Ádette, shyraqshy degen sóz halqymyzdyń baı sózdik qoryndaǵy «shamshyraq» degen sózdiń býyndas-tulǵalas nusqasy ekeni belgili. Baıyrǵy dos, baıypty ǵalym Baltabaı Ábdiǵazıulynyń azamattyq syr-symbaty osy «shyraqshy» degen sózge shynshyl balama bolyp qabyldanyp, shyraq degen ulttyq termın zattyq maǵynadan rýhanı mazmunǵa ulasyp, onyń dıdaktıkalyq-rıtorıkalyq, leksıkalyq-semantıkalyq, áleýmettik-fılosofııalyq reńin ajarlaı, baıybyn bazarlaı túsedi.
«Janamyn degen bir shyraq, jaltyldap ketti ishimde» dep syrshyl aqyn Ǵalı Ormanov jyrlaǵandaı, anaý jezkıik jortqan Jańaarqa dalasynan, Ulanbaıtaqtyń baýyrynan, Aqtaýdyń saýyrynan Almatyǵa alań kóńilmen kelgen balań Baltabaıdyń ómir jolynda bilim shahary, ǵylym sapary sozylyp jatty. О́zi de máttaham, sózi de máttaham, quıma qulaq, jazǵysh jady jas tolqyn sol kezdegi Kırov atyndaǵy Qazaq Memlekettik Ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine oqýǵa túsken boıda, mektep qabyrǵasynda ilgeri-keıindi júrgen qurbylarǵa arnap jazǵan jyrlary men syrlaryn ekinshi kezekke ysyryp qoıyp, oqý ordasyndaǵy ǵylymı konferensııalarda jıi tóbe kórsetip, joǵary kýrs stýdentterimen keıde talasyp, keıde jarasyp sóıleıtin boldy. Ádebıet maıdanynyń ataqtylary, professorlar sonda balań izdenimpazdyń bergen sálemine qolyn usynyp, qushaǵyna tartty. «Ondaı bolmaq qaıda dep, aıtpa ǵylym súıseńiz» degen Abaı ǵaqlııasy qyr balasynyń qulaǵyna erte jetken-dúr.
Dos bolyp qol alysyp, qatarlasyp, qanattasyp, qaljyńdasyp kele jatqanymyzǵa, táýbá, mine elý úsh jylǵa aıaq basty. Qatar júrgen kúnderde Baltabaıdyń baıyptylyǵy, yjdaǵattylyǵy, ǵylymı izdeniske beıimdiligi, ázil-qaljyń men ádemi ıýmorǵa moıyn buryp turatyny baıqalyp júrdi. Mektepte ádebıet sabaǵyn qunttap oqyǵanymen osy pánnen alǵan bir sandyq maqtaý qaǵazdary ol konkýrsqa túskende qoltyǵynan demepti. Ony da sabyr saqtap, úshinshi kýrsqa kelgende ázer aıtqan edi. Jalpy, Baltekeń sabyrly azamat, syrbaz, syryn ishine búkken syralǵy, sabaq aıtqanda da dáldep, dámdep, derektep-dáıektep aıtady. Sondyqtan da ol ustazdarǵa birden jaqty. Ásirese aty ańyzǵa aınalǵan, tóńkeris jyldarynda Jetisý jerinde jeke mektep ashyp, tarıhı tulǵa bolyp qalyptasqan «Maman mektebiniń» ári shákirti ári izin jalǵastyrýshy, til mamany, ǵalym Ybyraıym Mamanovtyń tól shákirtine aınalyp, dıplom jumysyn til taqyrybynda sol ustazdan qorǵady. Beske qorǵady. Sol qorǵaý ony ádebıet pen tildiń ǵylymı belesine alyp kele jatty. 1973 jyldyń aqpanynda sol kezdegi fılologııa fakýltetiniń ekinshi kýrs stýdenti Nálbıke Erkeqyzyna úılengende, ol birjola ádebıet degen qasıetti mekenge taımaıtyn tabanyn tiregen bolatyn. Ádebıetshiler odaǵyn qurdy. Bul odaq ekonomıkalyq, áleýmettik-turmystyq jaǵynan berik odaq bolyp shyqty.
Ádebıet degen jurttyń kóbine eń ońaı mamandyq bolyp kórinýi múmkin. «Ádebıet – ardyń isi» degen Qabdolovtyq qaǵıdany qaıtalap aıtsaq ta, onyń mán-mazmuny aýyrlap ketpesi anyq. Biraq Baltekeń osynaý aıdyndy aksıomany is júzinde júzege asyrýǵa belsene kiristi. Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna 1974 jyldyń jazynda bir kýrstan: Baltabaı, Tursynbek, Anarbaı, Zeınolla jáne men birge qabyldandyq. Instıtýt dırektory Ádı Sháripovke tikeleı kirgen alǵyr da aıaýly ustazymyz Tursynbek Kákishev bárimizdi Almatyǵa alyp qalý úshin barynsha jumystandy.
Uqyptylyq ta ulaǵat. Baltabaı ustazdardyń oqyǵan leksııalaryn tolyq úlgerip, qaǵys qaldyrmaı qaǵyp alyp, marjandaı jazýymen aq qaǵazǵa túsirip, ásirese sol kezdegi jarqyl minez jas ustaz Rymǵalı Nurǵalıevtiń erekshe iltıpatyna ıe boldy. Ustazdar men shákirt arasyndaǵy osyndaı rýhanı-ǵylymı baılanys keıin akademık atanǵan Rymǵalı aǵa men qazir Joǵary oqý oryndary Akademııasynyń akademıgi, Shyńǵys Aıtmatov atyndaǵy halyqaralyq akademııanyń múshesi, Reseı Jaratylystaný Akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, «Qurmet» ordendi professor Baltabaı Ábdiǵazıulyn ádebıet atty abyroıly da asqaq mamandyqtyń asqaryna shyǵardy. «Ádebıet – ardyń isi» ekenin ómirde dáleldegen azamattardyń qatarynda bul kúnde professor Baltabaı Ábdiǵazıulynyń esim-soıy ǵylymı ortanyń qurmet taqtasynda jazýly tur.
70-shi jyldardyń aıaǵyna taman Baltekeń sol kezde ataǵy aspanǵa shyǵyp, alaman jurtty baýraǵan jastar basylymy «Lenınshil jas» gazetine qyzmetke keldi. Ony sol jerge shaqyrǵan dos-ustazymyz, parasatty passıonar azamat Saǵat Áshimbaev bolatyn. Sabyrly Baltekeńniń otyrysy sol, qalyń qaǵazdyń ortasynda, biraq ıýmory sol qalpynda. Úlken SK-ǵa jazatyn anyqtamalar men esepter de onyń marjandaı jazýymen mashbıýroǵa túsip, joǵary jaqqa ketip jatady. Orysshasy da qyzdyń jıǵan júgindeı. «Jigitti jurt maqtaǵan, qyz jaqtaǵan» degendeı, onyń osynaý eńbegi sol kezdegi «SQ-nyń», ıaǵnı búgingi «Egemen Qazaqstannyń» basshylarynyń da qulaǵyna jetip, bir kúni ony attaı qalap, atandaı teń artyp, aldy da ketti. Ol jerde de tııanaqty jumysymen kórindi.
Bul qasıetti ordaǵa keıin men de at shaldyrdym. Sóıtip, Baltabaı ekeýimiz keıde: «Biz Egemennen enshi alǵan uldarmyz» dep bórkimizdi qısaıta kıetinimiz bar. «Egemen» degende eleńdep, tórkini alysta qalǵan jandaı bolyp, keshegi kezeńge kún sala qaraıtynymyz jáne shyndyq. Jýrnalıstıkada «Sherhannyń shekpeninen shyqtyq» degen marapatty sóz bar, biz Baltabaı ekeýimiz saıypqyran sardar redaktor Seıdahmettiń synybynan shyqqanbyz. Jastar gazetindegi dostyq, baýyrmaldyq, kópshildik, ujymdastyq, izdenimpazdyq, qushtarlyq, namysqoılyq, ultshyldyq, syn shyn bolsyn, shyn syn bolsyn degen ustanym ǵylymǵa den qoıǵan Baltabaıdyń odan keıingi joldarynda shyraq bolyp jandy da otyrdy. «Ǵylymda dańǵyl jol joq» degen qaǵıdany Karl Marks aıtty degen sóz bar, áı, qaıdam, menińshe ǵylymda dańǵyl jol bar, ol – eńbek pen izdenis joly. Sol jolǵa túsken adam adaspaıdy. Jalpy, Baltekeń adaspaıtyn azamat. Barar jerin baǵdarlap alsa, sol joldan taımaıdy, tapjylmaıdy, tózimi men sezimi qatar órilip, bolmysy kórinip, tereńi tunyp, kóńili kúlip turady. Tabıǵı navıgasııasy turaqty. Birde «SQ-dan» da aıaq sýytyp, birer jyl «Jalyn» almanaǵynyń jaýapty hatshysy boldy, biraq taza ádebı ortadan góri ǵylymdy qolaı kórip, uzatpaı qyzmettik mekenjaıyn aýystyrdy. Jazýshylar odaǵyna múshelikke óter tusta Baltekeńe ádebı kepildeme berdim. Endi onyń azamattyq, ǵylymı eńbegine de kepildeme-maqala berip otyrmyn.
Sóz basynda Baltekeń derekti-dáıekti ǵalym dep aıtqanymdaı, onyń uzaq jyldardaǵy ǵylymı-ádebı jáne ustazdyq eńbegin tııanaqtap aıtpasam, keıipkerimniń bolmysyn asha almaı qalarmyn dep qaýiptendim de, naqty mysaldarǵa da ıek arttym. Ol 1987 jyly sol kezdegi Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń aspırantýrasyna túsip, ony merziminen buryn aıaqtady. Ǵylymı zertteý jumysynyń taqyryby boıynsha 1990 jyly «Abaı dástúri jáne Shákárim poezııasy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Bul jumys qazaq ádebıetiniń tarıhyndaǵy aqtańdaqtar jónindegi, onyń ishinde oıshyl aqyn Shákárim Qudaıberdiulynyń shyǵarmashylyq murasy týraly tuńǵysh dıssertasııalyq zertteý bolatyn. Sondyqtan ony Shákárimniń shyraqshysy dep ádebı-ǵylymı orta maqtan etedi. Aqtańdaqtardy arshý isinde tyńnan jol salǵan ǵalymdardyń qatary kún sanap óse bastady, biraq alǵashqylardyń abyroıy qashanda qurmetteýge laıyqty. Abaı atyndaǵy Qazaq Ulttyq Pedagogıkalyq ýnıversıtettegi qatardaǵy oqytýshydan professor, Instıtýt dırektory dárejesine deıin kóterildi. Ýnıversıtette 20 jylǵa jýyq fılologııa ınstıtýtynyń dekany, dırektory, 10 jyl Qazaq ádebıeti kafedrasyn basqardy.
2001 jyly «Shákárim shyǵarmashylyǵynyń dástúrlik jáne kórkemdik negizderi» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. 2001 jyly oǵan professor ataǵy berildi. Uzaq jyldar boıy fılologııa jáne pedagogıka salalary boıynsha doktorlyq dıssertasııalar qorǵalatyn dıssertasııalyq keńestiń tóraǵasy retinde respýblıka joǵary oqý oryndary úshin bilikti ǵalym-pedagogter daıarlaý isine zor úles qosty. Onyń ǵylymı jetekshiligimen 11 kandıdattyq jáne 2 doktorlyq dıssertasııa qorǵaldy. 2009 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan «Bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri» ataǵy berildi.
Professor Ábdiǵazıulynyń táýelsizdik jyldarynda jaryq kórgen qazaq ádebıeti páni boıynsha jalpy bilim beretin qazaq mektepteriniń 10-synybyna, sondaı-aq ózbek jáne uıǵyr tilderinde ilim beretin mektepterdiń 11-synyptaryna arnalǵan jańa býyn oqýlyqtary men oqý ádistemelik keshenderi uzaq jyldar respýblıka mektepterinde qoldanysta boldy. Onyń avtorlyǵymen 11 oqýlyq, 6 oqý quraly, 3 ádistemelik nusqaý, 4 tıptik baǵdarlama, 250-den asa ǵylymı maqalalary jaryq kórdi. Ádebıettanýshy ǵalymnyń basty zertteý taqyryby tól ádebıetimizdiń tarıhyndaǵy asa kórnekti aqyn, oıshyl fılosof Shákárim Qudaıberdiulynyń shyǵarmashylyq murasy bolyp shyqty. Alǵashqylardyń biri bolyp Shákárim aqyn jóninde zertteý kitaptaryn jarııalady. Ǵalymnyń aspırant kezinde, 1989 jyly «Shákárim Qudaıberdıev. Tvorchestvolyq ómirbaıan» degen atpen jaryq kórgen oqý quraly elimizde alǵash ret Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde oqytyla bastap, leksııalyq kýrsqa negiz boldy. Ǵalymnyń «Asyl arna» (1992) atty eńbegi Shákárimniń poezııasy men Abaı dástúri arasyndaǵy tyǵyz baılanystyń arnalaryna taldaý jasap, Shákárimniń aqyn retinde qalyptasýy men ósýindegi uly ustazynyń rólin aıqyndaýǵa arnalsa, «Shákárim shyǵarmashylyǵynyń dástúrlik jáne kórkemdik negizderi» (Almaty, 2000), «Shákárim: dástúr jáne kórkemdik» (Semeı, 2007) atty kitaptarynda Shákárimniń uly Abaı dástúrin baıyta jalǵastyra otyryp, ulttyq poezııany órkendetýge qosqan úlesin, jeke aqyndyq qoltańbasyn, sýretkerlik tulǵasyn somdap shyqty. 2008 jyly «Rarıtet» baspasynan jaryq kórgen «Shákárim álemi» atty monografııasy kórnekti qalamgerdiń tutas shyǵarmashylyq tulǵasyn, atap aıtqanda, onyń lırıkalyq poezııadaǵy, poema janryndaǵy, prozadaǵy, aýdarma salasyndaǵy týyndatqan eńbekteri arqyly onyń ulttyq rýhanııat keńistigindegi, qazaq ádebıeti men mádenıetindegi alatyn ornyn naqty bekitip berdi. Qazaq ádebıetiniń 10 tomdyq tarıhyn daıyndaý jobasyna, «Shákárim» tulǵalyq ensıklopedııasyn jáne kóptomdyq «Shákárimtaný máseleleri» jáne «Shákárim álemi» serııalyq zertteýler jınaqtarynyń redaksııalyq alqa múshesi retinde olardy daıyndaý men shyǵarýǵa belsendi atsalysty. Ol áli de tynymsyz izdenis, ǵylymı qaıratkerlik ústinde. Ustazdyq ulaǵatyn keıingi jas tolqynǵa berýde talmastan qalam siltep, oı terbep, úlgi-ónege kórsetýde «baltabaılyq stılden» aýytqyǵan emes.
О́tegen ORALBAIULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty