Bank sektorynyń aldyna qoıylyp otyrǵan biregeı mindet – tez arada strestik aktıvterden arylý. Iаǵnı tólenbeı turǵan, tólemi keshiktirilip jatqan zaımdardy qaıta qurylymdaý, qaıta qarjylandyrý nemese áleýetti ınvestorlarǵa satý arqyly, olardy (zaımdardy) ekonomıkalyq aınalymǵa engizý kerek. Bul bank úshin de, klıent úshin de tıimdi. Al memleket úshin tipti paıdaly. Árıne, bul ońaı is emes. Sol úshin tutas zań qaıta ózgertildi. Zańdy qabyldaý bar da, oryndaý bar. Biz osy ekinshi kezeńge kelgende aqsap jatamyz ǵoı. Bul joly qalaı bolmaq?
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Oljas Qızatovtyń aıtýynsha, agenttik bank aksıonerlerine qatań talap qoıady. Iаǵnı aksıoner qarjy ınstıtýtyna kelgen zalaldy jabýǵa atsalysýǵa tıis. Jetekke ermegen banktermen qoshtasýǵa týra keledi. Qazirge deıin tólem qabiletin dáleldeı almaǵan 8 banktiń lısenzııasy qaıtaryp alynǵan. 3 bank boıynsha jańa iri ınvestorlardy tarta otyryp, aksıonerlerdiń kapıtalyn tolyq esepten shyǵarý júrgizilgen.
Osy oraıda, bıyl 4 shildede Memleket basshysy elimizdiń keıbir zańnamalyq aktilerine strestik aktıvterdi damytý máseleleri boıynsha ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly zańǵa qol qoıdy. Onyń erejeleri 2022 jylǵy 4 qyrkúıekte qoldanysqa engizildi.
«Bul zań – agenttiktiń bank júıesindegi strestik aktıvter deńgeıin tómendetýge baǵyttalǵan jumysynyń qısyndy jalǵasy. 2019 jyly retteýshi aktıvterdiń sapasyna táýelsiz baǵalaý júrgizildi, sonyń nátıjesinde strestik aktıvterdiń úlesi bankterdiń nesıe portfeliniń 21 paıyzy dep baǵalandy. Anyqtalǵan shyǵyndardy óteý úshin bankter 554 mlrd teńgege qosymsha provızııalar qalyptastyryp, 128 mlrd teńgege qosymsha kapıtaldandyrý júzege asyryldy», dedi O.Qızatov.
Qazir 13 bank 2020 jyldan bastap 2024 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan strestik aktıvterdi 2,7 trln teńgeden 0,9 trln teńgege tómendetý jónindegi jeke qadaǵalaý josparlaryn iske asyryp jatyr. Bankter bul jospardy jedeldete atqaryp, qazir jospadyń 60 paıyzynan astamy eńserilgen.
Agenttik ókiliniń aıtýynsha, 2017 jyldan bergi ýaqytta strestik aktıvter kólemi 7,7 trln teńgeden 2,5 trln teńgege deıin, 3 ese tómendegen. Bul – bank júıesi aktıvteriniń 6 paıyzy. Aıta keteıik, strestik aktıv qataryna tek tólenbeı turǵan nesıe emes, sonymen birge boryshkerden óndirip alynǵan múlik jáne bankterdiń enshiles uıymdaryna berilgen problemalyq kredıtter de kiredi.
Sarapshynyń sózine súıensek, zańda strestik aktıvterdi satyp alýshylar tizimine jeke ınvestorlardy, onyń ishinde beırezıdentterdi qosý kózdelgen. Bul memlekettik qarajatty tartpaı, bankterdiń balanstaryn jumys istemeıtin kredıtterden tazartýdyń naryqtyq tetigin jasaıdy. Buǵan deıingi «Bankter týraly» zańnyń 36-babyna sáıkes avtorızasııalanǵan satyp alýshylardyń tizimine qarjy jáne memlekettik uıymdar ǵana, atap aıtqanda: ekinshi deńgeıdegi bankter, bankterdiń strestik aktıvterdi basqarý jónindegi enshiles uıymdary, problemalyq kredıtter qory, kollektorlyq agenttikter jáne basqa da qarjy uıymdary kiretin. Endi olardyń qataryn jeke ınvestorlar tolyqtyrady, sáıkesinshe olar tek zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń ǵana qaryzyn satyp alady.
«Zańda kórsetilgen taǵy bir bastama – servıstik kompanııalardyń qurylýy. Olar ınvestorlarǵa jumys istemeıtin kredıtterge qyzmet kórsetý jáne basqarý qyzmetterin kórsetedi. Jeke ınvestorlarǵa jumys istemeıtin kredıtterdi satý kezinde servıstik kompanııalar ınstıtýtyn engizý mańyzdy. Sebebi bul kompanııalardyń problemalyq qaryz alýshylarmen jumys isteý boıynsha tıisti jumys tájirıbesi men quzyreti bolady», dedi agenttik tóraǵasynyń orynbasary.
Sondaı-aq zań aıasyndaǵy deńgeıde servıstik kompanııalar úshin kapıtal mólsheri, naryqtaǵy jumys tájirıbesi, minsiz iskerlik bedeliniń bolýy jáne qadaǵalaý sharalary men sanksııalarynyń bolmaýy jónindegi joǵary talaptar belgilenedi. Agenttik belgilengen talaptarǵa sáıkes keletin servıstik kompanııalar tizilimin júrgizip, olar týraly aqparatty óziniń ınternet-resýrsyna ornalastyrady. Bul qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń qosymsha tetigin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sebebi atalǵan uıymdar agenttiktiń retteý aıasyna jatady.
Sonymen qatar zańda jeke ınvestorlar úshin iri korporatıvtik qaryzdardy (50 mln teńgeden astam) derbes basqarý múmkindigi kózdeledi. O.Qızatovtyń aıtýynsha, zańdy tulǵalardyń 50 mln teńgeden kem bereshegi bar usaq qaryzdaryn satyp alý kezinde, jeke kásipkerlerden qaryz alý kezinde, qaryzdardy beırezıdentter satyp alǵan kezde kredıtterdi servıstik kompanııalarǵa senimgerlik basqarýǵa berý jaǵdaılary kózdelgen.
«Qaryz alýshylardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda banktik qaryz jáne mıkrokredıt sharttary sheńberinde kredıtordyń qaryz alýshymen ózara qarym-qatynastaryna qoıylatyn barlyq talap pen shekteý jeke ınvestorǵa qoldanylǵan. Mundaı talaptar men shekteýlerge, mysaly, qaryz alýshynyń jaǵdaıyn jaqsartatyn talaptardy qospaǵanda, shartty birjaqty ózgertýge tyıym salý, aıypaqy esepteý boıynsha shekteýler, qarajat jetispegen kezde bereshekti óteý kezektiligi, banktik qaryz sharty boıynsha mindettemelerdi oryndaý merzimi ótken kezde kredıtordyń is-qımyl jasaý tártibi jáne t.b. jatady. Osylaısha, qaryz alýshylardyń quqyqtary jeke ınvestorlar men servıstik kompanııalar aldynda qorǵalady», dedi O.Qızatov.
Zań aıasynda bankter men mıkroqarjy uıymdarynyń balansynda óndirip alynǵan múliktiń, ıaǵnı problemalyq kredıtti óteý esebine banktiń menshigine ótken múlik túrindegi strestik aktıvtiń bolýy úshin 3 jyl shekti merzimdi belgileý kózdeledi. Bul bankterdi jáne mıkroqarjy uıymdaryn strestik aktıvterdi ekonomıkalyq aınalymǵa jedel túrde tartýǵa yntalandyrady. Osylaısha, qabyldanǵan zań strestik aktıvterdi ekonomıkalyq aınalymǵa tartý arqyly strestik aktıvterdiń qaıtalama naryǵyn damytý úshin berik negiz jasaıdy dep túsindiredi agenttik ókili.