– Shirkin-aı, siz týraly dál óz kúıińizdeı móldiretip turyp jazǵym keledi, biraq jaza almaımyn, – dep edim men Ábekeńe, Ábdimomyn Jeldibaevqa.
– Nege? – dep shalt suraǵan kúıshi sonda kóbine aqyndarǵa tán ushqyrlyqpen.
– О́ıtkeni deńgeıim jetpeıdi. Kúıdiń tabıǵatyn tereń túsinbeımin.
– Onyń durys inim. Kúıdi asha almasań oqyrmanyńa da, kúıshige de obal, – dep endi jaýabyn salmaqpen bergen lezde oıly keıpine aýysa qalǵan Ábekeń.
Áńgime budan 48-49 jyl buryn bolǵan edi. Ábekeń óziniń esimin álemge jaıǵan «Erke sylqymyn» oblystyq drama teatrynyń sahnasynda tuńǵysh ret oryndap, ol kisini keý-keýlegen jazýshy-jýrnalıster endi «Jambyl» qonaqúıindegi bólmesine kelip kirgenbiz. Oryndyqqa eldiń aldymen jaıǵasqan jazýshy Áldıhan Qaldybaev aǵamyz:
– Ylǵı aıtyp júrmin ǵoı men sizderge, bizdiń oblysta Ábdimomynnan asatyn kúıshi joq. Endi kózderińiz jetken shyǵar, – dep bárimizge mańǵazdana qarady. Mańǵazdanatynyndaı da, maqtanatynyndaı da jóni bar-dy. О́ıtkeni Ábekeńmen bir aýylda týyp-ósken, «Altyndy shyqqan jerden qaz» degendeı Shý aýdany Jambyl atyndaǵy bul aýyl shynynda da talanttyń keni ekenin kúni búginge deıin kórsetip keledi. Atalmysh ekeýinen bólek jazýshylar Qaraýylbek Qazıev pen Murat Syzdyq, belgili dırıjer Uıalbaı Núsikov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, rejısser Qadyr Jetpisbaev ta osy aýyldyń perzentteri. Al Áldıhannyń oblysta Ábdimomynǵa jetetin kúıshi joq dep kúıgelekteýiniń de ózindik máni bar-dy. Bul ózi «el ishi – óner kenishi» ekenine shyn kóz jetkizgen jyldar boldy. Oblystyq «Eńbek Týy» gazetinde Áldıhan osyndaı aıdarmen Ábdimomyn týraly maqala da jazǵan. Maqalasyn oqyǵandardyń ishinde «jalǵyz talant» osy jigit qana ma eken. «Kórermiz áli áýselesin» degender de bolǵan. Olardyń sózinde de bir shyndyq bar-dy. Talaı talanttar tanylyp úlgergen bul kezde. Ásirese oblys ortalyǵyndaǵy túrli orkestr-ansamblderde tarazdyq Sadyhan Áýbákirovtiń kúıleri kóp oryndalatyn. Maıdanger aǵamyz Týrash Ábezov te ara-tura óz kúılerimen tánti etip qoıatyn. Al Talastyń tómengi boıynda turatyn Boranqul kúıleri respýblıkalyq radıodan da oryndalyp júrgen-di. Sondyqtan da oblys ortalyǵynan shalǵaıdaǵy Shý aımaǵynda turatyn qatardaǵy avtoklýb meńgerýshisine oblys aýdıtorııasyn jaýlaý ońaı emes-ti. Dese de bul jerde Ábekeńniń oryndaýshylyq sheberligi aıryqsha ról atqarady dep oılaımyn osy kúni. Qanatyn qomdaǵan qarshyǵadaı qasy-kózi kerilip, ıyǵy qozǵalaqtap búkil bolmysymen berile oryndaıtyn ol kúıdi. Ásirese saýsaǵyn aıtyńyz. Ol saýsaǵyn qaqqanda dombyra úni erekshe bir syrshyl, názik bolyp estiletin maǵan. Ásirese osy joly «Erke sylqymdy» oryndaǵanda tipti tántti etti dúıim jurtty. Sondyqtan da ózi de dáýlesker kúıshi, jazýshy Meıirhan Qýanyshbaev aǵamyz kóp sóılemeıtin ádetimen inisin kóp ýaqytqa deıin bosatpaı únsiz qushaqtaı bergen-di. Biraq ásershil aqyn Jaqsylyq Sátibekov kelip jaqyn baryp «kelshi erke sylqymym meniń» dep qurdasynyń betinen emirene súıdi. Ábekeń Sıqym rýynan edi. Tiliniń ushyna kelip qalǵan sylqym men sıqym degen uıqasty irkip qalsa aqyn bolar ma? Aıtyp ta jiberdi Jaqań. «Páli, sen órisin tym taryltyp jiberdiń ǵoı. Ábdimomyn bir sylqymnyń emes, búkil qazaq eliniń erkesi bolady áli», – dep bárimizden jasy úlken aǵamyz Qazaq radıosynyń menshikti tilshisi jazýshy Kárim Baıalıev ta qýanyshyn bildiredi dáp sol kezde.
Stalın dáýiriniń salqynyn ózi de sezingen saq Kárekeń Jaqańnyń sózin zamanynyń saıasatyna qarsy tura aldym dese de, aýzy dýaly eken, dál aıtypty. Jyldar ótti... Shynynda da Ábdimomyn eliniń erkesine aınaldy. О́zi erkelemese de kúıi erkelep tur qazaqqa...
Árıne, men búginde ol kúılerdiń erekshelikterin saralap beretin mýzyka sarapshysy emespin. Biraq uzaq jyldar ishinde Ábekeń shyǵarmashylyǵy týraly tyńdarman retinde óz kózqarasym qalyptasty. Sodan soń bul mezgil ishinde ol kisi týraly el pikirin de azdy-kópti estip júrdim. Sondyqtan da aıtylǵan jerinde qalyp qalǵan sol pikirlerdi búgin jadymnan jańǵyrtyp el nazaryna usynsam degen oıǵa bekindim. О́ıtkeni shaǵyn dastarqan basynda aıtylǵanymen, búkil el bilýge laıyqty pikirler edi.
О́tken ǵasyrdyń 70-80-jyldary Qarataý – Jambyl fosforıt kenishiniń basshylary respýblıka buqaralyq aqparat quraldarynyń basshy-qosshylaryn shaqyryp, kenishter men zaýyttaryn tanystyratyn da, artynan úlken jıyn ótkizetin. Ony respýbıkalyq lezdeme dep ataıtynbyz bizder, jýrnalıster. Mine, sol BAQ ókilderine Taraz qonaqúıiniń shatyryndaǵy kafede qonaqasy berildi. Al dám ústinde oblys ónerpazdary konsert kórsetti. Bir kezde umytpasam Jambyl mádenı-aǵartý ýchılıshesiniń ansambli bolý kerek, Ábekeńniń «Erke sylqymyn» tógilte jóneldi. Rasyn aıtqanda, kópshilik buǵan deıin óz «qyzyǵymen» otyrǵan. Al «Erke sylqym» oınalǵanda, ásirese qazaqtar jaǵy kilt toqtady. Bizdiń «Bilim jáne eńbektiń» bas redaktory Aqseleý Seıdimbek te qyzý aıtyp jatqan áńgimesin doǵaryp, qalt jibermeı tyńdady. Tyńdady da «oıpyrmaı, mynaý ózi tabıǵaty bólek qoı, túbi bizdiń Arqadan shyqqan-aý, kimdiki ózi?» dep jan-jaǵyna qaraǵyshtap, qozǵalaqtap ketti. Kúı bitken soń Aqań oryndaýshylardy ózine shaqyryp alyp, kúı men kúıshi týraly surastyrdy. Olar shyǵarmanyń avtory – Ábdimomyn Jeldibaev degen jergilikti kompozıtor ekenin aıtty. «Bul jerde joq pa?» dep surady Aqań. Ol kisi Shý aýdanynda turady. Avtoklýb meńgerýshisi bolyp jumys isteıdi degen jaýap berildi oǵan sol kezde-aq.
Aqseleýdiń osy sapardaǵy eń úlken oljasy «Erke sylqym» men onyń avtoryn tanyp-bilgeni boldy-aý dep oılaımyn osy kúni.
Bul oqıǵadan biraz jyl ótken soń Táken Álimqulov aǵamyzdy Moıynqum aýdanynda ushyratyp, bir kún saparlas boldym.
Qonalqada aýlada otyr edik, kórshilerdiń birinen «Erke sylqym» oınaldy. Sonda baıaǵy Aqseleýdiń áńgimesi esime túsip, men Táken aǵamyzdan osy kúıdiń tórkini, jalpy Jeldibaev kúıiniń ereksheligi týraly suradym.
– Mundaı kúıdiń Shý boıynda týýy ábden múmkin qubylys, – dedi aǵamyz sál jótkirinip alyp. Shý boıy – qazaqtyń úsh júziniń mádenıeti toǵysqan jer. Onyń halqy jazda Arqaǵa asyp baryp jaılaǵan. Al qysta, kerisinshe Arqalyqta, Shýdyń qalyń qamysynyń yqtasynyn qonys etip, Qarataýdy qara tutqan. Mine, sol kezden-aq batystyń tókpe kúıin de, Arqanyń shertpe kúıin de, Jetisýdiń ańyz úndi erke qaǵystaryn da Shý halqy ejelden estip boıyna sińirip ósken. Ábdimomyn kúılerinde barlyq kúı qaǵystary kózdesetini sodan, – dep toqtady Tákeń. Sodan soń, «ózi bilimi bar jigit pe?» dep surady. Men «Iá, Jambyl mádenı-aǵartý ýchılıshesin, sodan soń Almatyda konservatorııa bitirgen» dep jaýap berdim. «О́nerdiń baǵyn ashatyn halyq qoı, sol halqynyń ortasynan ketkisi kelmegen ǵoı bul jigit» dep túıdi áńgimesin Tákeń.
– Degenmen astanada turǵannyń artyqshylyǵy kóp qoı. Kúıleri Qurmanǵazy orkestrine túsirilip, Qazaq radıosy men teledıdarynan jıi berilip jatar edi, – dedim men.
Halqynyń kókeıine qonǵan týyndy jerde qalmaıdy. Izdeýshisi mindetti túrde shyǵady dep qysqa jaýap bergen Tákeń áńgimeni ári sozbaı salýly tósegine jantaıa ketti...
Ábdimomyn kúıleriniń izdeýshisi sol halqynyń ózi bolyp, búkil mektep, klýb kórkemónerpazdary birinen keıin biri ilip áketip, oryndap jatty. Osylaı Shý boıynda týǵan kúıler búkil Qazaqstanǵa qanat qaqty.
Qazirgi tehnıkalyq múmkindiktiń arqasynda onyń kúılerin qazaq meken etetin jerdiń barlyǵynan, kórshi respýblıkalardan, Eýropa elderinen, tipti muhıttyń arjaǵyndaǵy Amerıkadan da estip júrmiz.
Ábdimomynnyń kúıleri elimizdiń Qurmanǵazy atyndaǵy bas orkestriniń repertýaryna engenine de biraz jyl boldy. Al bıyl ol kúılerin elorda orkestrine túsirip, esepti konsertin berdi. Aýylda tursa da onyń kúıleri osylaı keń taralyp jáne joǵary baǵalanyp, halqynyń júregin jaýlap alýmen birge kirpııaz mýzyka mamandaryn da moıyndatty.
Mine, sondyqtan da Ábdimomynnyń keıbir kúıleri halyq kúıine aınalyp, ózin naǵyz halyq kompozıtory retinde qabyldaıtyn boldy.
Mundaı qurmet shyǵarmashylyq adamdarynyń ishinde ilýde bireýine ǵana buıyrady. Ol úkimettiń ataq-marapattarynan kende emes. «Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri».
Jaı kompozıtor emes, ónerin kórsetip bolǵannan keıin dastarqan basynda sheshile sóılep, qulaq ataly sózge saýsaǵan kóptiń quryshy qandyra biletin el aqsaqaldarynyń biri de ol bul kúnde.
Sazgerdiń mundaı qoshemetteri onyń shyǵarmashylyǵyna túk te kedergi keltirmeı qaıta mazmunyn arttyra túsetin. Oryndalyp júrgen otyzdan astam kúıleriniń attaryna qarap turyp-aq baıqaýǵa bolady. «Bozjigit», «Ydyrys», «Jetisý», «Kóksholaq», «О́mir-dastan», «Tolǵaý», «Samǵaý», «Shabyt», «Áýlıe ata», «Tóle bı tolǵaýy», «Turan eli» bolyp kete beretin. Bul tizimnen kúıshiniń, ásirese elimiz táýelsizdik alǵannan soń shamyrqanyp, azattyqtyń úni basym bolǵany baıqalady. Án janrynda da osy jyldary kóp eńbek etti («Sulýtór», «Báıdibektiń jaılaýy», t.b.). Alaıda bul týyndylary tipti de jalań uran emes-ti. Qaıta ýaqyt pen keńistikti qosqan teńdikpen sezinip, osynaý úsh toǵandy teń taıpalatqan naǵyz dúldúlder.
Júzben, myńmen ǵana shektelip qalmaı Ábdimomyn kúıleriniń mıllıondardyń júregine jol taba bilýiniń syry osynda jatyr. Alaıda talanttyń shyn baǵasyn talant qana beredi. Sondyqtan da qur tamsanýdy doǵaryp, mýzyka mamany kompozıtor Vladımır Pıtersevtiń pikirin keltirgendi jón kórip otyrmyz.
«Men jaıshylyqta bir kúıdi orkestrde birneshe aı túsirmeýshi edim, al «Tóle bı tolǵaýyn» jıyrma kúnde-aq túsirdim. О́ıtkeni kúı meni óziniń tereńdigimen, aýqymdylyǵymen qatty baýrady. Siz, qazaq kúıin janrlyq jaǵynan keńeıttińiz. «Tóle bı tolǵaýy» úsh bólimnen turatyn sımfonııa deýge bolady» degen eken avtordyń ózine. Sodan soń, «Bileseń be, men «Erke sylqymǵa» ǵashyq bolǵanym sonsha, ony ózim oryndaý úshin dombyra tartýdy úırendim» depti. Budan artyq qandaı baǵa kerek?!
Ábdimomyn shyǵarmashylyǵyna berilgen óte joǵary baǵa ekenin men jazýshy retinde bylaı túsindirgim keledi. Máselen, klassık atanýdyń anyqtamalary men sharttary birnesheý. Onyń ishinde eń qıyny halyq jaqsy qabyldaǵan shyǵarma týdyryp qana qoımaı, sol shyǵarmasynyń túrinde (formasynda) jáne mazmun-ıdeıasynda erekshe jańalyq bolý sharty. V.Pıtersevtiń pikirine súıensek, Ábdimomyn kúı formasyn keńeıtip, keremet ózgeris ákelgen. Qazaqtyń dástúrli kúıin dastanǵa, uzyn saryn tolǵaýǵa aınaldyrǵan. Ekinshi jaǵynan ol qazaq kúıleriniń mazmunyn baıytqan. Máselen, joǵaryda sóz bolǵan «Tóle bı tolǵaýynda» elimizge jońǵarlardan tóngen qaýip pen ony teris sezingen Tóle bıdiń tolǵanystary jáne jantalasqan áreketteri, odan ári ómir men ólimniń jan alyp, jan berisken shaıqastary, sońyndaǵy jeńis shattyǵy bári tutasqanda bútin bir dáýir kúı bolyp kúmbirlep ketedi. Al túrik halyqtarynyń bir emes birneshe dáýirin qamtıtyn «Turan eliniń» aýqymy ózgesheligi men sony mazmun-ıdeıa osyndaı-aq bolar degizetindeı tym keń. Burynǵy «zar zamanda» shabarmandar men poshtabaılardan jegen taıaǵyn jyrlaýdan árige múmkindigi bolmaı qalǵan qazaq sazgerleriniń naǵyz shymyrqanǵanynyń kórinisi bul.
Alaıda Ábdimomyn kúıleriniń ishinde ózge ult ókilderiniń ózin dombyra tartýdy úırenýge «músápirlegen» «Erke sylqymnyń» orny múlde bólek. Munda ýaqyt ta, keńistik te joq, dálirek aıtqanda jyljymaıdy, ıaǵnı máńgilik! Esesine onda tek sanalylarǵa ǵana tán uly sezim – súıý bar. Sopylyq ilim boıynsha súıý eki satyly. Onyń birinshisi – mahabbat. Bul jan-tánimen súıý. Al ekinshisi tánmen súıýden áldeqaıda bıiktep ketken, tek janmen, ıaǵnı rýhyńmen súıý, «ıshk» dep atalatyn bul súıýdiń eń shegi Allaǵa ǵashyqtyq, Jaratqanǵa rýhyńmen jaqyndaý, qosylý. Mine, osy súıýdiń birinshi satysy – mahabbatqa elde joq kúı-eskertkish ornatpaq bolǵan Ábekeń oǵan ómiriniń jıyrma jylyn arnapty. Árıne, munshama ýaqytta avtor er jetip, eseıgen, tanym-túsinigi keńeıip, talanty tarlan tartqan. Sondyqtan da onyń kúıi qyz ben jigittiń arasyndaǵy ǵashyqtyqtan bıiktep, naǵyz rýhanı uly súıýdiń tıptik obrazyna aınalǵan. Shyǵarmashylyq adamdarynyń shyn shabytqa enýi de sopylyqtyń belgili bir deńgeıi ekenin eskersek, bul ábden múmkin jaǵdaı. Tek júrek kirlemese bolǵany.
Solaı, Ábekeń tyńdarmanyn yntyqtyryp, úzdiktirip, qanyn qyzdyryp baryp, «Eı, kúnáhar pende Jaratýshy jalǵyz ǵana bergen uly súıýdi – mahabbatty qadirle, údesinen shyq. Basyńdaǵy baǵyńnyń kilti ózińniń sol mahabbatyńda» deıdi.
Adamzat áleminiń máıegi – Mahabbat bolsa, Ábdimomyn áleminiń máıegi – «Erke sylqym».
Elen ÁLIMJAN,
jazýshy-dramatýrg
Jambyl oblysy,
Shý aýdany