Besik keń, peıil tar

El Prezıdenti Joldaýda osy taqyrypqa oraılastyrǵan pikirin «Qazaqta «el bolamyn deseń, besigińdi túze» degen sóz bar. Sondyqtan mektepke deıingi tárbıe jumysy basty nazarda bolýy kerek. Alaıda bizde ekiden alty jasqa deıingi balalardyń jartysynan astamy ǵana balabaqshaǵa barady. Mundaı olqylyqqa jol berýge bolmaıdy. Balalardy balabaqshamen qamtamasyz etý máselesin túpkilikti sheshý qajet», dep túıindegen bolatyn. Bul másele kópten qordalanyp, saǵyzdaı sozylyp kele jatqan jaıt. Oblys ortalyǵynda baldyrǵandarǵa tálim-tárbıe berip kele jatqan 47 balabaqsha bolsa, búginde kezekte 3 313 bala tur.

– Bir kezde Ortalyq Azııadaǵy eń úzdik mektepke deıingi bilim berý júıesi Qazaqstanda bolyp edi, – deıdi ardager ustaz Qonysbek Muratbekov, – áli esimde, mektepke deıingi mekemelermen jeti jasqa deıingi balalardyń 70 pa­ıyzy qamtyldy. 1991 jyly elimizde 8743 balabaqsha bolsa, ońtaılandyrý tusynda 4 868-i jekeshelendi. Bir bóligi qańyrap bos qalǵandyqtan, qırady. 2000 jyldary balabaqshalardyń sany 1 144-ke deıin azaıdy.

Elimizdegi kórinis osyndaı bolǵanda, daǵdarystyń daýyly Kókshetaýdaǵy mektepke deıingi mekemelerdi de sharpyp ótti. Sol jyldary jumys istep turǵan 32 balabaqshanyń jón-josyqsyz ońtaılandyrý kezinde toǵyzy ǵana aman qaldy. Qazir qaladaǵy kónekóz qarııalar «Ertóstik», «Qarlyǵash», «Chaıka», «Ásel», «Gagarın», «Zvonochek» tárizdi mektepke deıingi mekemelerdiń ózderiniń baýyr eti balalaryna tálimdi tárbıe bere bilgen ystyq uıa bolǵanyn saǵynyshpen eske alady.

Shynynda da, mundaı balalar baq­­shasy barynsha sapaly, ásem etip sa­lyn­ǵan ǵımarattar bolatyn. Tek óki­nishtisi, ótpeli kezeńde bolashaqty oılaýǵa da shama jetpeı, qaltaly azamattar qyrýar balabaqshany aýksıon arqyly satyp aldy. Shyndyǵyn aıtý kerek, jumyrtqadaı jutynyp turǵan en baılyq ustaǵannyń ýysynda, tistegenniń aýzynda ketti. Sapalylyǵy sol, keıbireýi áli kúnge deıin murty buzylmaı tur. Arada biraz jyl ótken soń №23 «Snejınka» balabaqshasy gýmanıtarlyq-tehnıkalyq lıseıge, «Rosınka» balabaqshasy qazaq-túrik lıseıine, «Zvezdochka» balabaqshasy balalardyń kórkemsýret mektebine, «Skazka» balabaqshasy tirek-qımyl apparatynyń buzylýshylyqtary bar múgedek balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatqa, «Rodnıchek» balabaqshasy ishki ister departamentiniń emhanasyna aınalyp ketti.

– Eger sol balabaqshalardy ıelengen qaltaly azamattar ultynyń bola­shaǵyn oılasa, kezinde arzanǵa alǵan ǵımarattardy qaıtaryp berer edi ǵoı, – deıdi el aǵasy Alpysbaı Tursynbaev. – Eger olaı etse, balabaqsha tapshylyǵy ózinen-ózi sheshilip qalady. Qazirgi jaǵ­daıda jańa ǵımarat salýdyń da qa­jeti bolmas edi. Bul sózimdi bıznes­men­derge arnap aıtyp jatyrmyn. Keı­biriniń áli kúnge deıin qańyrap bos jat­qanyn kózimiz kórip júr. Máselen, Sh.Ýálıhanov kóshesiniń boıyndaǵy bar jaǵdaıy eseptelip salynǵan, qazir bos turǵan ǵımaratty kórgen saıyn ishim ýdaı ashıdy. Tekti adamdar tekke qańyratyp qoıǵansha, eliniń ıgiligine jaratar edi.

Jylystap jyldar ótti. Ekono­mıka­myz ońala bastaǵan tusta keıbir mektepke deıingi mekemeler zordyń kúshimen keri qaıtaryldy. Onda da altaýy ǵana, qalǵany áli tur.

– Bul ózi áli júz jyl turatyn, myqty ǵımarattar, – deıdi qala turǵyny Asqar Túgelbaev. – Mine, osy balabaqshalardy memleket menshigine qaıtaryp alsa, jas jetkinshekterdi mektepke deıingi meke­memen tolyq qamtýǵa ábden bolar edi. Tyǵyryqtan shyǵatyn bir jol osy. Eger bir balabaqshaǵa orta eseppen 200-ge jýyq bala barady dep eseptegenniń ózinde, burynǵy ǵımarattar búginginiń suranysyn tolyq ótep beredi.

Joǵaryda 3 myńnan astam balanyń kezekte turǵanyn aıttyq. Máseleniń mánisine jete boılamaı turǵan kezde bizge bul kórsetkish tym kóp bolyp kó­rin­genin nesine jasyraıyq. Sóıt­sek, jaǵdaı jalǵyz mektepke de­ıingi mekeme­lerge qatysty emes eken, al­dy­men ata-analardyń da tarapynan oryn alyp otyrǵan olqylyq bar. Aıta­lyq, qazir oblys ortalyǵyndaǵy «Aqqý» balabaqshasynda – 129, «Altyn bala» bala­baqshasynda – 56, «Ámına» bala­baqshasynda – 50, «Juldyz» balabaq­shasynda 40 oryn bos tur. Qalalyq bilim berý bóliminiń basshysy Aıgúl Nógertaevanyń aıtýyna qaraǵanda, mektepke deıingi mekemelerdi toltyrýdyń ózi muń bolyp otyr. Oryn emes, bala jetispeıdi. Al onda 3 myńnan astam bala­nyń kezekte turǵany qalaı?..

Qala turǵyndarymen sóılesken kez­de árkim ártúrli sebep aıtady. Máse­len, qala shetindegi jekemenshik úıler kóp sa­lyndy. Ol jerlerde balabaq­sha joq, qoǵam­dyq kólik te durys júre qoı­maıdy. Aınalyp kelgende jetkin­shek­terin balabaqshaǵa tasymaldaý edáýir qıyndyq týǵyzady.

– Qaladaǵy barlyq balabaqshada bos oryn bar, – deıdi Aıgúl Beksultan­qyzy. – 3 myńnan astam balanyń kezekte turýyn durys túsiný kerek. Ata-analar balalary ómirge kelisimen ke­zekke turady. Ekinshi bir jaıt, ata-analar balabaqshany alys dep eseptep, bergileri kelmeıdi. О́zderi turǵan mekenjaıǵa jaqyn jerden izdeıdi.

Eger aqyl tarazysyna salyp bez­ben­deseńiz, mektepke deıingi mekemelerdi kinálaýdyń reti joq tárizdi. Oryn bar. Al tasymaldaý, árıne ata-ananyń sha­rýa­sy. Kókshetaý úlken qala emes, qoǵam­­dyq kólik úzbeı júrip jatyr.

– Men ózim Abaı kóshesiniń boıynda avtobekettiń mańynda turamyn, – deıdi qala turǵyny Yrysgúl Shókeeva. – Ju­mysym ortalyqta, úlken qyzymdy Báı­ken Áshimov kóshesiniń boıyndaǵy №5 orta mektepke aparamyn, al sábıimdi Sáken Júnisov kóshesiniń boıyndaǵy balabaqshaǵa aparýym kerek. О́zimiz turatyn mańdaǵy balabaqshada oryn bolmaı tur. Keıde jumysqa úlgere almaı, qarbalasatyn kez bolyp turady.

Mine, osyndaı da qolaısyzdyq­tyń oryn alatynyn aıta ketý kerek. Balalardyń mektepke deıingi mekemelermen qamtylmaýynyń astarynda úlken qıyndyq jatyr.

– Balalarǵa oryn tabylmaǵannan keıin otbasynda kıkiljiń kóbeıedi, – deıdi psıholog Almagúl Kóbeeva. – Balany seniń ata-anań baǵa ma, álde meniń ata-anam baǵa ma degen otbasyndaǵy sanasýdyń, eseptesýdiń, birin-biri kiná­laýdyń otyna tamyzyq bolatyn taqy­ryp. Sońǵy jyldary tym jıilep ketken shańyraqtyń shaıqalýynyń bir sebebi osy. El Prezıdenti óz Joldaýynda bul máselege óte mán berip otyr. Quptarlyq jaıt. Endi jergilikti basshylar bul máseleni jan-jaqty oılastyryp, ata-analarǵa qolaıly bolatyn jaǵdaıdy qarastyrýy kerek. Áıtpese, amalsyzdan bir qolyn eki ete almaı, ata-ananyń bireýi úıde jumyssyz otyryp qalsa, otbasylyq bıýdjetke salmaq túsedi. Onsyz da qymbatshylyq qos búıirinen qysyp turǵan ýaqytta ortaq tabystyń azaıýy jas otbasylardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn shıelenistirip jiberýi múmkin. Sondyqtan bul máseleni tek balanyń tálim-tárbıesi dep qaramaý kerek. Árıne, eger bolyp jatsa, ata men áje tárbıesine ne jetsin?! Biraq eldiń bárinde birdeı nemerelerin baýyryna salyp, jelge, kúnge tıgizbeı álpeshtep baǵatyn ata men ájeniń bola bermeýi múmkin ǵoı.

Osy taqyrypty qaýzaǵannan keıin taǵy bir túıtkildi dúnıeniń jaı-jap­saryn aıta keteıik. Oblys ortaly­ǵyndaǵy 47 balabaqshanyń 10-y ǵana qazaq tilinde tálim-tárbıe beredi, aralasy – 20, qalǵan 18-i – orys tilinde.

– Keıbir orys tilinde tálim-tárbıe beretin balabaqshada birli-ekili qazaq toptary bar, – deıdi qalalyq bilim berý bóliminiń mektepke deıingi tárbıe men oqytý jónindegi ádiskeri Lázzat Muqataeva. – Negizinde bizde qansha qazaq balasynyń orys tilinde tálim-tárbıe alyp jatqany týraly derek joq. Ondaı saraptama júrgizbeımiz.

Saraptama júrgizilmegenimen, ara­las tilde tálim-tárbıe beretin balabaq­shalardaǵy basym til orys tili ekenin jasyryp keregi ne?! Ár topta bolǵanymen, aýlada bastary qosyla qalsa ózge tilde sóıleıtin órenderimizdiń erteńine alań­daımyz-daǵy.

Sóz sońyn shıyryp aıtqanda, qala­lyq bólimniń bergen málimetine qara­ǵanda, balabaqshalarda oryn bar. Tek endi basshylyq jalpy jurtqa qolaıly bolatyn jaǵdaıdy qarastyrsa. Álde bos oryndar týraly aqparat jurtshylyqqa jetpeı jatyr ma? Bálkim, ár ata-ananyń turatyn aýdanyna qaraı oraılastyryp, balalardy mektepke deıingi mekememen qamtýdyń halyqqa tıimdiligin eskere otyryp, elekten ótkizip ornalastyrý kerek shyǵar. Sonda ókpe-naz da azaıady.

KО́KShETAÝ