Adam ǵumyry jalǵastyǵynyń máńgilik bolary da bar. Sol jalǵasty ǵumyrdyń negizgi arqaýyn ár adam balasy óz tirshiliginde qalap alary da anyq.
Elge sińirgen eńbegińmen qatar, adamı qasıetiń de, aqyl men parasatyń da máńgilik ǵumyrdyń ólshemdi bir tarazysyna tartylmaqshy. Asylsyń ba, altynsyń ba, ony da halyq ózi tanyp alady. Dana halyq tanyp alǵan jáne de eldiń aǵasy dep baǵalap júrgen bizdiń Sákeń – Seıilbek aǵa Shaýhamanov qashan bolsyn óziniń qolynan jan-jaqty is keletin, óz amal-áreketimen, baıaǵynyń bılerinshe kósile sóılep, ádil sheshim qabyldaı biler bitimgerlik qabiletimen de, adamgershilik qasıetterimen de, kisilik kelbetimen de, bedel-abyroıymen de ózgelerden bıik kórinedi. 1939 jyldyń 15 mamyrynda Syr óńiriniń Jańaqorǵan aýdanyndaǵy О́zgent aýylynda dúnıege kelgen Seıilbek aǵamyzdyń da aıaǵyn endi-endi basqan sábılik shaǵy soǵys órtimen sharpyldy.
Dúnıe esigin jańadan ashqan Seıilbek aǵa syndy talaı balalardy ómir erterek eseıtti. Olar oıyn balasy da bola almady. Eńbektegi óziniń alǵashqy ómir jolyn shaǵyn aýyldan bastaǵan jasóspirim Seıilbek aǵa áýeli 1956 jyly MTS-taǵy (mashına traktor stansasy) traktorshylar brıgadasynda esepshi boldy. Týmysynan zeıindi bolatyn, sol zeıini arqasynda keler jyly Almatydaǵy Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa túsip, ony 1962 jyly mehanık, ınjener-baqylaýshy mamandyǵy boıynsha bitirip shyǵady da, 1962-1965 jyldary Shıeli aýdanyndaǵy «Kazselhoztehnıka» birlestiginde mehanık, ınjener qyzmetterin atqarady. Ol kezde tehnıka mamandyǵy, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy salasynyń mehanıgi jáne ınjeneri bolý óte bedeldi, taptyra bermeıtin jáne ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin is bolatyn. Bilimdi ári qabiletti Seıilbek Shaýhamanov baıqalmaı da qalmady. Ol sol kezdegi jaýapkershiligi mol ıdeologııalyq sala bolyp tabylatyn komsomol jumysyna tartyldy. Seıilbek aǵanyń sol satyly ómir joly birtindep bıikterge órleı bastap edi. 1965-1969 jyldary Syrdarııa jáne Tereńózek aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshysy qyzmetin abyroıly atqarǵan Sákeń onan soń Tereńózek aýdandyq «HHI partsezd» keńsharynyń dırektory bolyp taǵaıyndalady.
Nebári otyz jasynda artta qalǵan keńshardyń dırektory bolǵan Seıilbek aǵamyz ózine júktelgen bul mindetti de abyroıly atqaryp, uıymdastyrýshylyq qabiletiniń jańa qyrymen tanyldy. Sákeńdi endi partııalyq jumys tosyp turǵan bolatyn. 1975-1980 jyldary Jalaǵash aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetin atqarǵan Seıilbek Shaýhamanovtyń oblystyq jáne respýblıkalyq deńgeıdegi qyzmettik órleýi osy tustan bastaldy. 1980-1983 jyldary Syrdarııa aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, 1983-1987 jyldary Shıeli aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, 1987 jyly Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetinde ınspektor, 1987-1989 jyldary Taldyqorǵan oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, 1989-1991 jyldary Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, halyq depýtattary oblystyq keńesiniń tóraǵasy, oblystyq keńes tóraǵasy qyzmetterinde boldy.
Seıilbek aǵamyzdyń basshylyq qyzmette jarqyrap kóringen jyldary el táýelsizdiginiń alǵashqy kezeńimen tuspa-tus keldi. Qyzylorda oblysynyń ákimi bolǵan Seıilbek Shaýhamanovtyń basty eńbegi osy bir tustaǵy qıynshylyqtar kezinde kórindi. KSRO-nyń kúıreýi men táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qyzylorda oblysyn Seıilbek Shaýhamanov basqardy. Respýblıkanyń basqa óńirleri sııaqty naryqtyń alǵashqy aýyrtpalyǵyn, ekonomıkalyq-áleýmettik qıynshylyqtaryn alǵashqy ákimniń arqalaýyna týra keldi. Osyndaı qıyn zamanda eldiń yntymaǵy men birligin saqtaýda, halyqty kúızeliske ushyratpaýda barlyq múmkindikter qarastyryldy. Jaýapty da syndarly sátte, eldigimizge syn bolar shaqta S. Shaýhamanov oblys halqyna úndeý tastady, qasıetti topyraqtyń janashyr tól perzenti jáne halyqtyń taǵdyryna jaýapty basshy retinde sol kezdegi ótkir de ómirsheń máselelerdi birlesip sheshýge shaqyrdy.
Syr eliniń halqyn dáýletti de sáýletti ómir súrý úshin, qıynshylyqty eńserip jarqyn jolǵa bastaý salý úshin bekem bel býyp, bilek sybanyp, ýaqytpen sanaspaı belsendi jumys isteýge, óz yrzyqtaryn qut-bereke kózi jer men sýdan, tórt túlik maldan tabý qajettiligin aıtty. El basshysynyń bul úndeýi men usynysy óz jemisin bergen bolatyn. Sol kezden bastalǵan eńbek, eginshilikpen, mal ósirýmen aınalysý jeke kásipkerlikke, bızneske, eńbek etýge oblystyń órkendi damýyna alǵyshart jasaǵan edi. Sol jyldardaǵy qıynshylyqty kezeńde oblys basqarý ońaı bolǵan joq. Qarapaıym kúnkóristiń ózi kúrdeli máselege aınalǵan sol bir kezeńniń el úshin de, el basqarǵan basshy úshin de aýyrtpalyqta bolǵanyn kópshiligimiz jaqsy bilemiz. Sol kezdegi Seıilbek Shaýhamanov basqarǵan oblys basshylyǵy ózderiniń aldyna bir ǵana mindet – halyqtyń talabyn joǵary jaqtyń talabymen, ıaǵnı, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý talabymen ushtastyryp, eldi tarynshylyqqa, joqshylyqqa, áleýmettik daǵdarysqa uryndyrmaı alyp shyǵýdy qoıdy. Jáne solaı istedi de. El-jurt ta ol qıyndyqty túsinip, odan shyǵý jolyna jumyldy.
Basshylyqtyń úndeýine den qoıyp, ony qoldady. О́zińdi-óziń asyra, janyńdy baq, bir-birińe qoldaý kórset, ózińdi óziń qarjylandyr degen naryq talabyna sáıkes halyqqa ózin-ózin asyraýǵa týra keldi. Qarjy jetpeı, tehnıka kelmeı, eshqandaı tájirıbe bolmaı, tipti aılyq pen zeınetaqyǵa da qol jetkize almaǵan halyq bul qıynshylyqty eńsere aldy. Balabaqsha, mektep, aýrýhana ujymdarynan bastap, barlyq salalar, mekemeler, uıymdar bolyp, úlken-kishi demeı, azyq-túlik óndirýge, tutyný ónimderin tabýǵa, ony uqsatýǵa halyqtyń ózi de shyqty. Eń bastysy, Syr elinde osyndaı qıyn zamanda halyqty bastaı alǵan, joldyń oń-solyn kórsetken, el-jurtty uıymdastyra bilgen bilikti basshy boldy. Sol jyldary eshqandaı nesıesiz, halyqtyń kúshimen, belsendiligimen, qoldaýymen oblysta tutyný taýarlaryn shyǵaratyn 3,5 myń seh ashylypty. Jappaı jumyla eńbek etip, kartopty da, kókónisti de úıip tastady. Sút óndirý máselesin sheshý úshin Belorýssııadan, Qyrǵyzstan men О́zbekstannan jáne Qazaqstannyń basqa oblystarynan 20 myńnan astam qasharlar ákelindi. Sol qıyn jyldary oblysta bıdaı da egildi.
Oblystaǵy bıdaı óniminiń kólemi jan basyna shaqqanda, 100 kılodan kelip, mal men qustyń jem máselesi de sheshildi. Sol jyldardaǵy qıynshylyqta Syr óńiriniń halqy joqtan bar jasaı alatyn iskerligin, tapqyrlyǵyn, sonymen birge, tózimdiligi men parasattylyǵyn da kórsete bildi. Osylaısha, ótpeli kezeńniń qıynshylyqtarynan aman-esen ótip, búgingideı damý satysyna jetti. Sol jyldardyń ózinde Qazaqstanda ǵana emes, búkil TMD aýmaǵynda balamasy joq oblystyq medısınalyq jáne dıagnostıkalyq ortalyq salynyp, halyq ıgiligine paıdalanýǵa berildi. Ras, oblystyq medısınalyq ortalyq birneshe jylǵa keshiktirilip iske qosyldy. Biraq bul qurylys jobasy sol kezdegi qıynshylyq jyldary qolǵa alynǵan bolatyn. Seıilbek aǵamyzdyń «munaıly ólkede muń bolmaýy kerek» degen ataly sózdiń dáldigin qazir búkil oblys turǵyndary kórýde. Qala turǵyndary úıleriniń basym kópshiligi gazdandyryldy, ilespe gazdy óndiretin zaýyttar men qondyrǵylar iske qosyldy. Oblystaǵy munaı kompanııalary oblys halqyna áleýmettik qoldaýlar kórsetýde, kóptegen áleýmettik jobalarǵa demeýshi boldy. Oblystyń órkendep damýyna da munaıdyń qosyp jatqan úlesi óte zor. Munyń bári sol jyldardaǵy ekonomıkalyq-áleýmettik qadamdardan bastaý alǵan. Muny moıyndaýymyz kerek. Bári alǵashqydan, alǵashqy qadamnan bastalǵan. Ony umytýǵa bolmaıdy. Umytýǵa tıisti emespiz. Barlyq istiń qıyndyǵy alǵashqy qadamnan, alǵashqy sheshimnen bastalady. Bul tarıh, tarıhqa engen máńgi oqıǵalar. Istegen isimen tulǵa da tarıhta qalady.
Seıilbek aǵamyz da osyndaı isimen tarıhtan oryn alatyn tulǵa. Aty tarıhta qaldy degen osy bolar! Seıilbek aǵamyzdyń taǵy bir tanymaldylyǵy onyń qalamgerliginen kórinedi. Onyń pýblısıstıkalyq maqalalary men esselerin aımaq tarıhynyń, óńirimizge jáne respýblıkaǵa tanymal bolǵan tulǵalar tarıhynyń bir bóligi dese de bolady. «Kitap oqý aqyldy adammen syrlasqanmen birdeı» dep aıtatyndaı, aǵamyzdyń maqalalaryn, jaryq kórgen kitaptaryn oqyǵanda, osyndaı kúıde bolatynymyz ras. О́ıtkeni, Sákeńniń kitaptary, onyń keıipkerleri, olardyń bolmys-bitimderi men avtordyń óz tolǵaýlary, oılary, usynystary men batagóı sózderi eldiń tynys-tirshiligimen, qoǵamdyq-saıası ahýalymen, áleýmettik jaǵdaımen, adamgershilik qasıettermen astasyp jatady. Eń bastysy, onyń ádebı eńbekteriniń tálim-tárbıege, tártipke, ımandylyqqa, adamı qasıetterge bereri kóp. Aǵamyzdyń kitaptaryn, maqalalaryn oqı otyryp, bul dúnıeden ótken de, aramyzda júrgen de adamdardyń daýystaryn anyq estigendeı, olar aramyzda júrgendeı, olarmen kózbe-kóz syrlasqandaı, tálim-tárbıesin óz aýyzdarynan estigendeı bolamyz. Kitaptyń qundylyǵy men mańyzdylyǵy da osynda shyǵar, bálkim?! Sákeńniń qalamgerlik sheberligin basqalar da moıyndaıdy. Ár jazýshynyń, qalamgerdiń ózindik qoltańbasy bolady. Sákeńniń osyndaı ózindik qoltańbasy bar. Ol tógildirip jazady. Shertken kúıdiń ekpini men eńiske qaraı júıtkigen arnanyń aǵysyndaı áser qaldyrady. Onyń kóptegen maqalalaryn, tipti ǵylymı eńbekke, onyń ishinde shynaıy, tolǵamdy, oıly, búgingi kúnmen astasqan, mándi de mańyzdy eńbekke de jatqyzýǵa bolady. Olardyń qatarynda Muhtar Áýezov pen Qaltaı Muhamedjanov týraly jazǵan «Paıǵambardyń urpaǵy», «Qaltaıdyń tek atalary sııaqty» maqalalaryn, sondaı-aq «Iesi kim bul eldiń, kıesi kim bul jerdiń?», «Bir tamshy sý – ómir» jáne t.b. maqalalary bar. Seıilbek aǵamyz zeınet jasyna shyqsa da qarap otyra almady. О́ziniń kúsh-jigerin, aqyl-parasatyn qoǵamdyq iske arnaǵysy keldi. Osyǵan oraı oblystyq ardagerler keńesi qurylyp, onyń tóraǵalyǵyna Seıilbek aǵamyz saılandy. Osylaısha, isimen de, qyzmetimen de, kisiligi men el aǵalyǵymen de óńirdiń №1 aqsaqaly atandy. Oblys jurtshylyǵy oǵan osyndaı mártebeli ataq berdi.
Oblysta úkimettik emes uıymdar sany qanshalyqty kóp bolǵanymen, eń aldymen oblystyq ardagerler keńesiniń aty daralanyp kórinedi. О́ıtkeni, bul uıymnyń atqaryp jatqan jumysy óte orasan. Ol týraly jurtshylyq ta jaqsy biledi. Sondyqtan da bul jumystardy tizbelemeı-aq qoıýǵa bolady. Árkim ózi týraly jaza almaıdy. Biraq qaısybir qalamger bolmasyn, jaqsy isterdi óz boıynan tabylǵandyqtan da jazady, óıtkeni, jaqsy da tálimdi sózder sondaı jandardan, onyń júreginen, seziminen shyǵady. Sondyqtan basqalar onyń adamgershilik jáne basqa da qasıetterin ol jazǵan maqalalardan, kitaptardan izdep tabady, ádeıi izdemese de, soǵan kezigedi. Biz de Seıilbek aǵamyzdyń qasıetterin basqalar týraly jazǵandarynan keziktirdik. Mysaly, Sákeńniń «Kim aqyldy bolsa, sol baqytty» degen maqalasyndaǵy «... bolmysyndaǵy tabıǵı, týa bitti saıasatkerligi, iskerligi, tálimgerligi, mámilegerligi, bilimgerligi dalanyń danalyq fılosofııasynan, dıplomatııasynan, qanyna sińgen qazaqı qasıetterden oryn alady» degen madaqtaýlardy aǵamyzdyń óz boıynan da tabamyz.
Seıilbek aǵamyzdyń osyndaı árqıly qasıetteri men bolmysyn, eńbegin jáne basqalaryn jaza berýge maqala kólemi kótermeıdi. Sondyqtan da maqalany Sákeńniń óz sózimen aıaqtaǵym keledi. «О́mirde jolym boldy... Birde-bir qyzmetti surap, armandap almadym, barlyq qyzmetti abyroımen atqardym, birde-bir ret súrinbedim, jyǵylmadym. О́sý jolynda qyzmettiń eń tómeninen bastap, eń joǵarysyna deıin birde-bir baspaldaqtan attamadym, bári de retimen, jónimen boldy. Men dırektorlyqtan bastap árbir qyzmetime rıza boldym, shúkirshilik ettim, qanaǵat qyldym, basqa qyzmetti oılamadym da, armandamadym da. Men shúkirshilik, qanaǵat qylǵan saıyn qyzmetim óse berdi, óse berdi. Árdaıym jolym boldy. Menimen birge mektep bitirgen 90 balanyń, ınstıtýtty bitirgen 150 jigitterdiń ishinde táńirim osynshama baqytty tek maǵan ǵana buıyrtty. Ádilettilik úshin aıtýym kerek, olardyń ishinde menen aqyldy, menen bilimdi jigitter de az emes edi. Sol úshin de men kúnine myń da bir shúkirshilik qylamyn. Sondyqtan men taǵdyryma da, táńirime de, halyqqa da, tarıhqa da, ýaqytqa da rızamyn. Men – baqytty adammyn. Al, mynaý qyzyǵy men qıyndyǵy, ǵıbraty men ulaǵaty mol ǵumyrymnan ne túıdim? Iá, Allanyń bergenine qanaǵat etip, toısań toba qyl degendeı, baqytyńdy baǵalaı bilý kerek eken. Bul álemde báriniń de suraýy bar...» Iá, bizdiń Seıilbek aǵamyz óz aqylymen baqytty bolyp otyrǵan adam!
Murat BAQTIIаRULY,
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty.
ASTANA.