Sán-saltanat salyǵy: ol ne?

Ekonomıkanyń turaqty ósýi salyq saıasatynyń túsinikti jáne boljaýǵa bolatyndaı etip júrgizilýine tikeleı baılanysty ekeni anyq. Sondyqtan Prezıdent fıskaldy retteý isin qaıta jańǵyrtý úshin 2023 jyly jańa Salyq kodeksi ázirlenetinin aıtty. Onyń eń túıtkildi tusy sanalatyn salyqtyq ákimshilendirý máselesi túgel qaıta jazylýǵa tıis ekenin de alǵa tartty.

– Sondaı-aq jumys barysynda betpe-bet kezdesý múldem bolmaıtyndaı etip, salyqtyq baqylaý qyzmetin tolyq sıfrlandyrý kerek. Taǵy bir basymdyq – salyqtyq yntalandyrý sharalarynyń tıimdiligin arttyrý. Ol úshin ekonomıkanyń túrli salasynda dıfferensıaldy salyq mólsherlemesine kóshken jón. Paıdanyń tehnologııalyq jańǵyrýǵa jáne ǵylymı ázirlemelerge jumsalǵan bóligine salynatyn korporatıvti tabys salyǵyn tómendetý nemese odan bosatý tásilin engizý kerek. Salyq tóleýshilerdiń salyqtan jaltarýǵa qumarlyǵyn azaıtý úshin arnaıy salyq rejimderin jeńildetý kerek. Salyq júktemesin tómendetý maqsatynda uıymdardy ádeıi bólshekteýge jol bermeý máselesi jańa kodekste qarastyrylýy qajet. Saýda-sattyq zaman talabyna saı damýy úshin mólsherlemesi oıǵa qonymdy ári rásimderi qarapaıym bólshek saýda salyǵyn qoldaný aıasyn keńeıtý kerek. Salyq reformasy aıasynda «sán-sal­tanatqa salyq» salýdy engizgen jón. Munyń orta tapqa qatysy joq, bul sa­lyq tek asa qymbat jyljymaıtyn mú­lik jáne avtokólik satyp alǵan kezde salynady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Osy tusta Prezıdent aıtqan sán-saltanat salyǵy týraly áńgime bizdiń qoǵamda sońǵy birneshe jylda keńinen aıtylyp kele jatqanyn atap ótýge tıispiz. Tipti depýtattardyń da Úkimetke arnaıy saýal joldaǵany esi­miz­de. Halyq qalaýlylarynyń piki­rine súıensek, aý­qatty qazaqstan­dyq­­tar halyq aldyndaǵy áleýmettik jaýap­kershilikti sezinýi kerek jáne óz baı­lyǵyn eldiń damýyna baǵyttaýǵa tıis.

Onyń ústine osy jyldyń basynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elde olıgopolııa problemasynyń bar ekenine birneshe ret nazar aýdarǵan bolatyn. Bul jaǵdaı qoǵamdy jik-jikke bólip, eldegi jappaı tolqýlarǵa sebep bolýy múmkin ekeni de aıtylǵan edi. Memleket bas­shy­synyń Joldaýda buǵan nazar aýdarýy birneshe jyl boıy kóterilip kele jatqan sán-saltanat salyǵyna qatysty máselege núkte qoıatyndaı.

Sán-saltanat salyǵy qalaı ustalady? Oǵan qandaı dúnıe-múlik jatady? Bul týraly naqty eshteńe aıtylmaǵanymen, aragidik túrli aqparattar taralyp keledi. Sonyń birinde mundaı salyq Aston Martin, Bentley, Ferrari, Lamborghini, Maserati, ushaq pen tikushaq, ıahta, sondaı-aq aýmaǵy 300-400 sharshy metrden asatyn jyljymaıtyn múlik satyp alǵanda ustalatyny aıtylǵan. Mundaı qymbat dúnıelerdi tek dáýletti otandastarymyzdyń ǵana qaltasy kótereri anyq.

Ekonomıst Talǵat Demesinovtiń pikirine qaraǵanda, sán-saltanat salyǵyn salý týraly áńgime aıtyla bastaǵannan-aq buǵan kúmánmen qaraǵandar kóp boldy. О́ıtkeni mundaı norma bizdiń qoǵam úshin múmkin emesteı kóringen edi. Joq, olaı emes eken. Prezıdenttiń ózi arnaıy tapsyrma bergenin eskersek, bul bastama jaqyn ýaqytta-aq júzege asyrylmaq.

– Esterińizde bolsa, Memleket basshysy ulttyq tabysty ádil bólý týraly birneshe ret másele kóterdi. Sán-saltanat salyǵy da osymen úndes dúnıe. Sondyqtan muny saıası nárse dep qabyldaýǵa da bolady. Prezıdent qoǵamnyń narazylyǵyna osylaı ún qatty jáne bul durys qadam boldy. Memleket basshysy áleýmettik suranysty qanaǵattandyrdy. Prezıdent Qazaqstannyń baılyǵynyń teń jartysy 162 adamnyń qolynda ekenin jarııalaǵany esimizde. Demek, olar ózgelerge qaraǵanda salyqty kóbirek tóleýi kerek. Bul ádilet turǵysynan alǵanda da durys bolmaq, – deıdi ekonomıst.

Alaıda ol salyqtyń jańa túri anaý aıtqandaı makroekonomıkalyq áser ákeledi degenge senbeıdi. О́ıtkeni onyń memlekettik kirister qurylymyndaǵy úlesi shamaly ǵana bolmaq. «Sondyqtan jańa salyqty basqarý úshin adamı resýrstardy bólýdiń qajettiligi shamaly. Dese de, bul qadam áleýmettik suranys­ty qanaǵattandyryp otyr. Dál qazirgi ýaqytta bizdiń qoǵam úshin mańyzdysy da osy, – deıdi ol.

Qarjyger Rasýl Rysmambetovtiń pikirine den qoısaq, sán-saltanat salyǵy arqyly memleket qazynany tolyqtyrýdy kózdep otyrǵany anyq. Alaıda aldymen «sán-saltanat» uǵymyn aıqyndap alý mańyzdy. Áıtpese, munyń túbi taǵy da sybaılas jemqorlyqqa ulasýy múmkin.

– Mysaly, qymbat kólikti jeke paıdalaný úshin satyp alsa, muny sán-saltanat salyǵy dep qarastyrýǵa bolady. Al kólik kompanııa qajettiligi úshin satyp alynsa she? Onda bul qajettilik bolyp sanalady. Mine, osy ekeýiniń arajigin ajyratyp alý kerek. О́z basym, bul qadam salyqtyq túsimderdi anaý aıtqandaı arttyrady degenge senbeımin. Esesine, qazynany tolyqtyrýdyń basqa da joldary bar ekenin aıtqym keledi. Mysaly, páterdi jalǵa berýmen aınalysatyndardy nazarǵa alýǵa bolady. Olardy joq degende 3 paıyzdyq salyq tóletýge májbúr­let­sek, aıtarlyqtaı túsim túser edi. Sol sekildi krıptovalıýta operasııalary­men aınalysatyndarǵa jáne basqa da dástúrli bıznes­ti serik etip júrgenderge salyq tóletý­diń amalyn qarastyrýǵa bolady. Álbette, sán-saltanat salyǵy tıimdi. Biraq osydan keıin baılar dúnıe-múlkin jasyra bastaıdy nemese normany aınalyp ótý úshin túrli aıla-sharǵylarǵa barady, – deıdi qarjyger.

Elimizde sán-saltanat salyǵyn engizýdi usynǵan jandardyń biri Májilis depýtaty Aıqyn Qońyrov bolatyn. Birneshe jyl boıy osy máseleni kóterip, Úkimetke depý­tattyq saýaldar joldaǵany da esimizde. Depý­tattyń pikirine qaraǵanda, halyqtyń tabys deńgeıindegi aıyrmashylyq jer men kókteı.

– Biz kótergen máselege Memleket basshy­sy­nyń kóńil aýdarǵanyna rızamyz. Shyn máninde, halyq qarjysyn qansha únemdese de, qymbat avtokólikter men jyljymaıtyn múlikti satyp alý deńgeıi ósip keledi. Kiris pen tutynýdaǵy mundaı teńsizdikke qaramastan, bizdiń elde salyq salý júıesi bárine birdeı teń qaraıdy. О́kinishke qaraı, bul ekonomıkalyq jáne áleýmettik suranystyń bolmaýyna alyp keledi. Sán-saltanat salyǵy engizilgen kezde áleýmettik mesenattyqty kótermeleı otyryp, qaıyrymdylyq shyǵystaryna shegerimder belgilenýge tıis, – deıdi depýtat.

Dese de, sheteldik tájirıbe kórset­kendeı, sán-saltanat salyǵyn engizgen kezde ádette elden kapıtal jylystaı bastaıdy. BBC-diń jazýynsha, mundaı salyq Meksıkada, Aýstralııada jáne Majarstanda jumys isteıdi. Taıland pen Chılıde, Týnıs pen Aljırde de osyǵan uqsas salyqtar bar. Fran­sııa, Italııa, Argentına, Úndistan men Shveısarııa memleketterinde de qymbat dúnıe múlikke salyq salynady.