Islam jáne áıel mártebesi

«Áıelderdiń qazirgi qoǵamnyń ál-aýqaty men turaqty damýyna qosqan úlesi jáne áıelderdiń áleýmettik mártebesin qoldaýdaǵy dinı qaýymdastyqtardyń róli» taqyrybynda ótken sezdiń tórtinshi seksııa jumysynda áıelderdiń áleýmettik mártebesin qoldaýdaǵy dinı qaýymdastyqtardyń atqaratyn róli sóz boldy.

Basqosý barysynda Islam yntymaqtastyq uıymy janyndaǵy Islam tarıhyn, óneri men mádenıetin zertteý ortalyǵynyń basshy­sy Mahmýd Erol Kılıch, Prezıdent janyn­daǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demogra­fııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary, Senat depýtaty Lázzat Súleımen, BAÁ-niń Tózimdilik jáne birge ómir súrý mınıstrligi keńsesiniń bas dırektory Afra Muhammed ál-Saabrı, «Aq­nıet» aqparattyq-nasıhattaý jáne ońaltý ortalyǵynyń teologi Nurjan Stambakıev, UniãoPlanetária prezıdenti Isıs Marııa Borges de Resende, UNICEF izgi nıet elshisi Dınara Sádýaqasova, Senat janyndaǵy Jas sarapshylar klýbynyń múshesi Juldyzaı Ysqaqova baıandama jasap, áıelderdiń qoǵam­daǵy róline toqtaldy.

Álemde áıelderdiń qoǵam damýyna qosa­tyn úlesi, alatyn orny týraly pikirtalas kóp. Degenmen «áıelderdiń eldiń turaqty ilge­rileýine teńdessiz úles qosyp, otbasy men balalardy qorǵaý arqyly adamzattyń ómir sapasyn jaqsartýda asa mańyzdy ról atqaryp otyrǵanyn jasyra almaımyz», deıdi álemdik qoǵamdastyq ókilderi.

Qazaqstandaǵy otbasylyq saıasatty júrgizý, ondaǵy áıelderdiń alatyn orny týraly sóz qozǵaǵan Senat depýtaty Lázzat Súleımen Qazaqstan BUU-nyń áıel quqyǵyn qorǵaýǵa baılanysty barlyq qujatyn ratıfıkasııalaǵan el ekenin aıtty.

– Búgingi tańda BUU-nyń ornyqty damý maqsattary memlekettik strategııalyq baǵdar­lamalarǵa 79,9%-ǵa deıin ıntegrasııalanǵan. Biz keshegi kóshpendilermiz, osy uly dalanyń muragerlerimiz, al kóshpeli ómir salty adamdardy erler men áıelderge bólmeıdi, olarǵa birdeı talaptar qoıady, árbir adamnyń óz róli, jaýapkershiligi men quqyǵy belgilengen. Bul faktor búkil qoǵamnyń aman qalýynyń kepili bolǵan. Ekinshi jaǵynan Qazaq eliniń Azııa men Eýropanyń toǵysqan tusynda oryn tebýi halqymyzdyń salt-sanasy men dástúrine Shyǵys pen Batys úlgileriniń qatar enýine septigin tıgizdi. Bul jaǵdaı áıelder salt-sanasynda da kórinis tapty. Qazaq áıeli eshqashan betin japqan joq, tumshalanbaǵan, óz oıyn ashyq aıta aldy. Islam qundylyqtary ulttyq qundylyqtarmen sabaqtasqan. Ár jastaǵy áıeldiń ıman ádebi, kıim kııý dástúri qalyptasqan. Bul – úlken analarymyzdan, ájelerimizden qalǵan qundylyq, mura. Osyny biz umytpaýymyz kerek, – dedi senator.

– Qazir qundylyqtar lıberalızasııaǵa ushyraǵan zaman bolǵanymen, genetıkalyq kodymyzda əıel-ananyń bolmys-bitimi, túsinik-paıymy, dinı kózqarastary júıeli qalyptasqan. Otbasylyq qundylyqtar, qoǵamdyq dinı, ədep-tərtipteri qazir de saqtalyp otyr. Dinbasylarynyń «birimiz ekinshimizge jol berýimiz, basqa adamdy qabyldaýǵa daıyn bolýymyz, jeke «egolar» qaqtyǵysyn toqtatyp, túsinisýge tyrysý kerek» dep aıtqandary qazaq halqynyń qoǵamdyq qatynastarynda ejelden bar. Jáne bul másele áıelderge júktelgen. Bir-aq mysal keltireıin, úlken áýlettiń bedeli sol úıdegi áıelder tatýlyǵymen ólshengen. Baýyrlardyń áıelderi qazaqı týysqandyqta «abysyndar» tatý bolýy kerek bolǵan. Bul – úlken ınstıtýt retinde qalyptasqan jáne nasıhattalǵan, búkil el tatýlyǵynyń bir faktory. Osy dástúrlerimizdi qalpyna keltirýimiz kerek, – dedi depýtat.

Otyrys kezinde Lázzat Súleımen sondaı-aq «Qazaqstandaǵy dinı ahýal konteksindegi qyzdar men áıelderdiń jaǵdaıy» týraly júrgizilgen saýaldama nátıjelerin ortaǵa saldy. Saýaldamaǵa Qazaqstandaǵy barlyq dindi ustanatyn áıelder qatysqan. «Dinine, ultyna qaramastan jaýap nátıjeleri uqsas. Bul bizdiń qoǵamdaǵy dinı toleranttylyqtyń kórinisi», degen pikirin aıtty depýtat.

Saýaldama nátıjesi boıynsha áıelderdiń basym bóliginiń (67,9%) dinge senimi joǵary, 56,1%-y din adamnyń Qudaımen baılanysy, 30%-y din adamnyń rýhanı izdenisi ekenine senim bildirgen. 60,7% áıelder dinı meke­melerge únemi baryp turady jáne dinı erejelerdi saqtaıtyn bolyp shyqty. 52,7%-y barlyq din qyzmetkerlerine tereń qurmetpen qaraıdy.

Alaıda depýtat áıelderdiń dinı saýaty tómen ekenin jasyrmady. О́ıtkeni saýal­da­mada ártúrli jynystaǵy balalardy tár­bıe­leýdiń dinı erekshelikteri týraly suraqqa bala tárbıesine jaýapty áıelderdiń kópshiligi jaýap berýge qınalǵan. «Bul oraıda tıisti keshendi sharalar qabyldanýy kerek», dep sanaıdy L.Súleımen.

Sondaı-aq ol álem boıynsha statıstıkalyq málimet keltirip, joǵary oqý oryndarynda oqıtyn stýdentterdiń jalpy bóligindegi áıelder men qyzdardyń úlesi 49,5%-dy quraı­tynyn aıtady. «2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha Dúnıejúzilik ekonomıkalyq fo­rýmnyń genderlik alshaqtyq ındeksine sáıkes Qazaqstan 146 eldiń arasynda 65-orynda tur, 2011 jyly biz 80-orynda boldyq. Qazaqstan sońǵy 10 jylda 65-shi orynǵa kóterildi. Bul ındeks jekelegen elderdegi resýrstar men múmkindikterge qoljetimdiliktiń genderlik aıyrmashylyqtaryn ólsheýge arnalǵan. Bul rette «áıelderdiń ekonomıkalyq qatysýy jáne múmkindikteri» kórsetkishi boıynsha biz 29-shy, «densaýlyq ındeksi» boıynsha 44-shi jáne «bilim deńgeıi» boıynsha 27-shi oryndamyz», dedi depýtat.

Búginde 100 myńnan astam qazaqstandyq álemniń 130 elinde joǵary bilim alýda. Onyń ishinde Prezıdenttiń «Bolashaq» stıpen­dııasymen myńǵa jýyq stıpendıat bilim alyp júrse, olardyń 48,7 paıyzy áıelder.

Jalpy, sarapshylar «álem boıynsha áıelderdiń teńdigi, qoǵamdaǵy orny bir-birimen uqsas, bir saıasatqa negizdelgen dese de bolady», degen pikirde. Máselen, dindi berik ustanatyn arab elderiniń áıelderi erlermen qatar dárejede qyzmet atqarady. Ol týraly BAÁ-niń Tózimdilik jáne birge ómir súrý mınıstrligi keńsesiniń bas dırektory Afra Muhammed ál-Saabrı baıandady.

«Arab áıeli qoǵamnyń qaı salasynda – saıasat, bilim berý, densaýlyq saqtaýda bolsyn dinı qundylyqty birinshi orynǵa qoıady. Áıelderdiń orny qandaı da bir genderlik teńdikke bólinbeıdi. Erler sekildi áıelder de eldiń, qoǵamnyń damýyna teńdeı úles qosa alady. Qazir bizde Mınıstrler keńesinde toǵyz áıel qyzmet etedi. Jalpy, memlekettik sektorda 66 paıyz áıelder erlermen ıyq tirese jumys istep júr. Onyń 30 paıyzy memlekettiń ıgiligi úshin jaýapty sheshim qabyldaýǵa úles qosyp keledi», degen ol osynyń barlyǵy óz eli úshin kezdeısoqtyq emes, úlken eńbektiń nátıjesi ekenin atap ótti.

«Kópshiligińizdi «Zamanaýı arab áıeli qandaı?» degen suraq qyzyqtyratynyn bilemin. Biz de qazirgi zamanǵy tendensııalarǵa saı bolýǵa umtylamyz. Elimizde túrli syn-qaterler men táýekelder boldy, dinı alýantúrlilik bizge qıyndyq týǵyzdy. Biraq bul áreketter áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa esh kedergi keltirgen emes. Bul jerde din úlken ról atqardy. Bizdiń dinimiz – ıslam. Sondyqtan áıelderge áleýmettik, ekonomıkalyq tur­ǵydan teń quqyq berilgen. Bolashaqty qu­rýda áıelderge úlken jaýapkershilik júktelgen. Bir ǵana otbasy qundylyǵyn ómirdiń sońyna deıin saqtap qalý kóbine so­larǵa baılanysty. Sondaı-aq áıelderdiń zor­lyq-zombylyqqa ushyraýy bizdiń elde kóp kezdespeıdi. Jalpy, Arab Ámirligi álem­dik tájirıbelerdi saraptap, eger paıdasy bolsa, ony qoldanýǵa árqashan ázir. Elimizdiń osy tusy qýantady. Álemdik tájirıbe arqy­ly ózimizdiń derbes qoǵamymyzdy quryp, beıbit, tolerantty turǵydan damýǵa ashyq­pyz. Áıelder qaýymy qazir joǵary oqý oryn­darynda qyzmet atqaryp, jas jetkinshekterdi teris dinı aǵymdardyń jeteginde ketpeýine zor yqpal etip otyr. Biz dinı ekstremızmge qarsy kúres júrgizip kelemiz. Ámirlikterdegi áıelder tózimdilikti, dinı qundylyqtardy, súıispenshilikti negizge ala otyryp, balalaryn, jalpy urpaqty tárbıeleıdi», dedi Afra Muhammed ál-Saabrı.

Seksııa jumysyn júrgizgen Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly ıslam dininde áıelge aıryqsha mártebe beril­genin alǵa tartty. «Imandylyq jolyn ustanǵan halqymyz qyz-kelinshekti qurmetteýdiń erekshe úlgisin kórsetken, tipti tórge shyǵarǵan. Al tárbıesine kelgende qyz­dy qyryq úıden tyıǵan. Osy tyıymnyń bári áıeldiń ımany men qurmetin, ary men uıatyn qorǵaıdy. Jaratýshy Qurannyń «Nısa» súresiniń 19-aıatynda «Áıelderińmen jaqsy turyp, jaqsy qarym-qatynasta bolyń­dar» dep buıyrǵan. Al ardaqty paıǵam­barymyz Muhammed (s.ǵ.s.) «Iman turǵy­synan múminderdiń eń kámili – minez-qulqy eń jaqsy bolǵandar. Senderdiń eń ardaq­tylaryń jarlary men balalaryna jaqsy qaraǵandaryń. Aralaryńda otbasyna eń jaqsy qaraıtyn – menmin», dep sózimen de, isimen de úlgi-ónege kórsetken. О́kinishke qaraı, búginde álemde áıeldi taýar retinde qaraý nemese olarǵa zorlyq-zombylyq kór­setý, úıdiń qyzmetshisi retinde kúshpen ustaý, túsik tastaýǵa májbúrleý nemese bala tabý baqytynan aıyrý syndy máseleler beleń aldy», dep Islam dininiń negizderin aıtty.

Osylaısha, áıelderdiń teńdigi, qoǵamdaǵy orny álemdik deńgeıde talqylanyp, aldaǵy is-sharalardyń kúntizbesine qosyldy.