Búgin Qytaı Halyq Respýblıkasynyń basshysy Sı Szınpın Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń shaqyrýymen elimizge memlekettik saparmen keledi. Bul COVID-19 pandemııasyna baılanysty úsh jyldan beri elinen shyqpaǵan Qytaı kóshbasshysynyń alǵashqy sheteldik sapary bolmaq. «Qazaqstan úshin bul eleýli oqıǵa jáne úlken mártebe», deıdi sarapshylar. Sondaı-aq olardyń aıtýynsha, qazir Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynas turaqty. Eki el baılanysynyń negizi ekonomıkalyq, dıplomatııalyq jáne dostyq sıpatqa qurylǵan.
Sı Szınpınniń osy saparyn qosqanda bıyl Qazaqstan men Qytaı basshylary ekinshi ret kezdeskeli tur. Aqpan aıynda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qysqy Olımpııa oıyndaryn ótkizý aıasynda Beıjińge barǵan bolatyn.
Al QHR basshysy 2013 jyly qyrkúıekte Ortalyq Azııaǵa jasaǵan alǵashqy saparynda aldymen Qazaqstanǵa at basyn tiregen edi. «Sol kezde Sı Szınpın Nazarbaev ýnıversıtetinde jasaǵan baıandamasynda «Jibek joly – ekonomıkalyq beldeýin ortaq quraıyq» nemese «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn usynyp, Qytaı men Qazaqstan qatynastaryn jańa beleske kótergen-di. Ekinshi ret 2017 jyly maýsym aıynda elimizge jasaǵan saparynda «Astana EKSPO-2017» kórmesiniń ashylý saltanatyna qatysty, sondaı-aq eki el basshylary Qytaı men Qazaqstan arasynda Lanıýıngannan jol tartqan Logıstıka temir jolynyń iske qosylýyna kýá bolǵan edi. Osylaısha, Qazaqstannyń tikeleı Tynyq muhıtyna shyǵýyna jol ashyldy. Bul da tarıhı oqıǵa», dep atap ótti ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Qazirgi zamanǵy Qytaıdy zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Nábıjan Muqamethanuly dıplomatııalyq saparlardyń nátıjesin saralap.
Al QSZI bas sarapshysy Ádil Káýkenovtiń aıtýynsha, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2019 jyly Qytaıǵa jasaǵan memlekettik sapary Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynasynyń jańa paraǵyn ashty, bul saıası dıalogti sapaly jańa deńgeıge kóterip, ekijaqty qarym-qatynastyń turaqty bolýyna yqpal etti. Buryn qol jetkizilgen kelisimderdiń is júzinde oryndalýyna túrtki boldy. Qytaı tóraǵasynyń jaýapty sapary týraly kelisim dál sol kezde jasalǵan kórinedi, alaıda pandemııa bastalyp keıinge qaldyrylǵan.
«Ekijaqty yntymaqtastyqtan basqa, Qazaqstan men Qytaıda BUU, ShYU, AО́SShK jáne t.b. qurylymdarda kópjaqty yntymaqtastyq jobalarynyń úlken paketi bar. Bizdiń memleketter arasyndaǵy saıası senimniń joǵary deńgeıiniń jańa kórsetkishi Beıjińniń bıylǵy Qazaqstandy álemdegi eń iri BRIKS (Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı jáne Ońtústik Afrıka Respýblıkasy) birlestikteriniń biriniń jumysyna tolyqqandy múshelikke usyný týraly usynysy boldy. Bul – óte mańyzdy qadam, óıtkeni BRIKS G7 jáne G20 sekildi jahandyq klýbtarǵa laıyqty básekeles bolyp sanalady. Al Qazaqstannyń ekinshi dúnıejúzilik ekonomıkanyń, ıaǵnı Qytaıdyń qoldaýymen alǵa jyljýy BRIKS-tegi salmaǵyn arttyryp, senimdilik týdyrady», degen pikirde Á.Káýkenov.
Jalpy, QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Nur-Sultanǵa kelýi dıplomatııalyq turǵydan óte mańyzdy ekenin aıtady sarapshylar. Qytaı basshysynyń shet memleketterge jasaǵan saparynyń sany boıynsha Qazaqstan AQSh-pen teń keldi (QHR basshysy atalǵan elderge tórt sapardan jasaǵan), bul bizdiń elimizdiń Beıjińniń syrtqy saıası júıesindegi mańyzdylyǵyn kórsetse kerek.
Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynasy kópqyrly strategııalyq yntymaqtastyqtyń joǵary deńgeıin kórsetip keledi. Sońǵy jyldary Qytaı Qazaqstannyń jetekshi saýda seriktesine aınaldy, BUU, AО́SShK, ShYU sııaqty halyqaralyq uıymdarda tyǵyz saıası yntymaqtastyq ornatty. Mádenı-gýmanıtarlyq baılanysty damytý turǵysynan alsaq ta, máselen týrızm, medısına jáne bilim berý salalarynda aıtarlyqtaı ilgerileýshilik baıqalady.
«Munyń barlyǵy eki memlekettiń tatý kórshi bolyp, ózara senimdi damytýǵa, ortaq qaýipsizdikti, beıbitshilikti, turaqtylyq pen aımaqtaǵy turaqty damýdy birlesip qoldaýǵa baǵyttalǵan ózara tıimdi jáne pragmatıkalyq syrtqy saıasatynyń arqasynda qol jetkizgen irgeli ister boldy. Osylardy negizge ala otyryp, Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń odan ári nyǵaıýy eki memleket basshylarynyń búgingi kelissózderinen keıin de jalǵasady dep nyq senimmen aıtýǵa bolady», deıdi saıası ǵylymdar doktory Erbolat Seılehanov.
Sarapshylardyń jalpy pikiri boıynsha eki jaqty dıalogtiń saıası kún tártibinde qazirgi geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda yntymaqtastyqty damytýdyń tetikterin tıimdi úılestirý máseleleri qamtylady.
«Qazaqstan úshin AО́SShK-ni Azııanyń qaýipsizdik jáne damý uıymyna aınaldyrýǵa qatysty Qytaıdyń qoldaýyna ıe bolý óte mańyzdy. Eki el basshysynyń talqylar máseleleriniń biri – ShYU-ny odan ári damytý, onyń ishinde uıymǵa jańa kirgen músheler men baqylaýshylardyń (Iran, Belarýs, Mysyr, Qatar jáne Saýd Arabııasy) pozısııasyn aıqyndaý bolýy múmkin. Sondaı-aq Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy retteýge qatysty yntymaqtastyq joldary talqylanýy yqtımal. Kelissózderdiń taǵy bir ózekti taqyryby «Ortalyq Azııa-Qytaı» formatyndaǵy yntymaqtastyq formattary, onyń ishinde syrtqy qaýip-qater jaǵdaıynda eki eldiń qaýipsizdigin, egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qamtamasyz etý sııaqty mańyzdy máseleler boıynsha pikir almasady degen boljam bar. Ekonomıkalyq sala boıynsha aıtar bolsaq, eki el arasyndaǵy tranzıttik áleýetti arttyrý maqsatynda ózara saýda kólemin keńeıtý, Qazaqstanǵa jańa ınvestısııalardy, sonyń ishinde aldymen joǵary tehnologııalyq salalarǵa tartý, kólik-logıstıkalyq sektordy damytý, elimizdiń álemdegi jáne aımaqtaǵy energetıkalyq, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi ózara is-qımyl máseleleri qozǵalmaq», dep pikir bildirdi sarapshy E.Seılehanov.
Al professor Nábıjan Muqamethanuly QHR Tóraǵasynyń bul retki saparynyń maqsaty men mańyzy aıryqsha ekenin aıtady. «Qytaı basshysy elimizge saparyn halyqaralyq geosaıası jaǵdaı shıelenisken, Qytaıdyń ishki ekonomıkasy shatqaıaqtaǵan, syrtqy saýdasy kemı bastaǵan kezde QKP-nyń HH seziniń ashylý qarsańynda jasap otyr. Sondyqtan bul sapardyń basty maqsaty Qytaıdyń eń ózekti máselelerin sheshýge arnalatyny anyq. Bastysy – energetıka qaınar kózderin molaıtý bolmaq. Bul másele boıynsha ShYU sammıti barysynda Reseı basshysy jáne Iran prezıdentimen de kelissózder júrgizbek», deıdi sarapshy.
«Qazaqstan men Qytaı arasynda energetıka salasynda turaqty qarym-qatynas qalyptasyp, yrǵaqty jumys júrip jatyr. Eki el arasynda óndiris qýaty, saýda, logıstıka, aýyl sharýashylyǵy salasynda da tereń yntymaqtastyq qatynas ornaǵan. Eki eldiń óndiris qýaty salasynda 55 joba iske asyrylýda. Bizdiń Úkimet bul salaǵa ınvestısııa salǵan qytaı ınvestorlaryn keıbir salyqtan da bosatqan. Biraq sonyń nátıjesin halyq áli sezine almaı otyr.
QR SIM ókilderi Qytaı Tóraǵasynyń sapary barysynda eki memleket basshylary kelissóz júrgizip, ekijaqty birqatar qujatqa qol qoıylady dep jarııalady. Bulaı bolýy zańdy da. Meniń oıymsha, energetıka salasynan tys Qazaqstan men Qytaı arasynda endi medısına, jasandy ıntellekt, elektrondy saýda, sıfrlyq qarjy sııaqty salalarda yntymaqtastyq kelisim sharttar jasalýy múmkin. Demek QHR Tóraǵasynyń Qazaqstanǵa jasaǵan bul sapary eki el yntymaqtastyq qatynastaryn damyta túsetini sózsiz», dedi qytaıtanýshy Nábıjan Muqamethanuly.
Eki el arasyndaǵy dostyq, kórshiles memleket retindegi baılanysty Qytaı basshysy Sı Szınpın óziniń Qazaqstanmen dostyǵy týraly jazǵan maqalasynda da erekshe atap kórsetedi. «Qytaı-Qazaqstan qarym-qatynasynyń serpindi damý kezeńi 30 jyldyq tarıhty quraıdy. Bizdiń elderimiz memlekettiń egemendigine, qaýipsizdigine jáne aýmaqtyq tutastyǵyna qatysty ózekti máseleler boıynsha árqashan bir-birine zor qoldaý kórsetedi, ulttyq qundylyqtarǵa sáıkes bir-biriniń damý jolyn qurmetteıdi, memlekettik damý men ulttyq jańǵyrýdaǵy jańa jetistikterin quptaıdy. Qytaı men Qazaqstan – senimdi dos jáne senimdi seriktes, bizdiń halyqtarymyz árqashan bir-birine qoldaý kórsetedi», degen pikirde QHR basshysy. Sondaı-aq ol Qazaqstanǵa saparynyń nátıjeli bolatynyna senim bildirdi.
«Ýaqyt pen ózgerister synyna tótep bere otyryp, Qytaı-Qazaqstan qarym-qatynasy tastaı berik boldy. Biz úshin qol jetkizgen nátıjeler negizinde kóp ǵasyrlyq dostyqty odan ári jalǵastyrý men damytýǵa kúsh-jigerimizdi baǵyttaý óte mańyzdy. Aldaǵy sapar aıasynda men Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevpen Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy máńgilik jan-jaqty strategııalyq áriptestikti jańa dáýirde odan ári damytý, ekijaqty kóp qyrly ózara tıimdi yntymaqtastyqty keńeıtý jáne ońtaılandyrý máselelerin talqylaýǵa daıynmyn», dedi Sı Szınpın.
Qazaqstan men Qytaıdyń jalpy ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy ár alýan. Ásirese kólik jáne tranzıttik áleýetti júzege asyrý, energetıka, saýda-logıstıka, qarjy sııaqty salalardyń Qazaqstan ekonomıkasy damýynyń óte mańyzdy faktory bolyp tabylady. Qytaılyq kompanııalar men uıymdardyń qatysýymen Qazaqstan ekonomıkasynyń jetekshi salalarynda kóptegen iri joba júzege asyrylýda, shekaralyq yntymaqtastyq nyǵaıyp, kóptegen birlesken kásiporyndar qurylýda. Jyl basynda Qazaqstanda Qytaı kapıtalynyń qatysýymen 2 959 zańdy tulǵa tirkelse, olardyń basym bóligi saýda jáne qurylys salasynda jumys isteıdi.
«Qytaı – Qazaqstannyń mańyzdy saýda seriktesteriniń biri. Sońǵy jyldary QHR Qazaqstannyń syrtqy saýdasynyń shamamen 18 paıyzyn, eksporttyń 16%-ǵa jýyǵyn jáne ımporttyń 20%-dan astamyn qurady. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 18 mlrd dollardy, Qytaıǵa eksport 10 mlrd dollardy, al Qytaıdan ımport kólemi 8 mlrd dollardy qurady. Osylaısha, Qazaqstan ekijaqty saýdada aıtarlyqtaı profısıtke ıe boldy. Aıta ketý kerek, Qytaımen saýda tek qarqyndylyǵymen emes, oń dınamıkasymen de erekshelenedi. Máselen, bıylǵy jeti aıda eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 13,5 mıllıard dollarǵa, al eksport 8 mıllıard dollarǵa jetip, ótken jylǵy kórsetkishterden aıtarlyqtaı asyp tústi. Jyl sońynda bul kórsetkishter jańa joǵary deńgeıge jetip, kórsetkishi barlyq jyldan asyp túsken 2013 jylǵy saýda aınalymy 22,7 mlrd dollardy, al eksport 14,4 mlrd dollardy quraǵan somadan da asyp túsýi múmkin», dedi ekonomıka sarapshysy, Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Vıacheslav Dodonov.
QHR Qazaqstan ekonomıkasynyń jetekshi sheteldik ınvestorlarynyń biri retinde de tanylyp keledi. Máselen, Qazaqstan Ulttyq bankiniń málimetinshe, qazirgi ýaqytta Qytaıdan jınalǵan sheteldik ınvestısııa kólemi 13,6 mlrd dollardy qurap otyr. «Osy kórsetkish boıynsha Qytaı álemniń basqa elderi arasynda besinshi orynda, al sheteldik ınvestısııanyń jalpy kólemindegi onyń úlesi Qazaqstanda jınaqtalǵan ınvestısııa 6 paıyzdy quraıdy. Alaıda qytaılyq ınvestısııalardyń naqty kólemi keltirilgen derekterden aıtarlyqtaı joǵary» dep sanaıdy sarapshy. «О́ıtkeni kóptegen qytaılyq kompanııa basqa elderde ornalasqan ózderiniń enshiles kompanııalary arqyly Qazaqstanǵa ınvestısııa quıady, sondyqtan bul ınvestısııalar statıstıkalyq málimetterde kórsetilmeı, eldiń enshisindegi kórsetkishke kiristirilip, jalpy ınvestısııa kólemine qosylyp aıtylady. Qytaı derekterine súıensek, Qytaıdyń Qazaqstanǵa salǵan ınvestısııasy shamamen 40-50 mıllıard dollardy quraıdy. Jalpy, eki jaqty yntymaqtastyq múmkindikteri, tipti joǵary deńgeıde qol jetkizilgen kelisimder de ınvestısııa kólemin odan ári arttyra beredi. О́ıtkeni aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin odan ári iske asyrý, qazaqstandyq qyzmetter men ónimniń kóptegen túrin Qytaıǵa eksporttaý, óńdeý ónerkásibinde birlesken kásiporyndardyń jumysyn ilgeriletý, halyqaralyq ekonomıkalyq uıymdar aıasynda yntymaqtastyqty keńeıtý boıynsha irgeli isterdi iske asyrý josparlanǵan. Qytaı Tóraǵasy Sı Szınpınniń sapary osy jáne basqa da kóptegen saladaǵy ekijaqty ekonomıkalyq yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa yqpal etetini sózsiz», dep pikir bildirdi V.Dodonov.
Osylaısha, sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, eki el basshysy qazaq-qytaı strategııalyq, dıplomatııalyq seriktestigin jan-jaqty nyǵaıtyp, damytýdyń perspektıvalaryn talqylaıdy. Eki jaqty kelissózderden keıin birqatar qujatqa qol qoıý josparlanyp otyr.