10-18 qyrkúıek kúnderi Serbııanyń astanasy – Belgradta kúres túrlerinen álem chempıonatynyń jalaýy jelbireıdi. Atalǵan jarysta jer-jahannyń ár qıyrynan jınalǵan apaıtóster kúsh synasady. Olardyń arasynda Olımpııa oıyndary, dúnıejúzilik jáne qurlyqtyq jarystardyń jeńimpazdary men júldegerleri de bar. Osy baıraqty báseke qarsańynda biz Qazaqstan qurama komandasy músheleriniń múmkindigin saralap kórýdi jón sanadyq. Áńgimemizdi erkin kúres sheberlerinen bastasaq.
Búgingi tańda erkin kúresten ótetin dúbirli dodalarda negizgi básekelestik Reseı, AQSh, Iran jáne Grýzııa quramalary arasynda órbýde. Alysqa barmaı-aq, sońǵy úsh álem chempıonatynyń nátıjelerine zer salsaq, biraz jaıtqa qanyq bolamyz. Máselen, 2017-2021 jyldary uıymdastyrylǵan úsh álem chempıonatynda 30 altyn medal sarapqa salynsa, sonyń 12-sin reseılikter oljalady. Bas júldeniń segizi AQSh balýandaryna buıyrdy. Irannyń pehlevandary tórt ret jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. Grýzııanyń úsh tarlany teńdessiz dep tanyldy. Sondaı-aq Kýba, Japonııa jáne Polsha qurama komandalarynyń músheleri bir-bir retten top jardy. Mine, osy jeti eldiń órenderi ǵana tórtkúl dúnıeniń teńdessizderi bas qosqan sońǵy bes jyldaǵy básekelerde óz elderiniń ánurandaryn shyrqatty. Qalǵan memlekettiń ókilderine ondaı baq buıyrmady.
Sporttyq shejireniń sarǵaıǵan betterine úńilsek te, dál sondaı kórinistiń kýási bolamyz. Buryndary KSRO, odan keıin Reseıdiń erkin kúres sheberleri kóp jaǵdaıda jalpykomandalyq esepte kósh bastady. Biraq bir qyzyǵy, kórshi memlekettiń qorjynyn toltyryp júrgender arasynda orys ult ókilderiniń qarasy az. Oljaǵa kenelip júrgenderdiń deni Qap taýynyń qyrandary ekenin barsha jurt jaqsy biledi. Sózimiz dáleldi bolý úshin tómendegi derekterdi alǵa tartaıyq.
1996-2021 jyldar aralyǵynda jeti ret Olımpııa oıyndarynyń alaýy tutandy. Erkin kúresten ótken básekelerde barlyǵy 51 bas júlde sarapqa salyndy. Sonyń 17-sin Reseı quramasy ıelendi. Biraq aralarynda birde-bir orys balýany joq. Altyn tuǵyrǵa kóterilgenderdiń barlyǵy da kavkazdyqtar. Atap aıtsaq, úsh Olımpıadada qarsylas shydatpaǵan Bývaısar Saıtıev – (1996, 2004, 2008) Cheshenstannyń týmasy. Eki retten aldyna jan salmaǵan Mavlet Batyrov (2004, 2008) pen Abdýlrashıd Saıdýllaev (2016, 2020) avar ultynyń perzentteri. Sondaı-aq avar Hadjımýrat Magomedov (1996), Mýrat Ýmahanov (2000), Sagıt Mýrtazalıev (2000), cheshen Adam Saıtıev (2000) pen Jamal Omarsýltanov (2012), grýzın Davıd Mýselbes (2000), osetın Vadım Bogıev (1996), Hadjımýrat Gasalov (2004), Zaýrbek Sıdakov (2021), Soslan Ramonov (2016), lakes Shırvanı Mýradov (2008), qumyq Bahtııar Ahmedov (2008) pen Zaýr Ýgýev (2021) jáne kabardın Bılal Mahov (2012) syndy sańlaqtar «máńgi tozbas» ataqqa qol jetkizdi.
Reseı Federasııasynyń qaramaǵyndaǵy avtonomııalyq respýblıkalardyń ókilderi Olımpııa oıyndarynda ózge memleketterdiń de ánuranyn san márte shyrqatty. Naqtylap aıtsaq, 2004 jyly Afınadaǵy aıqasta qos osetın atoı saldy. Olar – ýkraınalyq Elbýrs Tadeev pen ózbekstandyq Artýr Taımazov. 2008 jyly Beıjińde Túrkııanyń týy astynda óner kórsetken cheshen jigiti Ramazan Shahın shashasyna shań juqtyrmady. 2012 jyly Ázerbaıjannyń namysyn qorǵaǵan avarlyq Sharıf Sharıfovtyń tegeýrinine eshkim shydaı almady. Olardan bólek, grýzın Revaz Mındorashvılı men Vladımır Hınchegashvılı jáne ázerbaıjandyq Togrýl Áskerov pen Namık Abdýllaev altyn alyp, óz otandastaryn qýanysh pen shattyqqa bóledi. О́zderińiz baıqaǵandaı, 1996-2021 jyldar aralyǵynda Qap taýynyń baýraıyn jaılaǵan shaǵyn ǵana ulttardyń 29 ór minezdi óreni Olımpııa oıyndarynda bas júldeni qanjyǵalaryna baılaǵan eken. Olardyń arasynda birde-bir orys joq. Eger tarıhqa júginsek, sońǵy ret atalǵan ult ókilderi arasynan 1988 jyly áıgili Sergeı Beloglazov Seýlde Olımpıada chempıony atandy. Odan keıin onyń jeńisti jolyn birde-bir qandasy qaıtalaı alǵan joq. Álem chempıonatyndaǵy jaǵdaı da dál solaı. Sońǵy ret dál sol Beloglazov 1987 jyly Fransııanyń Klermon-Ferranne qalasynda ótken dúnıejúzilik dodada aldyna jan salmady.
Qazaqstan jaıynda aıtar bolsaq, álem chempıony degen ataq bizdiń balýandarǵa birde-bir márte buıyrǵan emes. Tipti alǵashqy 10-15 jylda kóshke iligýdiń ózi ońaı bolmady. Sol aralyqta sanaýly ǵana jerlesimizdiń jeńis tuǵyryna kóterilýine kúsh-jigerleri jetti. Bizdiń jigitter jeńip alǵan júldelerdiń jalpy sany – 15. Onyń beseýi kúmis jáne 10-y qola medal. Bul júldelerdiń ıegerleri: Kúmis – Elmádı Jabyraıylov (1995), Nurlan Bekjanov (2016), Nurıslam Sanaev (2018), Dáýlet Nııazbekov pen Nurqoja Qaıpanov (2019). Qola – Máýlen Mamyrov (1997), Gennadıı Lalıev (2003), Magomed Krýglıev (2005), Leonıd Spırıdonov (2009), Ábilhákim Shápıev (2010), Dáýlet Nııazbekov pen Dáýren Jumaǵazıev (2011), Aqjúrek Tańatarov (2017) jáne Nurıslam Sanaev pen Danııar Qaısanov (2019).
Serbııanyń astanasynda Qazaq eli namysyn 10 balýan qorǵaıdy. Solardyń arasynda buǵan deıin álem chempıonatynda júlde alǵan bir ǵana balýan bar. Ol – Nurqoja Qaıpanov. 74 kılo salmaq dárejesinde kúsh synasyp júrgen 24 jastaǵy qazaq jigiti 2019 jyly Sıanda Azııa chempıony jáne Nur-Sultanda álem chempıonatynyń kúmis júldegeri atandy. О́z elimizde ótken jarystyń aqtyq aıqasynda ol reseılik Davıd Baevqa ese jiberdi. Azamat Dáýletbekov (86 kılo) pen Ádilet Daýlynbaevtyń (92 kılo) bir bastaryna jeterlik ataq-dańqtary bar. 28 jastaǵy Azamat Azııa chempıonaty júldeleriniń tolyq jıyntyǵyn jeńip aldy. 34 jastaǵy Ádilet Islamıadada qurlyqtyq oıyndar men birinshilikte júldegerler sanatynan kórindi.
23 jastaǵy Talǵat Syrbaz (70 kılo) byltyr Almatyda ótken Azııa chempıonatynda aldyna jan salmasa, bıyl Ulanbatyrda qola medal enshiledi. 29 jastaǵy Oleg Boltın de (125 kılo) Alataý baýraıynda Azııa chempıony atandy. Boltınmen túıdeı qurdas Bolat Saqaevtyń (79 kılo) óneri kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp júr. Bıyl ol Almatyda ótken «Bolat Turlyhanovtyń kýbogy» dep atalatyn reıtıngtik týrnırde qazaqstandyq balýandar arasynan jalǵyz ózi bas júldeni oljalap, dúıim jurttyń zor qoshemetine bólendi. Sondaı-aq osy jarysta Rahat Qaljan (57 kılo), Asyl Aıtaqyn (61 kılo), Ádil Ospanov (65 kılo) jáne Mamed Ibragımov (97 kılo) syndy sportshylarymyz óz ónerlerin ortaǵa salady.
Sóz oraıy kelgende Qazaqstannyń sportsúıer qaýymy ǵana emes, kúlli Alash jurtynyń qazaqtyń bir uly Olımpııa oıyndary nemese álem chempıonatynyń altyn tuǵyryna kóterilse degen asqaq armany bar ekenin aıta ketken abzal. Qazirgi kezde elimizde erkin kúres úıirmeleri ár aımaqta bar. Balýandardyń alańsyz daıarlanýyna barynsha jaǵdaı jasalǵan. Oqý-jattyǵý jıyndary úzdiksiz ótip turady. Jarystarǵa da jıi qatysyp júrmiz. Biraq altyn tuǵyr jerlesterimiz úshin arman bolyp tur. Osyǵan deıin ulttyq quramanyń tizginin talaı maman ustady. Maıtalman mamandar da boldy, jalyndy jastarǵa da senim arttyq. Biraq kózdegen maqsatymyzǵa qol jetkize almadyq. Bálkim, bilikti bapker Madııar Quramysov tizginin ustaǵan komanda músheleri arasynan bul joly bireýi sýyrylyp shyǵyp, tórtkúl dúnıeniń teńdessizi atanar... Bul – kúlli jankúıerdiń armany!