Munaıly óńirdiń múmkindigi mol

Kókjıdeden sý qubyry tartylsa...

– Atyraý oblysynda ekonomıkanyń barlyq salasyn damytýǵa mol múmkindik bar. Bıylǵy jeti aıda óńirdiń negizgi ekonomıkalyq kórsetkishteri óskeni baıqalyp otyr. Máselen, ónerkásip óndirisiniń kólemi 1,2%-ǵa, al qurylys salasy 15%-ǵa ósti. «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy aıasynda 29 aýyldyq eldi mekende 41 joba iske asyrylyp jatyr. Injenerlik ınfraqurylym men kúre joldardy jańǵyrtýǵa qatysty bul jobalardyń jalpy somasy 11 mlrd teńgeden asady. Oblys ákimdigi óńirdiń damýy men áleýmettik máselelerin sheshýge bólingen qarajatty tıimdi ári ýaqtyly ıgerýi qajet, – dedi Á.Smaıylov.

Úkimet basshysy azyq-túlik tap­shylyǵy men onyń baǵasyn negizsiz ósirýge jol bermeý jónindegi jumysty jalǵastyrýdyń mańyzyna toqtaldy. Bul baǵytta ákimdik saýda jelilerimen jumys isteý kezinde «aınalym shemasyn» belsendi túrde qoldanýy tıis. Al ózge óńirlerden erte pisetin kókónisterdi jetkizý úshin tikeleı sharttar jasasýy qajet. Oblys ákimdiginiń taǵy bir basty mindeti – óńirlik ekonomıkany árta­rap­tandyrý. Máselen, 2024 jylǵa deıin 406 mlrd teńgeniń 260 jańa ınvestısııalyq jobasyn iske qosý josparlanyp otyr. Qazir taǵy da 2,7 trln teńgeniń 114 joba ázirlenip jatyr.

– Bul jobalardy iske asyrý nátı­jesinde qosymsha jumys oryndary qury­lady. Barlyq josparlanǵan jobany ýaqtyly iske qosyp, jańa jobalardy sapaly pysyqtaý qajet, – dedi Premer-Mınıstr.

Álıhan Smaıylov keńes qorytyn­dysy­men oblys ákimdigine birqatar tapsyr­ma júktedi. Onyń ishinde Atyraý jáne Mańǵystaý oblystaryn Kókjı­de jerasty tushy sý qorynan sýmen jab­dyq­taý jobasyn iske asyrýǵa tehnı­kalyq qujattama daıyndaý bar. Kókjıde Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy – Qulsary qalasynan 300 shaqyrymdaı qashyqta, biraq Aqtóbe oblysynyń aýmaǵynda orna­lasqan. Bul 1983 jyly munaı-gaz óner­kásibiniń kásiporyndaryn sharýashylyq-aýyz sýmen jabdyqtaý maqsatynda barlanǵan bolatyn. Qazir sý kóziniń shyǵys bóligin Aqtóbe oblysynyń munaı-gaz kásiporyndary sharýashylyq maqsatta paıdalanyp otyr. Odan táýligine 750 myń tekshe metr sý shyǵarýǵa bolady.

Sý sharýashylyǵy salasyn jetik biletin mamandardyń aıtýynsha, Kókjıde jerasty qoryndaǵy sý óte tushy. Munda mıneralızasııa desımetrine 0,1-0,3 gramnan aspaıdy. Demek, mundaǵy sýdyń sapasy «Aýyz sý» standartyna sáıkes keledi. Budan 40 jyldaı buryn Kókjıdeden sý qubyryn Atyraý oblysynyń eldi mekenderi men munaı kásipshiligine jetkizý máselesi qozǵalǵan. Bul másele 5-6 jyl buryn taǵy da qozǵalyp edi. Alaıda áli kúnge sheshimin tappaı keledi.

Úkimet basshysy júktegen tap­syr­manyń qatarynda Atyraý qalasynyń oń jaǵalaýyndaǵy kárizdik jelilerdi rekonstrýksııalaý jobasyn túzetý, Atyraý – Reseı Federasııasynyń shekarasy avtojolyn rekonstrýksııalaýdy jedeltetý bar. Sondaı-aq Atyraýda jańa onkologııalyq dıspanser salý máselesin qaraý, oblystyq perınataldyq ortalyqqa kúrdeli jóndeý júrgizý, «Teńizshevroıl» kompanııasynyń óndiristik nysandarynan bosatylatyn qyzmetkerlerdi jumysqa ornalastyrý tapsyryldy.

Qazir óńirde jalpy bilim beretin 200 mektep bar. Bilim uıalarynda 142 843 oqýshy dáris alady. Onyń ishinde 15 834 oqýshy alǵash ret mektep tabaldyryǵyn attady. Birinshi synypqa qabyldanǵan balalar sany byltyrǵydan 600 oqýshyǵa kóp. Olardyń 80 paıyzǵa jýyǵy memlekettik tilde oqýdy tańdaǵan. Oqýshylarǵa 12 424 muǵalim dáris beredi. О́tken jyly mektepterge jumys isteýge jańadan 600 pedagog kelgen. Al bıyl 1 myńǵa jýyq pedagog jumysqa qabyldanyp otyr.

Atyraý qalasyndaǵy 11 mektepte sabaq úsh aýysymda ótkiziledi. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, shahar tur­ǵyndarynyń arasynda demogra­fııalyq ósim baıqalyp otyr. Ekinshiden, buǵan kóshi-qon qozǵalysy áser etedi. Úshinshiden, orys synyptaryna sabaq beretin muǵalimder jetispeıdi. О́ńirde tórt mektep apattyq jaǵdaıda turǵanyna qara­mastan, bilim berýdi jalǵastyrady. Mun­daı bilim ordasynyń bireýi Atyraý qala­synda ornalasqan. Bul mekteptiń jańa ǵımaratyn salý úshin tender ótki­zi­lip, kelisimshartqa qol qoıý júrip jatyr. Al aýyldardaǵy osyndaı úsh mek­tep úshin jańa ǵımarattyń qurylysy bas­tal­ǵan.

Munaıly óńirde 2021-2025 jyldar ara­lyǵynda jańadan 48 mekteptiń ǵımara­tyn salý josparǵa engizilip otyr. Qazir 10 mekteptiń qurylysy jáne 1 mek­teptiń janynan japsarlas ǵımarat qu­rylysy júrip jatyr. Al bıyl 6 mek­teptiń qurylysyn júrgizýge respýb­lıkalyq bıýdjetten 4 mlrd teńge bólingen. Jańa nysannyń beseýi Atyraý qala­synda, bireýi Inder aýdanynda salynady. О́zge mektepter úshin jer telimin bólý máselesi naqtylanyp jatyr. Bul mek­tep­ter paıdalanýǵa berilgen kezde qosymsha 20 myńǵa jýyq oqýshy mektepke qabyldanyp, 2 myńnan asa turaqty jumys orny ashylady.

Qarashúńgilden bastalǵan «qara altynnyń» qaınary

Atyraý ekonomıkasy týraly aıtqanda, aldymen munaı men gaz ónerkásibi oıǵa oralady. О́ıtkeni bul sala dál osy óńir ǵana emes, el ekonomıkasynyń draıverine aınalyp otyr. Onyń ústine qazaq jerindegi «qara altynnyń» alǵashqy tamshysy 123 jyl buryn osy óńirdegi Qarashúńgil atalatyn jerden alynǵan.

Derekke júginip aıtar bolsaq, 1899 jyly Jylyoı aýdanynyń aýmaǵynda Qarashúńgildegi №7 uńǵydan 42 metr tereńdikten munaı burqaǵy atqylaǵan. Munaıshylar úshin óte taıyz sanalatyn tereńdikten táýligine 22-25 tonna quraıtyn «qara altyn» alynǵan. Osy jerden torsyqqa quıylyp, túıege artylǵan 100 tonna munaı Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda kútip turǵan tasymaldaýshy kemege jóneltilgen.

Á.Smaıylovtyń aıtýynsha, qazaq mu­­naıynyń bastaýynda turǵan Qara­shúńgil jerinen tabylǵan «qara altyn» elimizdiń brendine aınaldy. Qazaq­stannyń shejireli tarıhyna 1899 jyl Jylyoı aýdanynda munaı kózi tabylǵan jyl retinde endi. Al 1922 jyly trest retinde qurylyp, keıin otandyq munaı-gaz ónerkásibiniń alybyna aınalǵan «Embimunaıgaz» – baǵytyn naqty aıqyndaǵan, qadamyn nyq basqan qýatty kásiporyn.

– El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev munaı-gaz sektoryn ekonomıkanyń basym baǵyttarynyń biri retinde damytýdyń mańyzdylyǵyna, sondaı-aq táýelsiz Qazaqstandy órkendetýde atal­ǵan salaǵa, otandyq munaıshylardyń eńbegi zor ekenine erekshe kóńil aýdaryp keledi. Sonyń ishinde embilik geolog­tar elimizdiń batys aımaǵyndaǵy iri mu­naı kenishterin ashýǵa zor eńbek sińirdi. Mu­naı­shylardyń eren eńbeginiń nátıjesinde munaı-gaz salasy el ekonomıkasyn damy­týdyń lokomotıvine aınaldy, – dedi Á.Smaıylov.

Bir ǵasyrlyq tarıhy bar «Embi­munaıgaz» AQ-da dańqty munaıshylar áýleti eńbek etip, myńdaǵan ulttyq kadr daıyndaldy. Qazir bul kásiporyn geolo­gııalyq barlaýdy, munaı-gaz ken oryndaryn ıgerýdi, munaı men gazdy óndirýdi jáne daıyndaýdy júzege asyryp otyr. Ken oryndarynan óndirilgen munaıdy eksportqa jáne ishki naryqqa jóneltedi. Kásiporynnyń ortasha jyldyq munaı óndirý kólemi 2,6 mln tonnadan asady.

Otandyq kásiporyn tek munaı-gaz ón­dirýmen shektelmeıdi. О́ńir turǵyndaryn turaqty jumyspen qamtyp, óndiriske jańa tehnologııalardy engizip otyr. Sońǵy 10 jylda Atyraý oblysynyń ınfraqurylymyn damytýǵa shamamen 6 mlrd, demeýshilik pen qaıyrymdylyq sharalaryna shamamen 4 mlrd teńge aýdardy. Osy kezeńde salyqqa 1 trln 113 mlrd teńgeden astam qarjy baǵyttaldy.

– Jer qoınaýyndaǵy qazba baılyqty izdeýden bastap, ony ıgerý men damytý mol qajyr-qaıratty, tereń bilim men tabandylyqty talap etedi. Osyndaı qıyndyqqa tótep berip, munaı óndirip, el ıgiligine úles qosqan munaıshylar eńbegi eshqashan umytylmaıdy. Prezıdent Qa­zaqstan halqyna Joldaýynda qarapaıym eńbek adamyna qurmet kórsetilý kerektigin atap ótti, – dedi Á.Smaıylov.

Úkimet basshysy qurylǵanyna bir ǵasyr bolǵan «Embimunaıgaz» AQ-nyń 25 ardageri men munaıshysyna memlekettik nagradalar tapsyrdy. Máselen, eńbek jolyn osy kásiporynda bastap, keıin Atyraý qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan Esen Tasqynbaev pen ardager Tabyn Orjanov III dárejeli «Barys» ordenimen, sala ardagerleri Mánsııa Babasheva «Parasat» ordenimen, Meńdesh Salıhov, Qazıra Súıinǵarıeva, Jumabek Jamaýov, «Qaınarmunaıgaz» basqarmasynyń bas tehnology Dármen Tóreǵalıev «Qurmet» ordenimen marapattaldy.

Al III dárejeli «Eńbek Dańqy» or­denine ıe bolǵandar qatarynda «Dos­sor­munaıgaz» basqarmasynyń operatorlary Erbolat Ahmetov pen Nurlan Orazov, «Ja­ıyqmunaıgaz» basqarmasynyń seh basshysy Qýanǵalı Ábejan men mu­naı-gaz salasynyń ardageri Jumajan Nur­janov bar. Bir top ardager men munaı­shy «Eren eńbegi úshin» medaline ıe boldy.

Atyraý oblysy