oryndy. Ki­tapta sondaı-aq, jerdiń jáne onyń qoınaýynyń, sýdyń, ósim­dikter men janýarlar dúnıe­siniń, basqa da tabıǵı resýrs­tar­dyń Qazaqstan halqyna tıesili ekeni týraly jańa norma­nyń mazmunyna qatysty túsinik­te­meler berildi.

Jumysta sybaılas jemqor­lyq pen nepotızmge, qosarlanǵan stan­darttarǵa jáne basqa da keleńsiz qubylystarǵa tosqaýyl qoıa biletin jergilikti memle­kettik basqarý men ózin ózi bas­qa­rýdyń rólin kúsheıtetin kons­tı­týsııalyq ózgerister jumysyna kóp kóńil bólindi.

Konstıtýsııadan Birinshi Pre­zıdent jáne onyń statýsy uǵy­mymen baılanysty nor­malardy alyp tastaý maq­satynda 46-baptyń 4-tarmaǵyn joıýǵa qoıǵan jáne 91-baptyń 2-tarmaǵyna eleýli ózgerister engizgen zańnamalyq erejelerdi túsindirýge erekshe nazar aýdarǵanyn atap ótken jón. Kez kelgen demokratııalyq, órkenıetti eldegideı barlyq eks-prezıdentterge kepildikter teń bolýǵa tıis jáne eshqandaı arnaıy ımmýnıtet berilmeýi kerek.

Avtorlar basylymnyń alǵy sózinde Konstıtýsııaǵa en­gi­­zilgen ózgerister Qazaq­stan­nyń progressıvti, demo­kra­­tııalyq damýy úshin jańa múmkindikter ashqanyn durys atap ótti. Konstıtýsııaǵa engi­ziletin ózgerister bizdiń aza­mat­tarymyzdyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdyń tıim­diligin kúsheıtedi jáne bizdi «ádiletti qoǵam men tıimdi mem­leket» qurý jaǵyna, shynaıy Jańa Qazaqstanǵa, Ekinshi Respýb­lıkaǵa qaraı odan ári jaqyn­datatyn bolady.

Jumysta kitaptyń quqyqtyq baǵyt­taǵy joǵary oqý oryn­darynyń oqytý­shylaryna, stý­dent­terine, magıstranttary men doktoranttaryna, mektep jáne kolledj oqýshylaryna, sala bo­ıyn­sha jumys isteıtin zańger­lerge, memle­kettik qyzmet­shi­lerge, sondaı-aq qalyń oqyrman qaýymǵa usynylǵany aıtylǵan.

Ermek ÁBDRASÝLOV,

zań ǵylymdarynyń doktory