TÚBI BIR TÝYSQAN TÚRKISTAN TО́RINDE

Elbasynyń shaqyrýymen Túrik memleketiniń Prezıdenti Abdýlla Gúl ońtústikte boldy “Túrkistan – er túriktiń besigi ǵoı” dep Maǵjan aqyn jyrǵa qosqan Túrkistan Qazaqstanmen arasyn uly teńiz bólip jatqan, bir qıyrda jaılaǵan Túrkııadaǵy túrik balasy úshin de asa qymbat. Baz­bi­reýler aıtatyndaı, qazaqqa táýel­sizdik ońaı kelgen joq. Reseı otar­laýshylary men keńes ımperııa­sy­nyń qıturqy saıasatynan óz je­rinde azshylyqqa aınalǵan Qa­zaq­stan moınynan bodandyq qamytyn sypyryp tastaǵanda eń alǵash táýelsizdigin tanyp, birinshi bolyp quttyqtaǵan Túrik Respýblıkasy ekenin esti qazaq umytpaıdy. Shyn týysqan, jaqyn janashyr degen osy. Sol Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúl Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevtyń shaqyrýymen Túr­kistanǵa keldi. Islam dininiń altyn dińgekteriniń biri, uly fılosof, aqyn Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyq­ara­lyq qazaq-túrik ýnıversıtetine kelgen mártebeli qonaqtardy ýnı­versıtet ustazdary men qalanyń zııaly qaýymy qarsy aldy. О́zara baýyrlas Qazaqstan men Túrkııa jáne ózge de túrki tildes halyq­tardyń týystyq, dostyq qarym-qatynasyn nyǵaıtý maqsatynda qu­rylǵan Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Ha­lyqaralyq qazaq-túrik ýnıversı­teti búginde eldegi irgeli oqý ordalarynyń biri. Sapar barysynda eki el pre­zı­dentteri men qonaqtar atalǵan ýnı­versıtet qalashyǵynyń maketi­men, sodan soń klınıkalyq-dıa­gnos­tı­kalyq ortalyqtyń bó­limderi, bıo­hımııa laboratorııasy jáne ope­rasııalyq bloktarmen beınesalon arqyly tanys­tyryldy. N.Nazar­baev pen A.Gúl jańadan qurylysy bastalatyn jalpy aýdany 24827 shar­shy metrdi quraıtyn 1850 stý­dentke arnalǵan oqý ǵımaratynyń, 400 myń kitap qoryna laıyqtalǵan kitaphananyń irgetasyn qalaý rá­simine qatysty. Sodan soń Qazaq­stan Respýblıkasy tarapynan salynyp bitken ákimshilik bas ǵımaratty aralap kórdi. Ýnıversıtettiń mádenı ortaly­ǵyn­daǵy úlken zalda ótken júz­de­sýdi HQTÝ rektory Lesbek Táshi­mov júrgizip, áýel basta 300 stýdent oqyǵan Túrkistan ýnıversıtetiniń Elbasynyń qoldaýy arqasynda 14 memleketten stýdentter kelip oqı­tyn dara halyqaralyq ýnıver­sı­tetke aınalǵan tarıhyn baıandady. Rektor sózdi Elbasyna berdi. – Túgel túrkiniń táý eter tóri bolǵan Túrkistannyń ortaq ta­rı­hymyzda alar orny aıryqsha. Búgin osy qutty qonys, rýhanı ordada týys el – Túrkııadan kelgen már­tebeli meımandarmen jáne siz­der­men kezdesip otyrǵanyma qýanysh­tymyn, – dep bastady sózin Nursultan Ábishuly. – Túrkııa – bizdiń táýelsizdigimizdi jarııalaǵan sátten beri senimdi strategııalyq se­riktesimiz. Biz túrik eliniń aıny­mas dostyq peıili men ystyq yqy­lasyn joǵary baǵalaımyz. Bar­sha­ńyz bilesizder, baýyrlas eki eldi baılanystyratyn tustar az emes. Bárimiz baıyrǵy baba – batyr túr­kiniń kindiginen ósip-óngen urpaq­pyz. Tilimiz jaqyn, tilegimiz bir. Taǵ­dyrymyz uqsas, tarıhymyz or­taq. Jer arasy shalǵaı bolǵany­men, ǵasyrlar qoınaýynan úzilmeı jetken asyl qundylyqtarymyz al­tyn arqaýdaı bizdi etene jaqyn­dastyrady. Osylaı degen Qazaqstan bas­shy­sy kelesi kezekte tarıhı tamyr­lastyǵymyz eki el qatynasynyń qarqyndy damýyna oń yqpal etip kele jatqanyn aıtty. Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy yntymaq­tastyq jyl saıyn barlyq salada barynsha tereńdeı túsýde. Qalt­qysyz qarym-qatynastarymyzdyń aıshyqty bir kórinisi – osy oqý orny. Uly aqyn, ǵulama oıshyl Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń atyn ıelengen bul ýnıversıtet – túrki álemindegi tuńǵysh halyq­ara­lyq ýnıversıtet. Elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldan bastap men Túrkistandy qaıta túletý ıdeıasyn kóterip, ony júzege asyrýǵa den qoıdym. Sondyqtan, Túrkistandaǵy ýnıversıtet 1992 jyly Halyqara­lyq qazaq-túrik ýnıversıteti bo­lyp qaıta quryldy, dedi Qazaqstan Prezıdenti. Bilim ordasyna Túrkistannyń rýhanı ustyny Áziret Sultan baba­myz – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń aty be­rilýi tegin emes, dep jalǵady sózin N.Nazarbaev. О́rkenıetter qaqtyǵysy týraly áńgime órship turǵan búgingi almaǵaıyp zamanda iz­gilik pen toleranttylyqty tý et­ken Iаsaýı iliminiń barsha adamzat ba­lasy úshin mańyzy aıryqsha eke­ni belgili. Osylaısha bir kezderi shá­kirtterin dúnıeniń tórtkúl bu­ryshyna attandyrǵan Iаsaýı baba­myz­dyń aty urpaqtaryn qutty qo­nysqa qaıta shaqyrǵan uranǵa aı­naldy. Igilikti istiń basy-qasynda sol kezdegi Túrkııa Prezıdenti, marqum Turǵyt О́zal ekeýmizdiń bir­ge bolǵanymyz áli kúnge jadymda. Oqý ornynyń damýynda ýnıver­sı­tettiń qurmetti professory ataǵyn alǵan Súleımen Demırel aqsaqal­dyń da eńbegi eleýli boldy. Búgin osy qutty bilim ordasynyń qurmetti professory atanyp otyrǵan Abdýlla Gúl de qazaq-túrik yntymaqtastyǵynyń keń qanat jaıyp, óristeı túsýine qomaqty úles qosyp keledi. Ýnıversıtette qazir 22 myńǵa jýyq jas 91 mamandyq boıynsha bilim alýda. Qazaqstan 2002 jyldan beri Túrkııa men ózge de túrkitildes elderdiń talapkerleri úshin osy bilim ordasyna jyl saıyn turaqty túrde 200 memlekettik bilim grantyn taǵaıyndaıdy. HQTÝ-dyń halyqtarymyzdyń bilim berý salasynda, ózara mádenı-rýhanı turǵydan jaqyndasa túsýinde mańyzy orasan. Ol kezinde adamzatqa Ál-Farabı, Qoja Ahmet Iаsaýı syndy álemdik deńgeıdegi ǵulamalardy tartý etken óńirdiń qaıta túleýine, jalpy ólkeniń damýyna oń septigin tıgizip otyr. Búginde ýnıversıtet túrki tildes elderdiń bilim izdegen talapty jas­tarynyń tabysatyn qutty ornyna aı­naldy. Munda álemniń 14 mem­leketinen kelgen shákirtter bilim alýda. Olar túrki halyqtaryna or­taq dástúr bolǵan izgilik ilimin ozyq ǵylymmen ushtastyra túsýde. Oqý ornyn bitirgen túlekter Qazaqstan men Túrkııada ǵana emes, elimizdiń erikti elshileri retinde TMD jáne Eýropa elderinde túrli salalar boıynsha jemisti eńbek etip júr, dedi Qazaqstan basshysy. Nursultan Ábishuly sondaı-aq shejireli shahar — Túrkistan baǵzy­dan búginge deıin barsha túrki ha­lyq­tarynyń basyn qosatyn qasıe­tinen aırylmaǵanyn atap kórsetti. Týystas Túrkııa Prezıdenti Abdýl­la Gúlmen birge búgin osy qutty qa­laǵa kelip otyrǵany sonyń bir aıǵaǵy ekenin kóldeneń tartty. Táńirge táýbe, túgel túrkiniń tutas­tyǵy baǵytynda ózge týystardyń barshasyna tirek bolǵan Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy baýyr­lastyq bıik belesterdi baǵyndyryp keledi. Bul oraıda men Qazaq­stan­men tize qosyp, orasan eńbek sińi­rip kele jatqan baýyrlas Túrkııa ta­rapyna zor alǵysymdy bildire­min. Qazaqstannyń táýelsizdigin álemde alǵashqy bolyp tanyǵan túrik baýyrlarymyz osy Túrkis­tan­nyń eń basty, baǵa jetpes qun­dylyǵy ­– Qoja Ahmet Iаsaýı ba­ba­myzdyń kesenesin kúrdeli qaıta jóndeýden ótkizýge kómek etkenin umytpaımyz. Aǵaıyn arasyndaǵy mundaı kóńil súısintetin abzal is­ter az emes. Byltyr biz Túrki til­des memleketter yntymaqtastyǵy keńesin qurý týraly kelisimge qol jetkizdik. Endi Astanada halyq­tary­myzdyń jáne ortaq jalpy túrki mádenı muralaryn álem deń­geıinde nasıhattap, tanytý maq­sa­tynda Túrki álemi akademııasy ashylǵaly otyr. Meni bir kezde túr­ki áleminiń mádenı-rýhanı muralaryn birlesip zertteý týraly aıtqan oılarymnyń is júzine asa bastaǵany qýantady. Jalpy, Qa­zaqstan joǵary oqý oryndarynda qazirgi kezde Túrkııanyń 450 azamaty oqyp jatyr. Al Túrkııada 1992 jyldan beri 3000-nan astam qazaqstandyq talapker bilim aldy. Osy jyldar ishinde qazaq-túrik lıseıleriniń 300-ge jýyq shákirt­teri halyqaralyq jarystardyń jeńimpazy atandy. Bilimdi eldiń bolashaǵy jarqyn. Men qaı dáýirde bolsa da, eń senimdi ınvestısııa ­– adam resýrstaryna salynǵan qarajat dep esepteımin, dep bir qaıyrdy Qazaqstan basshysy. Men Qazaqstan halqyna bıylǵy dástúrli Joldaýymda joǵary bilim sapasy eń joǵary halyqaralyq ta­laptarǵa jaýap berýi tıistigin atap aıttym, dep sabaqtady sózin N.Na­zarbaev. Eldegi joǵary oqý oryn­dary álemniń jetekshi ýnıver­sı­tet­teriniń reıtıngine enýge umtylý­la­ry kerek. Ýnıversıtet jańa ǵasyr talabyna saı sapaly bilim berip, ja­handyq básekege qabiletti ma­man­dar ázirleýi tıis. Bul bilim sapa­syn arttyrýǵa yqpal etip, oqý orny túlekteriniń kásibı ósýine, ómirde tabysty bolýyna jol asha­dy. Sizderdiń sondaı bıik údeden shyǵatyndaryńyzǵa senim bildire­min. Qazaqstan Prezıdenti sózin osylaı qorytty. HQTÝ rektory Túrkııa Prezı­dentine sóz berer aldynda Abdýlla Gúldiń eki memleketaralyq qarym-qatynas, bilim berý, mádenıet sala­la­ryndaǵy jasaǵan qajyrly eń­be­gine oraı Ýnıversıtet senaty­nyń sheshimimen Q.A.Iаsaýı ýnıver­sı­te­tiniń halyqaralyq qatynastar sa­lasy boıynsha qurmetti profes­so­ry ataǵy berilgenin habarlap, mantııa kıgizip, dıplomyn tabys etti. Qazaqstanǵa úshinshi márte kelip turǵan Túrkııa basshysynyń Túr­kis­tan topyraǵyn basyp turǵany osy eken. Qazaq-túrikke tárjimeshi kerek emes, ol túrik tilinde sóıledi. Ata-babasynyń tarıhı Otanyna kelip turǵanyn kóńilinen sezdirip keńinen tolǵady. Túrkistan ­– búkil túrki halyqtarynyń altyn uıasy, aıaýly besigi dedi. Byltyr Nah­chy­van­da ótken kezdesýde Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyǵy keńesin qurý týraly kelisimge kel­genderin aıtty. Endi Astanada Túrki álemi akademııasy ashylǵaly jatyr. Osyndaı týysqandyq baı­la­nystardyń bastaýynda bizdiń qa­dirli azamatymyz Nursultan Ábish­uly Nazarbaev tur. Qazaqstan bú­gin­de Ortalyq Azııa elderi ishinde eko­no­mıkasy, áleýeti damyǵan, álem tanyǵan memleket bolyp daralan­dy. Men Túrkııa elshiliginde ótken kezdesýde Nursultan Nazarbaevtyń túrki elderin biriktirýdegi qajyrly eńbegin baǵalap, túrki áleminiń kóshbasshysy degen ataqqa laıyq ekendigin aıtqan edim. Alaıda, Qa­zaq­stan basshysy usynysymdy qol­daǵan joq. Biraq, men de óz us­ta­nymymnan qaıtpaı, sol usyny­symdy taǵy da qaıtalap, aıǵaǵy retinde asataıaq ustatyp, ıyǵyna shapan jabamyn, dedi A.Gúl. Túbi bir halyq Qazaqstan bas­shy­synyń eńbeginiń qadirine jetip, alǵaýsyz kóńilimen zerli shapan kıgizip, áshekeıli tastarmen bezen­dirilgen asataıaq ustatyp jatsa, bul – Qazaqstan, onyń túp ıesi qa­zaqqa da qurmet. Túrkııa – órke­nıetti elder ishinde shoqtyǵy bıik, namys­ty, jaramsaqtanyp eshkimniń aldyn­da kishireımeıtin memleket. Halyq­aralyq sport báıgelerinde de túrik namysy dese otqa da, sýǵa da túsip keterdeı qasıetin tanyp júrmiz. Túrkııada Fatıma Kerik degen áıgili aktrısa bar. Bul ózi ákesi erte qaıtys bolǵan jesir áıeldiń jalǵyz qyzy eken. Jarly bolyp­ty. Qońtorǵaı turypty. Bir kúni Gollıvýd stýdııasy túrik qyzdary ara­synda kınoǵa túsýge úlken kon­kýrs ótkizedi. Báıgesi – 1 mln. dol­lar. Sol synda ózi ádemi ári aqyl­dy on alty jasar Fatıma Kerik úzdik bolyp tanylady. Jýrna­lıs­ter túriktiń jap-jas qyzy Gol­lı­výd­tyń bas báıgesin jeńip aldy dep jar salyp maqala jazady. Tele­dıdardan kórsetedi. Gollıvýd­qa ketken qyz kóp ýaqyt salmaı keri oralady. Endi jýrnalıster “Tú­riktiń qyzy Fatıma 1 mln. dollardan bas tartty” dep japa-tarmaǵaı jazady. Bir kúni Túrkııa Prezıdenti Fatımany shaqyryp alady. Osyn­sha mol aqshadan nege bas tart­qa­nyn suraıdy. Sóıtse, Gollıvýdta Fa­tıma jeńip alǵan kıno keıip­keriniń tánin jalańashtap, nápsige erik beretin epızod bar eken. “Men túrik analarynyń namysyn jerge taptatqym kelmedi”, deıdi aqshadan túrik aryn joǵary qoıǵan tákappar qyz. Túrkııa Prezıdenti qarshadaı qyzdyń namysqoılyǵyna, otan­súıgishtigine, patrıottyǵyna razy bolyp, 5 mıllıon dollar bólgizip, jeke kınostýdııa ashyp beripti. Mine, er túriktiń qasıeti. Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúldiń usynysy inilik izetten góri túrki áleminiń basyn biriktirip, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shy­ǵa­rýǵa tyrysqan Qazaqstan basshy­sy­nyń adal eńbegin baǵalaý edi. Jurt solaı túsinip, uzaq qol shapa­laqtaý arqyly alǵysyn bildirdi. Bederli, syrly asataıaqty Qazaq­stan basshysy men Túrkııa basshy­sy syǵymdaı ustap, biraz turdy. Tegi bir túrki balasy túgel bolsa, qýanyshta da, qıyndyqta da bir jerde tabylyp, bir-birine qoldaý kórsetse, alynbaıtyn qamal bolmas. Asataıaq ustaǵan eki el Prezıdentiniń qalpynan sony ańǵardyq. Saltanatty basqosýdan soń eki eldiń Prezıdentteri Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine kelip, uly árýaq­tarǵa quran baǵyshtap, zııarat etti. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan qalasy.