Alys aýdan Aıshyqtary

Oblys ortalyǵynan shalǵaı jatqan Aqjar aýdanynyń tur­ǵyndary «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynyń talaptaryn oryndaý jolynda zor qajyr-qaıratpen, úlken uıymshyldyqpen eńbek etip jatqanyn osy jolǵy is­sa­parymyzda kóz jetkizip qaıttyq. Ákimdik qyzmetke kiriskenine bir jylǵa taıap qalǵan Muhıt Turysbekovpen ekeýara áńgime atqarylǵan jumystar tóńireginde órbip, odan ári aldaǵy bıik mejelerdi iske asyrý jaıyna oıysty. Ol Elbasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń eń ótkir máselelerine qatysty naqty mindetter qoıýyna baılanysty halyqtyń ómir sapasyn, tur­mysyn kóterýge baǵyttalǵan keshendi sharalar túzilgenin, bas­ty nazar atqarýshy organdardyń jumyla eńbek etýine aýdarylyp otyrǵanyn atap ótti. Muhıt Seksenbaıulynyń aıtýynsha, aýdan ekonomıkasyndaǵy jalpy ónimniń 80 paıyzyn aýyl sharýashylyǵy salasy quraıdy. Osy sala eldi mekenderdiń jaq­saryp, áleýmettik ınfra­qu­ry­lymdardyń órkendeýi men halyq tabysynyń artýyna áser etetin basty kórsetkish sanalady. Sol sebepti, memleket tara­py­nan kórsetilip jatqan qoldaý­lardy iskerlikpen ári tıimdi paı­dalana otyryp, joǵary kórset­kishterge jetý joldary tynbaı qarastyrylyp keledi. – Byltyr 12 mıllıard 963 mıllıon teńgeniń aýyl­sha­rýa­shylyq ónimderi óndirilgenin es­kersek, eginshilik pen ata ká­sipke basymdyq berý bas­ty baǵ­darymyz bolyp qala beredi. Mem­leket basshysynyń etti mal sharýashylyǵyn damytý tap­­syr­­masyn júzege asy­rýǵa baǵyt­­talǵan úkimettik baǵdar­lama­­larǵa belsene qatysý nátı­je­sinde sońǵy úsh jylda mal sharýashylyǵynda turaqty ósim baıqalyp otyr. 12 sharýashylyq 117 mıllıon teńgege 1500-ge jýyq iri qara malyn satyp alsa, 514-in «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory arqyly, 864-in óz qarajattary esebinen ıgerý múmkindigine ıe boldy. Bir qýantarlyǵy, mal sha­­rýa­­shylyǵyna respýblıkalyq bıýd­jetten beriletin sýbsıdııa mól­­sheri artyp keledi. О́tken jyly tuqym jańartý boıynsha 42 sharýa qojalyǵy 2356 basqa 32,9 mıllıon teńge, jemazyqty arzandatý maqsatyna 6,9 mıllıon teńge demeýqarjy aldy. Jem-shóp ázirleýmen aınalysýshylar úshin bir gektarǵa 1,5 myń teńge sýb­sıdııa bólinse, endi 9 myń teńgege deıin kóterildi, deı kelip, M.Turysbekov damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýdyń birinshi ke­zeńinde ekonomıkamyzdyń dás­­túrli salalarynyń qarqyn­dy ósimin qamtamasyz etip, qýat­ty ındýstrııalyq óńdeýshi sek­tor qurý qaǵıdatyna oraı jańa kásiporyndar men sharýa­shy­lyqtar ashý mejelenip otyrǵanyna toqtaldy. Bıyl óner­kásip salasy boıynsha 200 mıl­lıon teńgeniń 6 jobasy iske asy­rylady. «Aqjar Invest» JShS syrtqy qaptaýǵa arnalǵan ór­nektastar men gabrodıorıt shyǵarýdy dittese, qıyrshyqtas óndirý men óńdeý salasyna 5 kompanııa jumylatyn bolady. «Kereı jer», «Shaımerdenov», «Bekbolatov», «Nurǵojın» se­kildi sharýashylyqtar mal fer­malary qurylysyn salýmen aınalysady. «Jumyspen qam­týdyń jol kartasy-2020» baǵ­dar­lamasy aıasynda Talshyq aýy­lynyń joldaryn jóndeýge 20 mıllıon teńge, eldi mekenderdi abattandyrýǵa 16 mıllıon 565 myń teńge qarastyrylǵan. Árıne, bardy qanaǵat etýge, toqmeıilsýge áli erte. Eldi mekenderdi taza aýyzsýmen qamtý, kólik ınfraqurylymyn jetildirý, jalaqy mólsherin kóbeıtý, medısına mekemelerin joǵary bilimdi mamandarmen tolyqtyrý baǵyttarynda sheshimin kútken máseleler jetip artylady. Aýdanda ortasha jalaqy mólsheri 60 myń teńge tóńireginde ǵana. Bul oblystyq kórsetkishten kóp tómen degen sóz. Onyń kólemin 84 myń teńgege jetkizý umtylysy quptarlyq. Biraq qandaı ishki-syrtqy rezervterge arqa súıeri belgisiz. Túıinin tapsa, iske asyrylatyn sharýa ekeni túsinikti. Elbasy Qyzyljar óńirine kelgen bir jumys saparynda soltústik oblystarda iri astyq kompanııalarymen jumysty jolǵa qoıý kerek, óıtkeni, olarda jumyskerler jyldyń tek 5-6 aıynda ǵana eńbek etedi. Nátıjesinde Soltústik Qazaqstan oblysynda ortasha eńbekaqy óńirlerdegi eń tómengi deńgeıde 56 myń teńge. Bul másele jan-jaqty taldaý jasaýdy jáne shara qabyldaýdy qajet etedi. Oblysta aýylsharýashylyq ónimderine eńbekaqy tóleý úlesi 2011 jyly 30 paıyz rentabeldiliktiń bar bolǵany 5 paıyzyn qurady. Jekemenshik kompanııalar aýylǵa mamandar jetispeıtini týraly aıtady, al ózderi tıisti eńbekaqy tólemeıdi. Bul máselemen tek memleket aınalysýda. Oǵan bıznestiń de aralasýy qajet, dep atap kórsetken bolatyn. Osy ózekti máseleni talqylaýǵa oblystyq ákimdiktiń birneshe májilisi arnaldy. Tıimdi sharalardyń qabyldanýy nátıjesinde jalaqy bereshegi azaıyp, ortasha aılyq eńbekaqy ósimi birshama ulǵaıdy. Desek te, eń tómengi eńbekaqy aýyl sharýashylyǵy salasynda qalyp otyr. Eń bastysy, laıyqty deńgeıdegi jalaqynyń bolýy jáne ýaqtyly qolǵa tııýi óte mańyzdy. Kedeıshilik deńgeıin azaıtyp, turaqty jumys oryndaryn ashý da basty mindetterdiń biri. Qoldanylǵan sharalardyń arqasynda byltyr 1197 adam jumysqa ornalastyrylǵan. Desek te, 249 otbasynyń turmysy tómen sanatqa jatqyzylýy oılandyrmaı qoımaıdy. Ataýly áleýmettik kómek alýshylar az emes. Múgedekterdi ońaltý baǵdarlamasyna 27 adam ǵana tartylǵan. «Aýyldaǵy kásip­kerlikti jáne tirek aýyldardy damytý arqyly jumys oryndaryn qurý» baǵyty boıynsha azamattardy oqytý, shaǵyn nesıe berý, ozyq jobalar usyný jaıy da qanaǵattandyra bermeıdi. Jumys berýshiniń tapsyrysy sheńberinde kóship kelý jáne oqytý arqyly jumysqa ornalasý járdemine iri kásiporyndardyń tartylýy kóńil kónshitpeıdi. О́tken jylǵydaı bıylǵy kóktemgi, kúzgi dala jumystary eginshilerge ájeptáýir salmaq túsirgeli otyrǵan syńaıly. Aýdandaǵy egis alqaptarynyń 70 paıyzy «Bogbı» fırmasyna tıesili. Monopolıst kompanııa ıeliginde sondaı-aq 13 sha­rýashylyq, 3 elevator bar. Onyń basshysy qamaýǵa alynǵannan keıin eleýli qıyndyqtar týyn­daǵan. Salyq qaryzy 200 mıllıon teńgege jýyqtaǵan. Mardymsyz jalaqynyń birneshe aılap keshiktirilýine jumysshylardyń etteri úırenip ketken. Onda­ǵan myń gektar jerge dán sińi­ril­megendikten, aýyspaly egis júıesi qatań saqtalmaǵandyqtan, aramshóp basyp ketken. Jer telimderi men qymbat tehnıkalar bankterge kepilge alynǵandyqtan, kásiporynnyń múlkinen aıyrý shekteýi qoıylǵan. Aımaq basshysy S.Eskendirovtiń te­geýrindi yqpaly arqasynda byltyr «Soltústik» kompanııasyna eginjaıǵa 100 myń gektar alqap bosatyp berilgen. Bizdiń aýdan ortalyǵynan keıin atbasyn tiregen jerimiz Lenıngrad aýyldyq okrýginde ornalasqan kásiptik-tehnıkalyq kolledj boldy. Dırektordyń oqý-óndiristik máseleler jónin­degi orynbasary Amangeldi Kó­peev burynǵy lıseıge kolledj mártebesi berilgeli materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń nyǵaıǵanyn jetkizdi. Respýblıkalyq bıýdjetten bólingen 25 mıllıon teńgege «Enıseı-1200» kombaıny, 5 tuqymsepkish, «MTZ-82» traktory, ınteraktıvti taqtalar, kompıýterler, taǵy basqa qural-jabdyqtar satyp alynǵan. 1967 jyldan beri jumys istep kele jatqan oqý orny búginde ınformatıka operatory, tiginshi, dánekerleýshi, tas qalaýshy, aǵash sheberi, traktorshy, júrgizýshi mamandaryn daıyndaıdy. Jyl saıyn memlekettik tapsyrys boıynsha 75-100 adam qabyldanyp, 60-70-teıi bitirip shyǵady. Qazir oqyp jatqany – 152 adam. Oqý korpýstarynyń, eki ­sport zalynyń, 75 orynǵa laıyq­tal­ǵan jataqhananyń talapqa saı jabdyqtalǵany baıqalady. Jylyjaıǵa kókónis, 1000 gektar jerge bıdaı egilip, olardan túsken qarjy ishki qajettilikke jumsalady. 30 jyl jumys ótili bar ınformatıka pániniń muǵalimi Gúlsan Tákejanqyzy oqýshylardyń oqýǵa degen talabyn, yntasyn joǵary baǵalasa, 12-shi toptyń oqýshysy Danııar Orazalın stıpendııa alatynyn, bolashaq jumys orny ázir ekenin maqtanyshpen jetkizdi. 85 bala bir mezgil tegin tamaqtanady. 6 jyldan beri oqýshylardy kásibı sheberlikke baýlyp kele jatqan oqý-óndiris sheberi Rahat Ábilovtiń sheberhanasy maqtaýlylar sanatynda. Buryn aýdan ortalyǵy bolǵan Lenıngrad aýylynda da jan súısinetin ıgi ister keńinen qanat jaıǵan. О́nerkásip salasynyń negizgi oshaǵy Lenıngrad jáne Talshyq okrýgterindegi qıyrshyq tas óndirý men ony óńdeý salasy sanalady. 2013 jyly 247,5 myń tekshe metr qıyrshyq tas óńdelip, ónim kólemi 107,6 paıyzǵa ulǵaıǵan. Lenıngrad, Dáýit, Qyzyltý sekildi úsh eldi mekendi biriktiretin okrýgte jumys isteıtin 27 JShS men 44 sharýa qojalyǵyna tıesili egistik alqaby – 58 myń gektar. Jolbastaýshymyz aýdandyq ishki saıasat bóliminiń jetekshisi Aıbek Horshattyń sózine qara­ǵanda, úkimettik baǵdarlamaǵa qatysýshylar qatary óse túsken. «Talpyn Agro», «Kereı» sharýa­shylyqtary osyndaı qoldaýdyń arqasynda sharýalaryn urshyqsha úıirip, ondaǵan jumys oryndaryn ashqan. Iesiz qalǵan nysandar kásipkerlerdiń menshigine berilip, ishki-syrtqy ásemdigimen kóz tartatyn saýda, mádenıet oryndaryna aınaldyrylǵan. Biz osynda Bekaıdar Jańa­­­baev degen isker kásipkermen ta­nys­tyq. Ol agrobanktiń tórt qabyr­ǵasy qalqıǵan ǵımaratyn kúrdeli jóndeýden ótkizip, aýyldastaryna keshendi saýda ortalyǵyn syılaǵan. Qaladaǵydan esh kem emes. Et, sút, bakaleıa bólimderi, naýbaıhana, uıaly telefon, aıaq-kıim jóndeıtin sheberhana turǵyndarǵa qyzmet kórsetedi. Bekaıdardyń «baýyrym Aıdar­han ekeýmiz osymen tórtinshi ­saýda núktesin paıdalanýǵa berip, 45 aýyldasymyzǵa jumys taýyp berdik. Taǵy bir eski nysandy qalpyna keltirip, jumysshylar úshin baspana turǵyzbaqpyz. Mal fermamyzda 8 adam qa­zaqtyń aqbas sıyryn, jylqy, qoı ósirýmen shuǵyldanady. Et ónimderi tikeleı ózimizdiń saý­da oryndaryna jetkiziledi. Tehnıka, jumys kúshi, jaıylym jetkilikti», degen júrekjardy sózderin satýshy Qýantaı Ábilova da rastady. Biraz ýaqyt jumyssyz júrip qaldym. Qazir nan-kámpıt bóliminde satýshymyn. Jalaqymyz jaqsy. Joldasym ekeýmiz úsh bala ósirip otyrmyz. 3 jylqy, 4 sıyr, 20-shaqty qoı ustaımyz. Qaz, broıler qusyn semirtip, sata­myz. Aýylda shybyq basyn syn­dyrmaıtyndardyń tirligine tańǵalamyn. Qoǵamdyq jumysqa jumsasa, eńbekaqysy az dep kergıdi. Solardyń qatarynda alpamsadaı jigitterdiń júrgeni uıat, deıdi ol. Jýyrda osy aýylda 16 páterli turǵyn úı iske qosylyp, birinshi kezekte jetim balalar men jas otbasylar úlken qýanyshqa bólendi. Olardyń jumys jaıy da ońtaıly sheshilipti. Alaıda, kvars qumyn, qıyr­shyq tas óńdeıtin kásip­oryn­dar­dyń jaýynnan keıingi sańy­raýqulaqtaı kóbeıip bara jatqany alańdatpaı qoı­maı­dy. Osyndaıda mundaı san qýa­laýshylyqtan góri sapa máselesin birinshi kezekke shyǵa­rýdyń, saýda-sattyqtan góri ozyq teh­nologııalarǵa negizdelgen qýat­ty zaýyttar ornatýdyń ýa­qy­ty jetken joq pa degen saýal eriksiz týyndaıdy. О́ıtkeni, je­kemenshik uıymdardyń deni shıkizat satýdan paıda taýyp, al óńdelgen ótimdi ónim shyǵarýǵa, ın­vestısııa salýǵa asyqpaıtyn tá­rizdi. Onyń bir ushyǵy Re­seı­­­diń kórshiles Omby obly­s­­­y­na temirjol qatynasynyń bolmaýy­na tireletin sııaqty. Tóte jol­dyń úzilip qalýy saldarynan qoımalarda daıyn ónimderdiń jatyp qalýy jıi kezdesedi. «Danıl» sharýa qojalyǵynyń dırektory Rýslan Iаldarov ty­ǵyz sharýalarmen oblys orta­lyǵyna júrip ketkendikten, onyń kómekshisi Orazbaı Baı­ma­ǵambetovti sózge tarttyq. – 2006 jyly Aqjarqyn aýy­lynda jeke sharýashylyq retinde qurylyp, bıdaı ósirýmen aınalystyq. О́zgelerdiń astyǵyn tasymaldap, aqsha tabýǵa ar­lan­ǵan joqpyz. «Alabota» keń­shary taraǵanda eki eski mal qorasy enshimizge tıdi. Osylaısha, qarajatty tirnektep jınap júrip, qotandaǵy 40-50 shopan ata túligin kóbeıtýdiń jolyn izdestirdik. «Soltústik» áleýmettik-kásipkerlik korpo­ra­sııanyń qarjylyq qoldaýymen Jezqazǵan jaqtan bir myńdaı edilbaı qoıyn satyp ákeldik. Byltyr asyl tuqymdy qoı sharýashylyǵy mártebesin ıelendik. Joldardyń oı-shuńqyr­lary tegistelip, kólik ınfra­qu­rylymynyń biraz jaqsaryp qalǵany ańǵarylady. Aýdanda uzyndyǵy 484 shaqyrym avtomobıl joly bar, onyń 75 shaqyrymy respýblıkalyq mańyzǵa ıe. Jergilikti joldardy ustaý, jóndeý jumystaryna 100 mıllıon teńge jumsalǵan. Aýylishilik joldardy qalpyna keltirý jaıy da ońǵaryla bastaǵan sııaqty. Aýmaqtardy damytý baǵdarlamasy arqyly Talshyq pen Lenıngrad eldi mekenderiniń ishki joldary jóndelse, «Jumyspen qam­tý-­­2020» baǵd­arlamasy sheń­be­­rinde bul maqsatqa 18 mıllıon teńge bólingen. Sol sııaqty «Aqbulaq» baǵ­darlamasy boıynsha 23 eldi mekenniń sý qubyrla­ryn jańalaýdyń jobalaý-sme­talyq qujattamalary ázirlengen. Úsh aýyldyń 500-den astam úıleri ortalyq sý júıesine qosylǵan. Munyń bárin aýyl turǵyn­daryn áleýmettik jaǵynan qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan ómirlik mańyzy bar sharalar retinde qabyldasaq, kúngeıi basym máseleler retimen sheshiletinine sengiń keledi. О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan». Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqjar aýdany.