Mamandyqqa baýlý – basty boryshymyz

Jigittiń olaǵy atyn jaýyr qylady. Olaq qyzdyń saýsaǵy ınege ılikpeıdi. Atamyz qazaq qolynda óneri joq ul-qyzdy qashan jaqsy aıtypty?! Urpaqqa beriletin ulaǵatty birinshi orynǵa qoıatyn babalarymyz sodan keıin de «О́nerdi úıren de jıren» demeı me?! Ol az bolsa «Jigitke jeti óner de az» deıtini taǵy bar. «О́nerdi úıren...» degendegi ónerdiń maǵynasy bul jerde óte tereńde. Ony tar sheńberde, jalǵyz «ıskýsstvo» sóziniń aıasynda qarastyrýǵa bolmaıdy. Atalarymyz bul jerde kásiptiń, kásip úırenýdiń jaıyn aıtyp otyr. Demek, urpaqqa kásip úıretý máselesi qaı kezde de mańyzdy bolǵan. Jas urpaq tárbıesi, olar­­dyń kásip úırený jaıy Memleket basshysy N.Á.Na­zar­baevtyń Qazaqstan hal­qyna jyl saıyn arnaıtyn dástúrli Joldaýlarynyń bá­rinde de kórinis taýyp kele­di. Bul máselege, ásirese, «Qa­zaqstan-2050» Strategııasy – qa­lyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýda keńinen oryn be­­rildi. Osynaý tarıhı qujat­ta Elbasy «Bizge keregi shyn daryndar, naryq qol-aıa­ǵymyzdy qa­laı qyspasyn, memleket óziniń talantty uldary men qyzdaryn, tarlanboz júı­rik­terin qoldaýǵa, qorǵaýǵa mindetti» deıdi. Al, «Kásiptik-tehnıkalyq jáne joǵary bilim birinshi kezekte ulttyq ekonomıkanyń mamandarǵa degen qazirgi jáne keleshektegi suranysyn barynsha óteýge baǵdar ustaýy kerek» degen oıyn osy salada ter tógip júr­gen bizder tu­jyrymdama retinde qa­byldadyq. Kásip úırenip, maman bolý, sol arqyly ómirden óz ornyn tapqan adam bolý de­genińiz aıtarǵa ǵana ońaı. Ońaı bolsa bul máselege memlekettik dárejede mańyz berilmes edi ǵoı. Eki mıllıondaı halyq turmys keship jatqan Ońtústik Qazaqstan oblysynda qazirgi tańda jas urpaqqa 97 kolledj sapaly bilim, sanaly tárbıe berýde. Munda 112 mamandyq boıynsha 77094 oqýshy (mem­lekettik 42 kolledjde 40581 shákirt, jekemenshik 55 kolledjde 36517 shákirt) kásiptik bilim alýda. Olardyń 25019-y memlekettik tapsyrys­pen oqýda. «Jumyspen qam­tý-2020 jol kartasy» baǵ­darlamasy aıasynda 26 kolledjde 34 maman­dyq boıynsha 5462 jumyssyz júrgen jas kásibı mamandyq ıgerý ústinde. Zaman talabyna saı sapaly bilim alatyn mamandar daıyndaý úshin oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da tolyq jabdyqtalýy qajet. Máselege osy turǵydan kelgende oblys ákimi A.Myr­zahmetov salanyń tıisti deń­geıde qarjylandyrylýyn nazarynda ustap, barynsha qoldaý kórsetip júr. Sózimiz jalań bolmas úshin faktilerge júginsek 2012 jyly buǵan oblystyq bıýdjetten 496 mln. teńge, respýblıkalyq bıýd­jetten 225 mln. teńge bólindi. 2013 jyly da ob­lystaǵy tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý salasy qamqorlyqsyz qalǵan joq, oblystyq bıýdjetten 123 mln. teńge, respýblıkalyq bıýdjetten 275 mln. teńge qaras­­­tyryldy. Bólingen qara­jat kolledjderdi zamanaýı jabdyqtarmen jaraqtaýǵa jumsaldy. Sondaı-aq, 2013 jyly kolledj ǵımarattaryn kúrdeli jóndeýge 820 mln. teńge, aǵymdaǵy jóndeýge res­pýblıkalyq bıýdjetten 100 mln. teńge, oblystyq bıýdjetten 13 mln. teńge qar­jy bólindi. Osyndaı qo­maqty qarjy arqasynda 10 kolledjde kúrdeli jóndeý jumystary atqarylyp, 6 kolledjde aǵym­daǵy jón­deý júrgizildi. Má­selen, res­pýblıkalyq bıýdjetten bó­lingen qarajatqa Báı­dibek aýdanynyń ortalyǵy Shaıan eldi mekeninde 360 oryn­dyq jańa oqý ǵımaraty, 180 oryndyq jataqhana salyndy. Shymkent qalasyndaǵy apattyq jaǵdaıdaǵy №6 kol­ledjdiń 300 oryndyq oqý korpýsy oblystyq bıýdjetten bólingen qarajattyń kómegimen qaıta turǵyzyldy. Bilim jáne ǵylym mınıs­trliginiń qoldaýymen alys jáne jaqyn shet­elderdegi kásibı mamandar daıyndaı­tyn oqý oryndarymen shyǵar­mashylyq baılanys ornatylyp, oqytýdaǵy ozyq tehnologııalar zerdelenip, ony ómirge engizý jumystary qol­ǵa alyndy. Osy maqsatta sońǵy úsh jylda 60 oqytýshy Túrkııa, Germanııa, Fransııa, Sıngapýr, Belarýs elderinde bolyp, tájirıbe almasyp, biliktilikterin arttyryp qaıtty. Bul jumys aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady. Qurylys jáne kólik salasy bo­ıynsha kásibı maman­dar daıyndaıtyn bilim meke­melerinde ınnovasııalyq tájirıbelerdi engizý maqsa­tynda Germanııanyń Trır qala­syndaǵy Ustahanalyq palatasymen oblysymyzdaǵy №2, №3 kolledj­der, Shym­kent kólik, kommýnıkasııa jáne jańa tehnologııalar kolledji kelisimshartqa tur­dy. Búginde bul mekemelerde oqytýdyń dýaldy júıesiniń elementi – modýldik oqy­tý tásili qolǵa alynyp, bıyl­ǵy oqý jylynan bastap qol­danysqa endi. Sondaı-aq, kásiporyndar bazasynda ashylǵan Kentaý transformatar zaýytyndaǵy Kentaý polıtehnıkalyq kol­ledji, Ońtústik Qazaq­stan mashına jasaýshylar zaýytyndaǵy Ońtústik Qa­zaqstan ındýstrııalyq-ın­novasııalyq kolledji, «Shym­kent Standart» JShS sement zaýytyndaǵy ınno­vasııalyq tehnologııalar kol­ledjinde dýaldy oqytý jú­ıesimen kásibı mamandar daıyndaý qolǵa alyndy. Bolashaq kásibı mamandyq ıeleriniń alǵan teorııalyq bilimderin óndiris oryndarynda shyńdaý maqsatynda áleýmettik seriktestermen baılanys jaqsy jolǵa qo­ıylǵan. «Áleýmettik árip­testik – sapaly maman daıar­laýdyń kepili» aıasynda ótki­zilgen is-sharalardyń nátıjesinde 2012 jyly 541, 2013 jyly 615 áleýmettik áriptespen yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıyl­dy. Oqýshylardyń óndiristik praktıkadan ótýine jaǵdaı jasalyp, 610 oqýshyǵa áleý­mettik járdem kórsetildi. 498 oqýshyǵa arnaıy stıpendııa taǵaıyndalyp, 68 áleýmettik áriptes bilim uıalarynyń ma­­terıaldyq-tehnıkalyq ba­­­zasyn jańartýǵa kómek kórsetti. Bıyl bul is-shara oblystyń bes aımaǵynda «Áriptester suhbaty: Dıalog jáne bıznes» atty forýmymen jalǵasyn taýyp otyr. Áleýmettik áriptestermen ynty­maqtasyp jumys isteýdiń nátı­jesinde elimizde ındýstrııa salasyn­da kóshbasshy sanalatyn iri kásip­oryndarmen tyǵyz baılanys ornady. Ońtústik Qazaqstan polıtehnıkalyq kolledji «Intergaz Ortalyq Azııa» AQ-pen, Sozaq aýdanyndaǵy №24 kolledj «Qazatomónerkásip» AQ-pen áleýmettik áriptestik týraly shartqa qol qoıdy. Búgingi kúni «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq avtomobıl jolyn salyp jatqan kompanııalarǵa Shymkent kólik, kommýnıkasııa já­ne jańa tehnologııalar kolledji, Kentaý kópsalaly kolledji, Túrkistan qalasyndaǵy №21 kolledji mamandar daıyndaýda. Qazaqstan – Qytaı halyqaralyq gaz qubyryn júrgizip jatqan kompanııalarǵa Shymkent qalasyndaǵy №2, №3 kolledjderi suranysqa saı mamandardy daıyndaý­men aınalysýda. «Qazatomónerkásip» kompanııasyna Sozaq aýdanyndaǵy №24 kolledj ben Shymkent qalasyndaǵy tehnıkalyq kolledji sala mamandaryn oqytýda. Túlkibas aýdanyndaǵy alma baýyn ósirýmen aınalysatyn «Ken-Taý» JShS men «Túlkibas agrobıznes jáne saıahat» kolledji ara­­synda jasalǵan kelisimshart negi­zinde oqýshylardyń praktıkalyq tájirıbeden ótýine jaǵdaı jasaldy. Qyzmet kórsetý salasyna qajetti aspazdar men kondıter mamandyqtaryna oqytatyn Shymkent qalasyndaǵy №6 kolledj bitirýshilerine, tiginshilerdi daıyndaıtyn №5 kolledj túlekterine, tehnıkalyq jáne qurylys mamandaryn daıyndaıtyn №2, №3 kolledjdiń mamandaryna suranys joǵary. Oblysta kezinde keıbir maman­dyqtarǵa tapshylyq sezilse, al keri­sinshe múldem qajet emes, onsyz da jetkilikti mamandyqtar daıyndaý úrdisi beleń alǵan edi. Bul kemshilikti joıý úshin birqatar is-shara qolǵa alyndy. Naqty aıtqanda, eńbek naryǵyndaǵy suranys pen usynystyń arasyndaǵy alshaqtyqty zerdeleý barysynda suranysy tómen 54 mamandyqqa memlekettik tapsyrys berý toqtatyldy. Osyǵan oraı, oblys ákimdiginiń 2011 jylǵy 24 qańtardaǵy «Memlekettik tapsyrysty qalyptastyrý jáne bitirýshilerdi jumysqa ornalastyrý júıesi týraly» №3 qaýlysy qabyldandy. Atalǵan qaýly qabyldanǵannan beri tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý mekemelerin memlekettik tapsyryspen bitirgen túlekterdi jumysqa ornalastyrýǵa múmkindik jasaldy. Alaıda, memleketimizdiń údemeli-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna sáıkes qajetti tehnıkalyq mamandyq­tarǵa suranys aıqyndaldy. Sońǵy eki jylda 20 jańa mamandyq ashylyp, mamandar daıyndaý qolǵa alyndy. Qazir eń ózekti bolyp otyrǵan máse­leniń biri – Aımaqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna baılanysty 2020 jylǵa deıingi strategııalyq josparyna saı jáne «Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý» baǵdarlamasy baǵytynda ashylatyn kásiporyndarǵa qajetti mamandyqtarǵa boljamdar jasaý. Mundaı memlekettik mańyzy bar tirlikti aýyl, aýdan, qala ákimdikteriniń belsendi qatysýymen ońtaıly sheshýge bolady. 2013-2014 oqý jyly 15 aýdan, qala ákimdikteri men salalyq basqarmalardan 87 mamandyq boıynsha 11061 orynǵa suranys kelip tústi. Osy suranysty saraptaı kele oblystyq bıýdjettiń qarjylandyrýymen 38 kolledjge 7543 orynǵa memlekettik tapsyrys berildi. Oblys ákimdiginiń qoldaýymen respýb­lıkada alǵashqylardyń biri bolyp qulaǵy nashar estıtin jáne sańyraý balalarǵa toǵyzynshy synyp bazasynda «Tigin óndirisi jáne kıimderdi modeldeý» mamandyǵy boıynsha 30 oryn, Elbasy tapsyrmasyna oraı óndiristen qol úzbeı, syrttaı oqıtyn jastarǵa 200 oryn memlekettik tapsyrys berildi. Qazirgi tańda qoǵam tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýde normatıvtik quqyqtyq aktilerge ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý qajettigin aıqyn sezinýde.Osyǵan baılanysty OQO bi­­lim basqarmasynyń tehnıkalyq já­ne kásiptik bilim berý bóliminiń aty­­nan mınıstrlikke tómendegideı tolyq­tyrýlar men ózgerister engizýdi usyndyq. 1) «Halyqty jumyspen qamtý týraly» Zańyna sáıkes mamandar daıarlaýdy josparlaý, ekonomıkanyń mamandyqqa suranysyn saraptaý jáne boljam jasaýdy mindetteýdi; 2) «Jeke kásipkerlik týraly», «Memlekettik kásiporyndar týraly» zańdarǵa sáıkes jumys berýshilerge oqýshylardy praktıkadan ótý ornymen qamtamasyz etip, belgilengen kvota boıynsha jumysqa ornalastyrýdy mindetteýdi; 3) «Halyqty jumyspen qamtý týraly» Zańyna sáıkes ókiletti organ­dardyń quzyreti týraly bóligine eńbek naryǵyndaǵy bos qyzmet oryndaryna memlekettik tapsyryspen oqyǵan bitirýshilerdi jumysqa ornalastyrýǵa mindetteýdi; 4) damyǵan Eýropa elderiniń tájirıbesine súıene otyryp «Qazaqstan Respýblıkasynyń Kásipkerler palatasy» qory esebinen kásiporyndarǵa mamandar daıarlaý júıesin engizýdi; 5) jumysshy mamandardyń áleýetin kóterý jáne jastardy qazaqstandyq patrıotızmge tárbıeleý maqsatynda jumysshy jastarǵa aýdandyq, qalalyq, oblystyq máslıhattardyń depýtattyq oryndardyń jalpy sanynan 3% úlesin bólýdi; 6) mektep jasynan bastap árbir oqýshynyń boıyndaǵy mamandyqqa beıimdelgen qabiletin aıqyndaý, olardyń durys kásip alýyna baǵdar berý maqsatynda damyǵan Eýropa elderindegideı mekteptiń 5-synyby­nan bastap, «Mamandyqqa baýlý jáne kásibı baǵdar berý» pánin engizý qa­jet. Bul árbir jastyń mamandyqty durys tańdap, ýaqytty tekke ótkizbeı kásip alýyna, sol arqyly bıýdjet qarjysynyń maqsatty jumsalýyna jáne memlekettegi jumyssyzdardyń paıyzyn tómendetýge septigin tıgizedi. 7) bilim berý uıymdaryna qarjylyq baqylaý júrgizetin tekserý organdary arasynda (qarjy baqylaý departamenti, oblystyq tekserý komıssııasy, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamenti, prokýratýra organdary, «Nur Otan» partııasy) birlesken jospardyń joqtyǵyna baılanysty qaıtalama tekserýlerdiń oryn alýyn boldyrmaý maqsatynda  Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıs­tıka jáne arnaıy esepke alý komıteti tarapynan tirkeýden ótý mindettelsin. Elbasy Joldaýynan týyndaǵan asqaraly mindetterdi oryndaýda Oń­­tústik Qazaqstan oblysy bilim bas­qarmasyna qarasty kásiptik bilim berý bóliminiń atqaryp jatqan jumys­tarynyń bir parasy osyndaı. Bul jumys aldaǵy ýaqytta da zaman talabyna saı jalǵasyn taba bermek. «Kásip úırenip, maman bolam, sol arqyly ómirden óz ornyn tapqan adam bolam» degen jastarǵa qoldaý kórsetý barshamyzdyń boryshymyz emes pe. Rahııa ASANOVA, Ońtústik Qazaqstan oblysy bilim basqarmasy tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý bóliminiń basshysy. ShYMKENT.