Ahmet Baıtursynulynyń eńbekteri – jón silteıtin nusqaýlyq

A.Baıtursynulynyń eńbekteri – bul ınstıtýsıonaldyq jady, ulttyq jospar jáne Jańa Qazaqstanda elimizdiń tizginin ustaıtyn jas azamattarǵa jón silteıtin nusqaýlyq. Sizge jer berildi – ony qor­ǵańyz, óńdeńiz, baılyqty halyqtyń ıgiligi úshin kóbeıtińiz. Sizdiń ana tilińiz bar, sol tilde bilim men mádenıetti damy­tyńyz. Sizde bilim, daǵdylar, ıdeıalar bar. Muny qoǵamǵa qyzmet etýge baǵyttańyz. Ahań­nyń eńbekteri men ıdeıalaryn júzege asyrý úshin osyndaı másele qoıylýy kerek.

Alǵashqy ustaz jáne Ult ustazy

Ahmet Baıtursynuly aýyldyq molda­lardan bilim alǵan. Ahmet on úsh jas­ta bolǵanda, olarǵa polkovnık Iаkov­lev bas­taǵan polısııa qyzmetkerleri kelip, búlik uıymdastyrady, Ahmet Baı­tur­synulynyń ákesi Shoshaquly men Ahmet­tiń úsh aǵasy qorlaýǵa shydamaı, pol­kovnıkti urady. Bul úshin olar Sibirge 15 jylǵa jer aýdaryldy. Qoshtasarda Baı­tursyn balasyna: «Ash-jalańash bolsań da, oqy, ulym», dedi.

Aýyl kezeńi aıaqtalǵannan keıin týys­tary ony Torǵaı eki synyptyq orys-qazaq ýchılıshesine (1886-1891) ber­di jáne ári qaraı bilimin aǵartýshy Yby­raı Altynsarın negizin qalaǵan Orynbor muǵalimder semınarııasynda jalǵastyrdy. Ahmet 1891 jyly mektepti bitirdi, al Ybyraı 1889 jyly qaıtys boldy. Zertteýshi Zıra Naýryzbaeva «Tórt bult» kitabynda bylaı dep jazady: «Ahmet Ybyraı mektebinde jáne onyń baǵdarlamasy men oqýlyqtary boıynsha daıyndalǵan muǵalimderden ǵana emes, Ybyraıdyń basshylyǵymen de oqyǵan. Suńǵaq boıly, batyl, talantty oqýshyny baıqamaý múmkin emes edi. Eki kórnekti aǵartýshynyń qyzmetindegi sabaqtastyq buryn da atalyp ótilgen, biraq olardyń bir-birin bilýi, aralasýy, árıne, óte áserli. Sol jerde Álıhan Bókeıhan Ahmetke Ybyraı týraly maqala jazýdy usynyp: «Eger Ybyraı bizdiń zamanymyzda ómir súrse, ol sen sııaqty áreket eter edi, al eger sen onyń ornynda bolsań, sen de son­daı bolar ediń» dep aıtatyny týraly dálelder keltiriledi.

Ol 1895-1909 jyldary Aqtóbe, Qos­tanaı jáne Qarqaraly ýezderiniń aýyldyq bolystyq ýchılıshelerinde sabaq berdi. Refleksııalyq tájirıbe retinde ol óziniń barlyq oıyn búgingi mektepter úshin qundy maqalalar túrinde qalyptastyra bastady. Atap aıtqanda, «Bastaýysh mektep» maqalasynda ol bylaı dep jazady: «...bastaýysh bilim berýdi odan ári oqýdy qalaıtyndar úshin qajetti bilim berý satysyna aınaldyrý kerek. Eger bastaýysh mektepter qandaı da bir sebeptermen ózderiniń bilim deńgeılerin jaqsartý múm­kindiginen aıyrylsa, onda olar kem de­gende ulttyń ádebı jáne mádenı ómirin bile ala­tyn bilimmen qamtamasyz etilýi kerek».

Bul málimdemede deńgeılik oqytý ıdeıa­lary, ár deńgeıdiń kútiletin nátıjeleri baıqalady. Eger biz eýropalyq biliktilik sheńberimen (2008) uqsastyq jasasaq, onda bastaýysh mektep túleginiń «belgili bir eńbek nemese oqý salasyndaǵy negizgi naqty bilimi; aǵymdaǵy mindetterdi oryn­daý jáne qarapaıym erejeler men quraldardy qoldana otyryp, aǵym­daǵy máselelerdi sheshý úshin paıdaly aq­paratty paıdalaný úshin qajetti negizgi tanymdyq jáne praktıkalyq qabilet­terge ıe bolýy nemese muǵalimniń qadaǵalaýymen belgili bir dárejede derbes bilim ala bilýi qajet».

Tilderdi oqytý ádistemesiniń kommý­nıkatıvtik tásilge kóshýine baılanysty A.Baıtursynulynyń pikiri mańyzdy. Mysaly, «Qazaq tili boıynsha oqý qura­ly» atty eńbeginde jazbasha qarym-qaty­nas týraly bylaı dep jazady: «Bizdiń zamanymyz – aýyzeki tilden góri odan da úlken damýǵa jetken jazý ýaqyty. Mysaly, telefon joq aýyldan aýyzsha sóıleýdi alys qashyqtyqqa qalaı jetkizesiz? Hattyń kómegimen álemniń bir shetinen adam álemniń ekinshi jaǵyndaǵy adammen sóılese alady».

Ahmet Baıtursynulynyń pedagogı­kalyq qyzmeti jyldarynda da qazirgi bilim berý júıesiniń jaqtaýshylary men synshylary boldy. A.Baıtursynuly oqýlyqtarǵa qatysty «Mekteptiń qajet­tilikteri» maqalasynda bylaı dep jazady: «Oqytý máselelerin kim jaqsy túsinetinin anyqtaýdyń obektıvti krıterııi retinde oqýlyq avtorlary men onyń synshylary pedagogıka jáne ádisteme bilgirleriniń qatysýymen kezekpen ótkizetin kórneki sabaqtar ǵana qyzmet ete alady». Bul jazbada oqý mazmunyn saraptaý ıdeıalary men oqytý ádisteri bar.

Qazir qazaqstandyq pedagogıkalyq qoǵamdastyqty úshtildilik qandaı bolýy kerek degen suraq mazalap júr. Til­derdi qalaı oqytý kerek? Ahmet Baıtur­synulynyń «Qazaq tili boıynsha oqý quraly» atty maqalasynda baıandalǵan oılary osy turǵydan qyzyqty: «Orys tilinde oqyǵandar orys tiliniń júıesi men tártibi boıynsha jazýǵa daǵdylanǵan. Tatar tilinde oqyǵan adamdar tatar tiliniń júıesi men tártibi boıynsha jazýǵa daǵ­dylanǵan. Eger siz qazaq sózderin alyp, orys nemese tatar tiliniń júıesi men tár­tibin qoldana otyryp jazsańyz, onda bul qazaqsha durys shyqpaıdy. Mun­daı jaǵdaıdan aýlaq bolý úshin ár halyq balalaryn aldymen ana tilinde oqy­tady, sodan keıin ǵana olar ana tiliniń júıesi men zańdylyqtaryn biledi, bul máselede belgili bir daǵdylarǵa ıe bolady jáne basqa tildi úırenýge kóshedi. Eger biz óz tilimizdiń tazalyǵyn saq­taǵymyz kelse, basqa halyqtar sııaqty, biz de balalarymyz­dy aldymen ana tiline úıretýimiz kerek, sodan keıin ǵana basqa tilge kóshýimiz kerek».

Ahmet úshin tilderdi oqytý basymdyqqa ıe bolsa da, ol bilim berý resýrstarynyń tutas qabatyn – basqa pánder boıynsha oqýǵa arnalǵan mátinderdi jasady. Onyń «Oqý quraldary» (1927 j.) eńbeginde «Baqa-shaıan», «Qurt-qumyrsqa», «Qus», «Tıtteı jumyskerler», «Munaı», «Saz», «Tas kómir», «Tuz», «Kún», «Qus joly», «Quıryqty juldyz», «Juldyzdar», «Kún kúrkireýi men naızaǵaı neden bolady?» sııaqty mátinderdi kezdestirýge bolady. Sol eńbekte «Jer quıqasy» taqyryby boıynsha topyraq qasıetterin anyqtaý boıynsha eksperımenttiń sıpattamasy usynylǵan. Ataýlardyń bul tizimi onyń jaratylystaný pánderin júıeli túrde oqytqanyn kórsetedi.

Búkil ómiriniń máni

Pedagogıkalyq qyzmet A. Baıtursyn­ulyna ýaqyt óte kele ǵylymǵa bet bu­ryp, alǵash ret ózekti qazaq til bilimi men ádebıettanýdy, sondaı-aq olardy oqytý ádistemesin jasaýǵa múmkindik berdi. Ahmet Baıtursynulynyń óz ómirin arnaǵan isi – bul qazaq tili úshin jasalǵan is. Basqa pánderdi de birdeı oqyǵan aǵartýshy til bilimin sebepsiz tańdaǵan joq. Til árqashan ult pen memlekettiń mańyzdy atrıbýttarynyń biri jáne halyqtyń osy jerde ósip-óngeniniń, memlekettiliktiń tereń tarıhynyń dáleli bolyp tabylady. Onyń ózi bul jóninde bylaı dep jazady: «Tilin joǵaltqan jurttyń ózi de joǵalady», «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń qýattysy – til», «О́z tilinde sóıleıtin, óz tilinde jazatyn ult eshqashan joıylmaıdy. Ulttyń saqtalýyna nemese joıylýy­na yqpal etetin eń kúshti faktor – bul til. Tildiń joǵalýymen birge halyqtyń ózi de joǵalady. О́z ultyna basqa halyqty qosqysy keletinder, eń aldymen, osy halyqtyń tilin joıýǵa tyrysady».

Ahmet Baıtursynuly qazaq tilinde qoldanylmaıtyn barlyq taza arab árpin alyp tastap, arab grafıkasy negizinde qazaq jazýyn reformalap, qazaq tiline tán áripterdi qosty. Ol alǵashqy nusqasyn 1912 jyly jasap, 1912-1924 jyldary jazý erejelerin ózgertti. Jańa álipbı «Jańa Emle», sondaı-aq tóte jazý, tóte oqý degen ataý alǵan. Osy nátıjeler týraly Ahmet bylaı deıdi: «Osyndaı úsh baǵyt boıynsha jumys nátıjesinde álemde balamasy joq qazaq tiliniń álipbıi men qazaq orfografııasy, qazaq tiliniń grammatıkasy dúnıege keldi, ol basqa ulttardyń tilimen salystyrǵanda qazaq tilin oqytý ádistemesi ǵylymı turǵyda birinshi orynǵa shyǵady».

Bul álipbı Qazaqstanda 1912-1927 jyl­dary qoldanylyp, keıin Keńes óki­meti qazaq tilin latyn qarpine kóshirdi. Degenmen ol ony shetelde turatyn mıl­lıondaǵan qazaqqa paıdalanýǵa múm­kindik berdi. Tóte jazýdy áli kúnge deıin Qytaıda (1,3 mln), Aýǵanstanda (30 myń) jáne Iranda (10 myń) turatyn qa­zaqtar qoldanady. 1976 jyldan bastap Baıtursynuly árpimen basylǵan «Shal­qar» gazeti shyǵady. Onyń maqsatty aýdı­torııasy – emıgranttyq dıasporalardaǵy qazaqtar.

Úzdikter arasynda teń

Ahmet Baıtursynulynyń qosqan úlesi men isteriniń ulylyǵy álem tarıhynyń prızmasy jáne tulǵalardyń qyzmetimen salystyrý arqyly ashylady. Olardyń esimderi men qatary áserli. Bular – eski slavıan alfavıtin jasaýshylar Kırıll men Mefodıı. Bul bizge tanys Petr I, M.V.Lomonosov, A.S. Pýshkın, olar orys tilin reformalaýdyń bastaýynda tur­dy. Aǵylshyn tili Brıtandyq otarlaý nátıjesinde ǵana emes, sonymen birge ony zertteýdi, túsinýdi jáne qoldanýdy yńǵaıly etken reformalardyń arqasynda lıngvafrankqa aınaldy. Bul jerde Ýılıam Kektonnyń, Djeffrı Chosserdiń, Ýılıam Shekspırdiń, Robert Kodrıdiń, Semıýel Djonsonnyń, Lındlı Mıýrreıdiń, Djozef Prıstlıdiń esimderin eske túsirý mańyzdy. Fransýz tilin nyǵaıtýdaǵy mańyzdy ról Korol Fransısk I-ge tıesili boldy.

Ejelgi jáne derlik joıylyp ketken tildi jandandyryp, ony memleket jaǵ­da­ıyna jetkizgen basqa adamdy qalaı es­ke túsirýge bolmaıdy. Bul Elıezer ben-Iehýda – «Qazirgi ıvrıt ákesi», geb­raızm­­niń negizin qalaýshy; ómir boıy ıvrıt tilin qazirgi aýyzeki til retinde jan­­dandyryp, ony damytyp, baıytýmen aına­­lysqan adam. Joǵaryda keltirilgen my­­saldar «Ahmet Baıtursynuly – úzdik­ter ara­synda teń, teńdester arasynda úz­­dik» dep aıtýǵa negiz bolýy úshin jet­kilikti.

Qazaqstandaǵy akademııalyq ǵylymnyń bastaýy

Qazaqstan mektebiniń árbir túlegi QazKSR Ǵylym Akademııasynyń 1946 jyly 1 maýsymda qurylǵanyn jáne res­­pýblıka ǵylymynyń Bas shtaby, Qazaq­standaǵy ǵylymı-zertteý ju­mys­tarynyń úılestirýshisi bolǵanyn jaq­sy biledi. Biraq bári birdeı me? Su­­­raq­tyń tarıhy bir tańǵajaıyp fak­­­tini ashady. 1921 jyly QazASSR ha­lyq aǵartý halyq komıssarıaty jany­nan Respýblıkanyń akademııalyq orta­lyǵy quryldy. Ony Ahmet Baıtur­syn­uly basqardy. Akademııalyq Orta­lyq – ǵylymı-zertteý jumystaryn uıym­dastyrý úshin qurylǵan alǵashqy mem­le­kettik mekeme. Qyzmetiniń negizgi baǵyttary: aǵartý salasyndaǵy jumys­tardy úılestirý; saýatsyzdyqty joıý, bastaýysh, orta bilim berý jónindegi baǵdarlamalardy, joǵary oqý oryndaryna arnalǵan baǵdarlamalar júıe­sin ázirleý; ádebıet pen óner sala­syn­­­daǵy basshylyq; oqý oryndaryna, saıa­sı-aǵartý mekemelerine, baspa isine, mu­raǵattarǵa, murajaılar men ǵylymı-zertteý mekemelerine teorııalyq jáne ádistemelik kómek kórsetý. Aka­de­mııa­lyq ortalyq qazaq dalasyn jan-jaq­ty zertteý boıynsha jumys uıym­dastyrdy, qazaq mektepterine qa­jetti kitaptar, baǵ­dar­lamalar men oqý­lyqtar shyǵarýdy rettedi, ǵylymı-peda­go­gı­kalyq kadrlardy daıarlaýǵa kó­mek­testi. Bul faktini QR UǴA tarıhyn sı­pat­taýda da, Qazaqstan tarıhy boıyn­sha oqý­lyqtarda da eskerý mańyzdy dep sanaımyz.

Ulttyq múdde jáne ult úshin berilgen

1905 jyly Ahmet Baıtursynuly saıası qyzmetke belsene aralasyp, «Qarqaraly petısııasy» avtorlarynyń biri boldy. Álıhan Bókeıhanov jáne Mirjaqyp Dýlatovpen birge 1913-1918 jyldary qazaq zııalylarynyń qoldaýymen «Qazaq» alǵashqy ulttyq gazetin shyǵardy. Gazet ulttyq múddeniń taralýyna jáne qazaq halqynyń ulttyq biregeıliginiń oıaný faktoryna aınaldy.

HH ǵasyrdyń basynda qazaq memleket­tiliginiń taǵdyry men onyń jeriniń bola­shaǵy óte kúrdeli boldy. Qolda bar jer­lerdi saqtaý úshin A.Baıtursynuly búkil qazaq zııalylarymen birge odaqtas memleket quramynda Qazaq avtonomııasyn qurý jáne shekaralardyń quqyqtyq mártebesin anyqtaý úshin Máskeýmen kúrdeli kelissózder júrgizdi. Jeńister de, je­ńilister de boldy, biraq qazirgi tańda bizdiń zańdy jer aýmaǵymyz bar, bul shekara sol kezeńdegi saıası qaıratkerlerdiń keli­simderi negizinde bólingeni belgili. Ahmet Baıtursynulynyń kózqarastary, ıdeıalary, qundylyqtary men qyzmeti alǵashqy kezde patsha, odan keıin Keńes ókimetin qobaljytty. Ol birneshe ret shabýylǵa ushyrady, onyń saıası sheshimder qabyldaýyna tosqaýyl boldy, qyzmetin shektedi. О́z halqynyń bostandyǵy úshin ol basyn báıgege tikti. Tómende sol hronologııamen tanysýǵa bolady:

Ahań óziniń bar kúsh-jigerin halyqqa qyzmet etý arnasyna baǵyttady jáne bul iste táýekelshil, belsendi, qazaq halqynyń táýelsizdigi ıdeıasyna qushtar boldy. Osy úlken maqsat úshin ol ózin qurban etýge daıyn boldy jáne tarıh kórsetkendeı, qur­ban boldy. Ol óz nanymynan bas tartýǵa, basqa maqsattaǵy adamdarmen birigýge, ómir súrý úshin basqa adamdardyń qun­dylyqtaryn kóterýge kóp múmkindigi bolǵan shyǵar. Biraq ol muny istemedi: «Men óz jolymdy óz erkimmen jáne birjolata tańdadym – máńgi, al qazir aınalma joldar joq – ólimnen uıat kúshti!».

Urpaqtar úshin qundy mura

A.Baıtursynuly bizge laıyqty mura qaldyrdy. Bul ózi úshin qundy bolǵan jáne táýelsiz memlekettiń atrıbýttary retinde tanylǵan: qazaq til bilimi men ádisnamasynyń negizderi, pedagogıka bo­ıyn­sha eńbekter, túrli kórkem janrdaǵy óz týyndylary, qazaq folklorynyń jınaqtary. Qoǵamdyq mura Qazaqstannyń bolashaq ǵylym akademııasynyń uıymdyq-quqyqtyq irgetasyn quraıdy. Saıası muraǵa Qazaq avtonomııasyn resimdeý, tanylǵan jáne kelisilgen memlekettik shekara jatady. Ahańnyń el taǵdyry úshin kúresi, janyn pıda etýi bizdiń qazirgi memleketimizdiń qundylyqtary retinde tanylýy kerek: bul – týǵan jer, el, ana tili, bostandyq, beıbitshilik, ál-aýqat, dostyq, demokratııa, bilim. Onyń murasy ónerde, pedagogıka eńbekterinde, bilim berý baǵdarlamalarynda, el men halyqty álemdik arenada ilgeriletýde kórinis tabýy kerek. Ult oıshyly men aǵartýshynyń murasy negizinde jańa maǵynalar, jańa áńgimeler men jańa qundylyqtar qurylýy múmkin. Onyń murasy men ósıetterin qalaı ıgeretinimiz ózimizge baılanysty.

Berik BEISENǴALIEV,

«Esil Ýnıversıteti» Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor