Belgradta bas júlde buıyra ma?

«Qazaqstanda grek-rım kúre­siniń keremet mektebi qalyp­tasqan», «Bizdiń elde baı dástúr bar» dep qansha jerden maqtansaq ta, sońǵy kezderi janarymyzben jer shuqyp júrgenimiz belgili. Máselen, osy kúres túrin serik etken sańlaqtarymyz soń­ǵy ret sonaý 1999 jyly álem chem­pıony atandy. Iá, ol kezde koman­damyz óte qarýly edi. Ulttyq ko­mandanyń sapynda júrgen jigit­terdi qandaı synaqqa salsa da, namysty qoldan bermeıtin.

Táýelsiz memlekettiń órenderi retinde 1993 jyly Stokgolmde shymyldyǵy túrilgen dúnıe­jú­zilik dodada alǵash ret boı kór­settik. Skandınavııa túbeginde qor­jynǵa kúmis medal tústi. Ony Dáýlet Turlyhanov (82 kılo) jeńip aldy. Dańqty balýan fınalda Túrkııanyń jas perisi Hamza Erliqaıǵa jol berdi. Keıin­nen Hamza Olımpıadanyń eki, álemniń úsh jáne Eýropanyń segiz dúrkin chempıony atandy. Dáýlet Bolatuly ózi kúrese júrip, ulttyq komandamyzdyń bas bapkeri qyz­metin qatar atqardy. Dál sol tusta bizdiń balýandardyń tasy órge domalap, dańqy shar­ta­rapqa tarady. 1994 jyly Fın­lıandııanyń Tamperesinde Iýrıı Melnıchenko (57 kılo) altyn tuǵyrǵa kóterildi. 1995 jyly Pragada Iýramen birge Baqtııar Baıseıitov te (74 kılo) kúmis medaldy ıelendi. 1997 jyly Vro­slavta Melnıchenko (58 kılo) qarsy kelgenderdi qo­ǵa­daı japyryp, ekinshi márte tórt­kúl dúnıeniń teńdessizi atan­dy. 1998 jyly Evlede Qazaq eli­niń ánurany eki ret shyrqaldy. Mhı­tar Manýkıan (63 kılo) men Baqtııar Baıseıitov (76 kılo) barlyq qarsylasynan basym túsip, bas júldeni oljalady. Dál sol Shvesııada Qazaqstannyń ult­tyq quramasy óz tarıhynda tuńǵysh jáne ázirge jalǵyz ret jalpy esep­te úzdik úsh koman­da­nyń qata­ryna qosyldy.

1999 jyly Mhıtar Manýkıan Afınadaǵy jarysta aldyna jan salmady. 63 kılo salmaqta kúsh synasqan ol qatarynan ekin­shi márte fınalda túrkııalyq She­ref Eroǵylyny eńserdi. Bul – qazaqstandyq balýandardyń álem chempıonattarynda jeńip alǵan sońǵy altyny. Sodan beri tabany kúrekteı 23 jyl ótti. Sol ýaqyttan beri otandastarymyz qansha talpynǵanymen, bas júldege qol jetkize almaı júr.

Jańa ǵasyr tabyldyryqtan attaǵannan keıin álem chempıo­na­tynyń jalaýy 16 márte jel­biredi. Sol jarystyń alaýynan qor­jynymyz bos qaıtty. Tarqatyp aıtsaq, Patryda (2001), Máskeýde (2002), Gýanjoýda (2006), Bakýde (2007), Tashkentte (2014) jáne Býdapeshtte (2016) tegisteı utyl­dyq. Álemdik dodada Almat Ke­bis­baev (60 kılo), Meırambek Aı­naǵulov (59 kılo) pen Demeý Jadyraev (71 kılo) jáne Qorlan Jaqan­shanyń (55 kılo) altyn alýǵa tamasha múmkindikteri bol­dy. Olar aqtyq synǵa deıin al­qynbaı jetkenimen, sheshýshi tusta súrindi. 2011 jyly Ystan­bulda Almat ırandyq Omıd Had­jı Norýzıge, 2017 jyly Pa­rıj­de Meırambek japonııalyq Kenıtıro Fýmıtaǵa, Demeý ger­ma­nııalyq Frank Shteb­lerge jáne 2019 jyly Nur-Sul­tanda Qorlan grýzııalyq Nýgza­rı Sýrsýmııaǵa jol berdi.

Joǵaryda atalǵan kúmisterden bólek, Almat Kebisbaevtyń álem­dik dodalarda taǵy tórt ret qola medaldi moınynda jarqyrat­qanyn aıta ketken abzal. Semeı óńi­riniń týmasy óziniń osy tabys­taryna 2010, 2015, 2019, 2021 jyl­­dary qol jetkizdi. Iаǵnı álem chempıonattarynda Almat bes ret jeńis tuǵyryna kóterildi. Júl­­delerdiń sany jaǵynan ol dańqty Iýrıı Melnıchenkodan da asyp tústi. Biraq sapasy ja­ǵynan Olımpıada chempıony qandasymyzdan ozyp tur. Iýranyń jeńip alǵan tórt medaliniń ekeýi altyn jáne ekeýi kúmis.

Nar tulǵaly Nurmahan Tyn­álıev­ke de aıtar alǵysymyz sheksiz. Asa aýyr salmaqta alyp­tarmen aıqasqan qazaqtyń batyr uly álem chempıonattarynda qa­tarynan úsh ret qolaǵa qol soz­dy. Bul júldelerdi Nurmahan 2010, 2011 jáne 2013 jyldary ol­jalady. Sondaı-aq Georgıı Sýrsýmııa (2003), Ermek Kóketov (2005), Nurbaqyt Teńizbaev (2009), Dosjan Qartyqov (2015), Aı­dos Sultanǵalı men Meıirjan Sher­mahanbet (2018) jáne Meı­rambek Aınaǵulov (2019) bir-bir retten dál sol mejeden kó­rindi.

Bylaı qaraǵanda, 1993-2021 jyldary tórtkúl dúnıeniń eń beldi balýandary bas qosqan 23 jarysta 27 júlde alýdyń ózi ońaı sharýa emes. Osy kórset­kish­­pen biz atalǵan merzim ara­ly­ǵynda ótken baıraqty báse­kelerdiń jalpy esebinde 12-orynda nyq turmyz. Tarqatyp aıtsaq, 5 al­tyn, 8 kúmis jáne 14 qolaǵa qol jetkizdik. Alaıda al­tyn­nyń azdyǵy kóńilimizge qaıaý tú­sirýde. Máselen, sońǵy 33 jyl aralyǵynda balýandyq ónerde baı dástúri bar alpaýyt memle­ket­terdi aıtpaǵanda, Izraıl (Gocha Sı­sıashvılı – 2003), Es­to­nııa (Heıkı Nabı – 2006, 2013), Serbııa (Davor Shtefanek – 2014, Vıktor Nemesh – 2017, Zýrab Datýnashvılı – 2021) jáne Moldova (Vıktor Chobaný-20021) sekildi shaǵyn ǵana eldiń órenderi álemniń ár buryshynda birneshe márte óz elderiniń ánuranyn shyr­qatty. Solardyń qatarynda qazaqstandyq balýandardyń bol­maýy qalyń qazaq kórer­men­de­riniń kóńiline kirbiń túsi­rýde.

Sońǵy úsh álem chempıonatyna toqtalsaq, bul rette eń úzdik kór­setkish Reseıge tıesili. Olar 2018 jyly Býdapeshtte alty altyn alsa, 2019 jyly Nur-Sultanda eki ret top jardy. 2021 jyly Osloda kórshilerimiz bir ret dara shyqty. Byltyrǵy baıraqty básekede Iran quramasynyń qarqyny óte kúsh­ti boldy. Parsy eliniń tórt pehlevany altyn tuǵyrdan qol bul­ǵady. Búgingi tańdaǵy eń myq­ty komandalar osylar. Sony­men qatar Japonııanyń – úsh, Ázer­baıjan, Majarstan, Túrkııa, Grý­zııanyń – eki, Germanııa, Kýba, Ýkraına, Moldova, Armenııa jáne Serbııanyń bir sportshysy bas júldeni ıelendi. Mine, sońǵy úsh jarysta osy memleketterdiń ǵana ókilderine bas júlde alý baqyty buıyrǵan eken.

Sanaýly kúnderden keıin Serbııada ótetin jarysta Qazaq eliniń namysyn 10 balýan qor­ǵaıdy. Solardyń arasynan Aıdos Sultanǵalıdi bóle-jara atap ótsek, esh aıyby joq. 60 kılo salmaqta beldesetin 26 jastaǵy Syr boıynyń týmasy 2018 jyly Býdapeshtegi álem chempıonatynda qola medaldi moınyna ildi. О́zge otandastarymyz eshqaısysy ondaı tabysymen maqtana al­maıdy. Sonymen qatar Aıdostyń Azııa chempıony degen ataǵy da bar. Bul tabysyna ol byltyr Almatyda qol jetkizdi. 87 kılo salmaqta kúsh synasatyn Nur­sultan Tursynov ta talaı dúr­mekti kórgen saqa sportshy. Qur­lyq birinshiliginiń tolyq me­daldar jıyntyǵyn qor­jynǵa salǵan 31 jastaǵy Semeı óńiriniń túlegi byltyr Tokıo Olım­pıa­da­syna qatysty.

Asa jeńil salmaqta Aman­ǵalı Bekbolatov beldesse, aýyr sal­maq­ta Azııa chempıony Álim­han Syz­dyqovqa senim arty­lyp otyr. 77 kıloda Temirlan Shadýkaev óner kórsetedi. Ol da osydan eki jyl buryn qurlyq chempıonatynda qarsylas shy­datpaǵan. Taıaýda ǵana Sofııada ótken jastar ara­syndaǵy álem birinshiliginde qola medaldy ıelengen 67 kılo sal­maqtaǵy Din-Muhamed Qoshqar da Bel­grad­qa baratyndardyń tiziminde. Sondaı-aq Ǵalym Qab­dýnasyrov (63 kılo), Ibragım Magomadov (72 kılo), Dıas Qalen (82 kılo) jáne Oljas Syrlybaı (97 kılo) syn­dy ba­lýan­dar boz kilemge shyǵady.

Qazirgi kezde Qazaqstannyń grek-rım kúresi sheberleri ara­synda eń jaqsy kúresip júrgen Meıir­jan Shermahanbet ekeni esh daý týǵyzbaıdy. 67 kılo salmaqta óner kórsetetin ol 2018 jyly Býdapeshtte álem chempıonatynyń qola júldesin ıelense, odan keıin Azııa birinshiliginde bir altyn men bir kúmisti enshiledi. Bıyl jazda Almatyda ótken Bolat Turlyhanovtyń kýbogynda qazaq­tyń qaısar uly Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy, álem jáne Azııa chempıony Mohammad Reza Geraeıdy qalaı utqanyn óz kózimizben kórdik. Joǵarydaǵydaı kórinistiń kýási bolǵan jankúıer­ler sol sátte «Dál osy balýan bizge álem chempıonatynyń altyn me­dalin syılaıdy» desip jat­ty. Al sonyń aldynda ǵana Sher­mahanbet álem chempıonaty men Azııa oıyndarynda qatarynan eki márte teńdessiz dep tanylyp, qurlyq chempıonatynda úsh ret top jarǵan ońtústikkoreıalyq Rıý Han Sýdy 11:3 esebimen tas-tal­qanyn shyǵarǵan edi. О́kinishke qaraı, ór minezdi jigit Belgradqa barmaıtyn boldy. О́ıtkeni ke­zekti jattyǵýlardyń birinde ol kózin jaraqattap alǵan eken. Qa­zir Meıirjan em-dom qabyldap jat­qan kórinedi.

Desek te «Úmitsiz – shaıtan» dep dana halqymyz beker aıtpa­ǵan ǵoı. Álemdik dodada óner kórsetetin apaıtósterimizdiń ara­­syn­da myqty balýandarymyz je­ter­lik. Bálkim, solardyń biri Bel­­gradtyń boz kileminde bas júldeni oljalap, barsha qazaq­stan­­dyq jankúıerlerge zor qýa­nysh syılar. Aldaǵy baıraqty báse­­kede biz Serik Jumashev je­tek­­shilik etetin jigitterge sát­tilik tileımiz.

Álem chempıonatynyń TOP-15 komandasy

(1993-2021 jyldar aralyǵy)

Oryn

Komandalar

Altyn

Kúmis

Qola

Barlyǵy

1.

Reseı

44

26

28

98

2.

Túrkııa

18

11

18

47

3.

Iran

15

3

20

38

4.

Kýba

14

11

16

41

5.

Ońtústik Koreıa

9

9

12

30

6.

Armenııa

9

9

9

27

7.

Ázerbaıjan

7

7

13

27

8.

Grýzııa

6

5

9

20

9.

Shvesııa

6

4

4

14

10.

Bolgarııa

6

2

11

19

11.

Majarstan

5

14

13

32

12.

Qazaqstan

5

8

14

27

13.

Germanııa

5

5

13

23

14.

AQSh

4

7

9

20

15.

Ýkraına

4

5

11

20

1993-2021 jyldar aralyǵynda álem chempıonattarynyń jalaýy 23 márte jelbiredi. Sol jarystarda 29 memlekettiń ókilderine bas júlde buıyrdy. Joǵaryda atalǵan komandalardan bólek, Japonııa

(4 ret), Serbııa (3 ret), Polsha, Belarýs, Estonııa, Fransııa, Serbııa (2 retten), Fınlıandııa, О́zbekstan, Moldova, Mysyr, Izraıl, Qytaı, Soltústik Koreıa jáne Slovakııanyń balýandary (1 ret) altyn tuǵyrǵa kóterildi. Al júlde alǵan elderdiń jalpy sany – 42.

2021 jyly Osloda ótken álem chempıonatynyń jeńimpazdary men júldegerleri

55 kılo: 1.Ken Masýı (Japonııa), 2.Emın Sefershaev (Reseı), 3.Nýgzarı Sýrsýmııa (Grýzııa) men Eldenız Azızlı (Ázerbaıjan).

60 kılo: 1.Vıktor Chobaný (Moldova), 2.Jolaman Sharshenbekov (Qyrǵyzstan), 3.Stepan Marıanıan (Armenııa) men Mýrad Mamedov (Ázerbaıjan).

63 kılo: 1.Meısam Dalhanı (Iran), 2.Lerı Abýladze (Grýzııa), 3.Kensýke Sımıdzý (Japonııa) men Lenýr Temırov (Ýkraına).

67 kılo: 1. Mohammad Reza Geraeı (Iran), 2.Nazır Abdýllaev (Reseı), 3.Almat Kebisbaev (Qazaqstan) pen Ramaz Zoıdze (Grýzııa).

72 kılo: 1.Malhas Amoıan (Armenııa), 2.Sergeı Kýtýzov (Reseı), 3.Gevorg Saakaıan (Polsha) men Krıstýpas Shleıva (Lıtva).

77 kılo: 1.Roman Vlasov (Reseı), 2.Sanan Sýleımanov (Ázerbaıjan), 3. Mohammadalı Geraeı (Iran) men Roland Shvars (Germanııa).

82 kılo: 1.Rafıg Gýseınov (Ázerbaıjan), 2.Býrhan Aqbudaq (Túrkııa), 3. Adlan Akıev (Reseı) pen Pedjaman Poshtam (Iran).

87 kılo: 1.Zýrab Datýnashvılı (Grýzııa), 2.Kırıll Maskevıch (Belarýs), 3.Lasha Gobadze (Grýzııa) men Arkadıýsh Kýlınıch (Polsha).

97 kılo: 1.Muhammadhadı Saravı (Iran), 2.Aleks Shoke (Majarstan), 3.Artýr Sargsıan (Reseı) men Treısı Henkok (AQSh).

130 kılo: 1.Alıaqbar Iýsýfıahmadchalı (Iran), 2.Zýrab Gedehaýrı (Grýzııa), 3.Oskar Marvık (Norvegııa) pen Iаkob Kadjaıa (Grýzııa).