Qańǵybas ıtten qaýip kóp

Qańǵybas ıtter keltirgen zardap kúrt artqan soń ba, álde basqa bir sebebi bar ma, kim bilsin, birshama ýaqyt buryn Tarazda tóbetterdiń taǵ­dyry talqyǵa túsken jıyn bol­dy. Bizdiń qoǵamda adamdar kisi taǵdyryna qatty alańdaı ma? Áı, qaıdam. Áli jetken áldekim belgisiz bireýdi soqqyǵa jyǵyp jatqanyn kóre tura lám-mım demeı óte shy­ǵatyndardy kóz kórip júr ǵoı. Adamdardy qaıdam, ıtter baqytty eken. Sol jıynda tóbetterdiń so­ıylyn soqqan «adýyndy advokattardy» kórip tańǵaldyq...

Sońǵy on jylda qabaǵan ıt­ter­diń azýy batqan tórt adam juq­paly aýrýdan baqıǵa attanyp kete barǵan. Bul tek Jambyl oblysyndaǵy sta­tıstıka. Basqa óńirlerdi qosa esep­tesek, bul sıfr on eselenip shyǵa keletini sózsiz. Al qańǵybas ıt­terdiń talaýyna túsken aza­mat­tardyń barlyǵy birdeı medı­sı­nalyq kómekke júgine bermeıtini taǵy bar.

«Qutyrý aýrýynyń tez juǵa­ty­ny barshaǵa málim. Bul dert­ke shaldyqqan adamnyń aýrýdan qulan taza aıyǵyp ketýi ekitalaı. Tipti adam ólimimen aıaqtalyp jatatyn oqıǵalar da ushyrasady. Mundaı qaıǵyly jaǵdaı osydan birer jyl buryn tirkelgen edi. Osy jyldyń jeti aıyndaǵy statıstıkaǵa zer salsaq, qalada qańǵybas ıtterden zardap shekken 2 172 adam tirkelip otyr. Bul tek medısınalyq kómekke júgingender. Al medısınalyq kó­mek­ke júginbeı júretinderdiń qarasy qansha ekenin kim bilsin... Osy sandy úsh ese kóbeıtkende naq­­ty kórsetkish shyǵatyn shy­ǵar», deıdi oblys boıynsha sanı­ta­rııa­lyq-epıdemıologııalyq ba­qylaý departamenti asa qaýipti ınfeksııa­lar­dy jáne týberkýlezdi epı­de­mıo­lo­gııalyq qadaǵalaý bó­liminiń basshysy Kúmisbek Rahımov.

Statıstıka boıynsha ıt tistegen halyqtyń úshten biri ǵana medı­sı­na­lyq kómekke júginedi eken. О́ńir tur­ǵyndarynyń 1262-sin ózderiniń ıt­teri tistegen. 910-yn belgisiz, ıaǵnı qańǵybas ıtter qaýyp alǵan. Onyń 1001-i 14 jasqa deıingi balalar. «Bir sózben aıtqanda ıtten zardap shekkenderdiń jartysyna jýyǵy jasóspirimder. Sońǵy 15 jylda oblystaǵy 1342 janýarǵa zertteý jumystary júrgizilip, sonyń 282-sinen qutyrý aýrýy anyqtalǵan. Olardan kisi taǵ­dy­ryna keletin qaýip orasan zor», deıdi K.Rahımov.

Qańǵybas ıtterden adam túgili maldar da zardap shegip jatyr desek, tańdaı qaǵatyndar tabylýy múmkin. Aıtyp otyrǵanymyz ańyz emes, aqıqat. Jyl basynda qoradaǵy qoıyn túz taǵysy jaryp ketpesin dep kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap júretin turǵyndardyń qańǵybas ıtterden zardap shekkeni týraly aqparat tarap ketti. Iá, qystyń kózi qyraýda qala ma­ńyn­daǵy «Prı­gorodnyı» eldi me­keniniń tur­ǵyndary bas kótergen bolatyn. Jan baǵyp otyrǵan tórt túligin tóbetter qyl moınynan baýyzdap jatsa, bas kótermeı qaıt­sin?

Aýyl turǵyny Sáýle Tájmetova qorasyna eki ret túsken tóbetter alǵa­shynda on qoıyn jaryp ket­kenin, keıinnen eki qoı men bes qozysynan aıyrylǵanyn aıtyp dabyl qaqqan edi. Turǵyndar áýelde qoraǵa túz taǵysy tústi dep oıla­ǵa­nymen, tórt túlikke shabýyl ja­sa­ǵan tóbetter ekenin ýaqyt óte kele bilgen eken. Mine, qutyrǵan ıtter adamdarmen birge malǵa da shaýyp jatyr. Rasynda da, mundaı ahýal adam balasyn alańdatpaı qoımaıtyny aqıqat.

Derekke kóz júgirtsek, sońǵy jeti aıdyń bederinde 109 qyzmetine óńir turǵyndarynan 1733 ótinish kelip túsken. Olardyń barlyǵy da qańǵybas ıtterden zardap shekken kórinedi. Aıtyp aıtpaı ne kerek, óńirde basqa másele azdaı, áýlıeatalyq áleýmet búginde qańǵybas ıtterdiń máselesine qatty bas aýyrtyp otyr.

Tarazda «seri» tóbetterdiń taǵ­dyry talqylanǵan jıynda «Jan­ýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańdaǵy máseleler jan-jaq­ty zerdelendi. Jıynǵa arna­ıy qatysqan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń bas sarapshysy Talǵat Erdeshov atal­ǵan zań aıasynda jumys isteýde jer­gilikti atqarýshy organdar men qoǵam belsendileriniń áriptestik baı­lanysynyń mańyzdylyǵyna toq­taldy.

Sonymen qatar qazirgi tańda qaladaǵy ıesiz ıtterdi qamaıtyn arnaıy oryn joq bolǵanymen, qala ákiminiń orynbasary Nurbol Qaldybaev ustalǵan ıtter jalǵa alynǵan, ýaqytsha qamap ustaıtyn oryndarda bolatynyn, aldaǵy ýaqytta naqty osy baǵyttaǵy ny­san­nyń qurylysy aıaqtalatynyn jetkizgen edi. Al oblys ákimdigi veterınarııa basqarmasynyń basshysy Nurjas Qurmantaev máselege oraı jergilikti normatıvtik-qu­qyqtyq ak­tiler taıaý arada más­lı­hatta qara­lyp, bekitiletinin jet­kizdi.

«Kóbinese bizge kólik qaqqan, kári nemese agressııasy basym ıtter túsip jatady. Qoǵam belsendileri tarapynan bizdiń jumystarǵa aıtylatyn syn da az emes. Sebebi zańda janýarlardy tasymaldaıtyn kólikterge arnaıy talaptar qoıylǵany málim. Al qazirgi tańdaǵy bizdiń avtokólikter bul talaptarǵa saı emes. Sonymen qatar qańǵybas ıtterdi aýlap us­taı­tyn qural-saımandarymyz da ábden tozyǵy jetken. Bulardyń barlyǵyn jańartýǵa múmkindigimiz joq. Se­bebi bul baǵytta bizge arnaıy qa­ra­jat bólinbeıdi. Al qańǵybas ıtterden zardap shegip jatqandar kóp. Adamnyń ózine bolmasa da malǵa zardaby tıip jatyr», deıdi Taraz qalalyq veterınarııalyq stan­­sasynyń dırektory Qanatbek Qartabaev.

«Jalpy, qańǵybas ıtter kóp­tegen juqpaly aýrýlardy tasy­mal­daıtynyn bárimiz de bilemiz. Onyń ishinde, asa qaýiptisi – qu­tyrý, ehınokokkoz, qyshyma, qo­­tyr aýrýlary. О́kinishke qaraı, kóp ıtterdiń ıeleri zańdaǵy ta­lap­tardy saqtaýǵa kelgende qu­lyqsyz bolyp shyǵady. Qoradaǵy ıtterin kóshege shyǵaryp jiberedi. Saldarynan balalar men tur­ǵyndar zardap shegip jatyr. Qa­ladaǵy ıtterge arnaıy monıtorıng júrgizip turamyz.

Itter qala ishinde bir kúnde qyryq shaqyrymdaı júrip ótedi. Iаǵnı keı jaǵdaıda qalanyń ana basynan myna basyna deıin júre beredi. Juqpaly aýrýy bar bolsa, bul jaǵy óte qıynǵa soǵatyny belgili. Negizi qala boıynsha 26 myń ıt bar. Bulardyń barlyǵyna biz vaksınasııa júrgizip, baqylaýda ustaımyz. Endi jańa zań boıynsha árbir ıttiń veterınarlyq pas­porttaryn jasaqtaımyz. Sondaı-aq barlyǵy chıptendiriledi, arnaıy bazaǵa ıttiń ózi jáne ıesi tý­raly maǵlumattar tirkelip, aqpa­rattar qoljetimdi bolady», deıdi Q.Qartabaev.

Qoǵam qańǵybas ıtterden zardap shegip jatyr. Al ıt talaǵan ba­la­lardyń sany myńnan asqanyn es­kersek, jaǵdaı tipti ýshyǵa tús­kenin baǵamdaý qıyn emes. Alaı­da jo­ǵaryda aıtqan jıynda ıtterdi kastrasııalaý, birdeılendirý, syr­ǵa­laý, vaksınasııalaý úshin 52 mıllıon qarajat suralǵan.

Qańǵybas ıtterdi aýlaý qazir tipti ońaı emes. О́ıtkeni zańǵa sáıkes bu­ryn­ǵy­daı bir oqpen atyp alýǵa bolmaıtynyn joǵaryda aıttyq. So­dan da bolar, jaǵdaı ýshyǵyp ba­ra­dy. Basqany qaıdam, qoǵamda bel­sendi bolyp júrgen talaılar talanǵan balalardyń taǵdyryna alańdaǵannan góri, qańǵybas ıt­terdiń ómirine bas aýyrtatyndaı kóri­nedi. Ony áleýmettik jelidegi jazbalardan da, jıyndardaǵy aıqaı-shýdan da ańǵardyq.

Jambyl oblysy