Halqymyzda «Beınettiń zeınetin kórińiz» degen kóńilge jaǵymdy tirkes bar. Zeınet jasynda alańsyz ómir súrip, bala-shaǵasynyń rahatyn kórýdi armandamaıtyn jan kemde-kem. Jaqynda Prezıdent Joldaýynda kóp ýaqyttan beri qoǵam talqysyna túsken zeınet jasyna qatysty másele sheshimin tapty.
Osyǵan oraı zeınetaqy júıesiniń tıimdiligin arttyrýǵa sáıkes jańa sharalar paketi usynylyp, keler jyldan bastap áıelder zeınetkerlik jasyna 61 jastan shyǵatyn boldy. Bul mejeni aldaǵy bes jylǵa deıin asyrmaý kózdelýde. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi mundaı sheshimniń koronavırýs pandemııasynyń azamattardyń densaýlyǵy men ómir súrý uzaqtyǵyna teris áserin eskere otyryp qabyldanǵanyn jetkizgen bolatyn.
Buǵan deıin elimizde áıelderdiń zeınet jasyn 58 jasqa deıin tómendetý týraly usynys qoǵam belsendileri, depýtattar tarapynan kóterilgeni belgili. Onyń sebebin Senat depýtaty Dana Nurjigit Qazaqstanda ortasha ómir súrý jasynyń 70 jasqa deıin tómendep ketkenimen jáne de zeınet jasy týraly zańnamaǵa sáıkes azamattar 60-63 jasqa deıin jumys istese, jastardyń jumyssyz qalýymen baılanystyrǵan edi. Al Prezıdent Joldaýynan keıin áıelderdiń zeınet jasyn tómendetý týraly máseleni kóterip júrgen depýtattar da, qoǵam belsendileri de 61 jasty qanaǵat tutty.
BUU derekterine súıenetin bolsaq, sońǵy jyldary damýshy jáne damyǵan elderde qoǵamnyń qartaıý úderisi qarqyn alyp keledi. Derekterge súıensek, 2050 jylǵa qaraı elimizde 65 jastan asqan turǵyndardyń sany eki esege deıin ulǵaıatyn kórinedi. Sarapshylar pikirinshe, ómir súrý sapasy joǵary elder qatarynda turǵan Danııa, Fınlıandııa, Norvegııa, Chehııa, Germanııa, Fransııa sııaqty elderde zeınetkerlerge jaqsy jaǵdaı jasalǵan. Halyqaralyq uıym zertteýlerin, álemdik trendterdi, ishki ahýaldy qaperge ala otyryp, zeınetkerler jasyn uzartý úrdisin jalǵastyryp otyrǵan elderde áleýmettik máselelerge basymdyq berilgen.
Osy oraıda áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory Mánsııa Sadyrova Qazaqstandaǵy áıelderdiń zeınetke erte jasta nemese kesh shyǵýynyń ózindik sebep-saldary bar ekenin alǵa tartty. Eger zeınetke 61 jasta shyǵatyn bolsa, sáıkesinshe zeınetaqy qorynda qomaqty qarajat jınaqtalady. Sonymen birge áıel mamandardyń jeke ustanymy, densaýlyǵy turǵysynan qaraǵanda da 61 jasqa deıin jumys isteý qoǵamǵa da, otbasyna da, jeke bastyń saýlyǵyna da paıdasy zor. Desek te bul sheshimmen kelispeıtin qaýym bar. Mundaı jaǵdaıda áıelderdiń quqyǵyn qaperge alý qajet. Eger bilikti maman bolsa, jumys isteýge múmkindik bergen jón. Sondaı-aq zeınetke erte shyqqan áıelderdiń kóp jaǵdaıda eńbek áleýeti tolyǵymen paıdalanylmaı qalady. Tipten jumys istep, belsendi ómir saltyna úırengen áıel azamattar zeınet jasyna erte shyqqanda ózin qoǵamnan syrt qalǵandaı nashar sezinýi múmkin. Bul úshin dıfferensıaldy qadamdar qajet. Mánsııa Saparǵalıqyzy zeınetaqy reformasy aıasynda halyqtyń, onyń ishinde áıelderdiń kóńil kúıin zertteý jumystaryn kúsheıtýdiń ózekti ekenin aıtady. Osyndaı júıeli zertteýler barysynda ártúrli toptardyń jaǵdaıy, qyzyǵýshylyqtary, kóńil kúıi, pikiri qatań eskerilýi qajet.
Áıelderdiń zeınetke 61 jasta shyǵý mejesiniń belgilenýin «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń iske asqany ekenin atap ótti áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA korrespondent-múshesi Lázzat Nurqatova. Bul máseleniń áleýmettik astary bar, deıdi ol. Iаǵnı, saıası turǵydan qarastyrǵanda, áleýmettik máseleler keıinge shegerile beredi. Sarapshynyń aıtýynsha, álemdik trendterdi basshylyqqa alatyn bolsaq, taıaý jyldarda jas uzaqtyǵy elimizde – 80, al Eýropa elderinde 100 jastan asýy múmkin. Mysaly, Skandınavııa elderinde zeınetkerlik jas – 68. Muny eńbek jaǵdaıynyń jaqsarýymen baılanystyrǵan sarapshy ár elde zeınetke shyǵý jasyn uzartýdyń ózindik sebepteriniń bar ekenin eskergen abzal, deıdi. Mysaly, Ulybrıtanııada áleýmettik qyzmetterge jastar bara bermeıdi. Sebebi mamandar daıyndalmaıdy, al bilikti mamandar, eresekter zeınetke ketetin ýaqyt taıaǵan. Sondyqtan osy sabaqtastyqty saqtap qalý úshin Ulybrıtanııada zeınet jasyn ulǵaıta otyryp, kóp jaǵdaıda áıelder atqaratyndyqtan gerontologııalyq ortalyqtar, qarttar úıi sııaqty áleýmettik ortalarda qyzmet etetin áleýmettik qyzmetkerlerdiń mártebesin arttyrý jaǵyna kóp kóńil bóle bastady.
Al eldegi jaǵdaıdy nazarǵa alatyn bolsaq, qalalyq áıelderdiń ómir súrý sapasymen aýyl áıelderiniń jaǵdaıyn salystyrýǵa kelmeıdi. Sonymen birge bir otbasyn jalǵyz ózi asyrap otyrǵan áıelder úshin tıimsiz, al eresek balalary qamqorlyq jasap otyrǵan áıelder úshin qolaıly. Sondyqtan bul jaǵdaıdyń bútindeı otbasylyq ıdeologııamen baılanysty ekenin eskergen jón. Mysaly, elimizde Konstıtýsııaǵa sáıkes eresek adamdarǵa balalary qamqorlyq jasaýy qajet. Al Qytaıda ata-anasyna habarlaspasa, jumysynda aıyppul salynady. Túrkııada áıelder úı jumysynda, al eńbek naryǵynda er azamattar belsendi. Sonyń ózinde álemniń ozyq otyz eliniń qatarynda keledi.
«Sondyqtan másele jas mólsherinde emes, eńbek jaǵdaıy, ómir súrý sapasynyń jaqsarýyna baılanysty. Osy oraıda eresekter qoǵamnyń ınklıýzıvti múshesi ekendigin de eskerge jón», dep atap ótti sarapshy. Asyraýshysynan aıyrylǵan, múgedektigi bar, taǵy da basqa sebepterge baılanysty áıelder osy jasta jumys isteýge májbúr bolyp otyrǵanyn da tilge tıek etti ǵalym.
«Bir kezderi jumyssyzdyq máselesin azaıtý úshin nemerelerin baqqan ájelerge aqy tóleý máselesi kóterilgen bolatyn. Bul bizdiń ata-áje ınstıtýtyna, ulttyq mentalıtetimizge kelmeıtinin aıtqan bolatynmyn. Ondaı jaǵdaıda ájesi nemeresine týysy, jaqyny emes, tabys kózi retinde qaraıtyn bolady. Bul týystyq qatynastarymyzdyń buzylýyna aparyp soqtyratyn keleńsiz jaǵdaı. Munyń astarynda sonymen qatar áleýmettik qaıshylyqtar jatyr. Onyń saldary birqatar shetelde kórinis berip keledi. Al adamnyń jasy ulǵaıǵan saıyn syrqaty da syr bere bastaıdy. Bul mezgilde oǵan kútim kerek. Onyń memleketke de salmaq bolatyny anyq. Sondyqtan belsendi ómir jasynyń uzaqtyǵyn, eresekterge arnalǵan áleýmettik qyzmetterdi damytýdy qoldaı otyryp, joǵarydaǵy máselelerge nazar aýdarý qajet», deıdi Lázzat Tólegenqyzy.
Osy oraıda mamandar beınettiń zeıneti jas mólsherine emes, ál-aýqat saıasatynyń jaqsarýyna baılanysty ekenin nazarǵa alyp otyr. Sarapshylardyń pikirine súıensek, álem elderi tájirıbesin qarastyrǵanda, minsiz zeınetaqy júıesi joq. Al zeınet jasyn arttyrý sharalaryn qarastyryp otyrǵan elderde ómir sapasyn jaqsartý sharalary tıimdi júzege asyp keledi.
ALMATY