Kemeron referendým máselesimen álek

Dúbirge toly dúnıe Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Devıd Kemerondy júıkeletip júrgen eki másele bar: birinshisi – Shotlandııanyń Ulybrıtanııadan bólinýi týraly referendým bolsa, ekinshisi – óz eliniń Eýroodaqtan bólinýi jaıynda da referendým ótkizý. Birinshisi tym jaqyn, endi bes aıdan keıin, qyrkúıektiń 18-i kúni ótedi, onda Shotlandııanyń el quramynda qalý-qalmaýy sheshiledi. Ekinshisine áli biraz ýaqyt bar. Onda da óziniń konser­vatorlyq partııasy kelesi jylǵy parlamenttik saılaýda jeńiske jetetin bolsa ǵana, onyń ózinde ol 2017 jyly ǵana ótýi múmkin. Bul premerdiń referendým ótkizemin degen ýádesine qatysty bolyp otyr. Onyń nátıjesi qandaı bolatyny – ekinshi másele. Shotlandtar, ásirese, onyń ultshyl toby, bóliný jaıynda kópten beri aıtyp keledi. Tipti, referendým da ótken. Biraq shotlandtyqtardyń basym kópshiligi buǵan deıin bólinýdi qoldamady. Soǵan qaramaı, aımaqtyń ultshyl toptary bul máseleni qaıta-qaıta kóterip, endi ol qoǵamnyń bas aýrýyna aınalyp otyr. Ultshyl top degende, bóliný týyn kóterip júrgen Shot­landııanyń premer-mınıstri Aleks Selmond jáne ol bas­qaratyn Shotlandııa ulttyq partııasy. Olar, ásirese, sońǵy kezde belsendi qımylǵa kóshti. Soǵan qaraǵanda, bólinýshiler kúsh alyp ketip, jeńiske jetýi ábden múmkin. Premer-mınıstr Kemeron­nyń qaýiptenýi negizdi. Shot­landııa bóline qalǵanda, ol qa­zirgi úkimet tusynda júzege as­qan bolyp tarıhqa enedi. Bul – Kemeronǵa da, onyń partııasyna da úlken tańba. Onan soń, bul aımaq – Ulybrıtanııanyń ortaq brendi. Odan aıyrylsa, el brendi báseńdeıdi. Tipti, týyna da ózgertý engiziledi. Sodan da Kemeron Shotlandııanyń bólinýine janymen qarsy jáne reti kelgen kezde olardy ketpeýge shaqyrady. Jaqynda bir leksııa­synda ol: «Tarıhtaǵy eń úzdik elden ketpeńder!» dep úndeý de tastady. Anglııadaǵylarǵa: «Shotlandııadaǵy tanystaryńa telefon shalyp, olardyń bó­linbeýin surańdar», dep ótinish te bildirdi. Bólinýdi qalaıtyndar men oǵan qarsylardyń óz negizdeýleri bar. Qalaıtyndar «aǵylshyn ezgisinen qutylyp», «táýelsiz Shotlandııanyń jarqyn bola­shaǵyn qamtamasyz etemiz, óıtkeni, Soltústik teńizdegi mu­naıdy ózimiz paıdalanamyz», deıdi. Qarsylastardyń pi­kirinshe, shotlandtyqtar kedeılene túsedi, jaǵdaılary nasharlaıdy, elde azyq-túlikten bas­tap, qyzmet kórsetýge deıin bári qymbattaıdy. Rasynda da, eki jaqqa da aıtarlyqtaı qolaısyzdyq týa­dy. Ulybrıtanııa teńiz muna­ıynan aıyrylýy óz aldyna, súńgýir qaıyqtaryna jańa oryn izdeıdi. Ol degeniń – mıllıardtar. Basqasyn aıtpaǵanda, Shotlandııanyń valıýtasy qandaı bolmaq – bul da sheshilmegen másele. Eýroǵa kirgize salamyn dep otyrǵan Eýroodaq joq. Tipti, bul Odaqqa kirýdi Túrkııa men Serbııa sııaqty jyldar boıy kútesiń deıdi. Parasattylyqqa júgingende, Shotlandııa bólinbeýge tıis. Ulybrıtanııanyń ol da, Anglııa, Ýels sııaqty bir bóligi. О́ziniń ulttyq erekshelikteri boıynda. Úkimeti de, parlamenti de bar. Sport áleminde derbes memleketteı áreket etedi. Bólinse she? Sirá, biraz ekonomıkalyq, saıası bedelinen aıyrylady-aý. Uly derjavanyń teń quqyqty bir bólshegi bolý kishigirim kú­mándileý áleýeti bar eýropalyq memleketten joǵarylaý kórinedi. Referendýmǵa da kóp qalǵan joq. Sirá, parasattylyq jeńetin shyǵar. Din atyn jamylǵan taǵylyq áreket Osydan bir aı buryn Afrıkanyń eń úlken eliniń biri – Nıgerııada (halqy 130 mıllıonnan asady) bir mektep qyzdar urlanyp, áli tolyq tabylǵan joq. Bul elden buryn búkil álem shýlap jatyr. Bir-eki adam bolsa, bir sári-aý, 276 oqýshy qyz. Osynsha adamdy urlaýdyń ózi, ony urlap jatqanda kórmeı qalýdyń ózi, búginge deıin tyǵyp ustaýdyń ózi qıyn-aq. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, 53 qyz qashyp ta shyǵypty. Soǵan qarap ta biraz jaıdy ańǵarýǵa, jasyrylǵan jerdi jobalaýǵa bolmas pa deısiń. Biraq úkimet shyn máninde dármensizdik tanytyp otyr. Al «Boko Haram» deıtin qarýly ıslamıstik toptyń basshylary men jasaqshylary sol jasóspirimderdi qorlap, oılaryna kelgendi istep jatyr. Ol jaıynda ártúrli qaýesetter aıtylady. Qyzdar urlanǵan jer eldiń soltústik-shyǵys aıma­ǵyndaǵy Borno shtatyndaǵy Chıbok qalasynda. Urlaýshylar qyzdardy kórshi Kamerýn eline árqaısysyn 12 dollarǵa satqan deıdi. Barlyq qyzdarǵa ıslam dinin de qabyldatypty. Endi «Boko Haram» ne jyn degenge keleıik. Jalpy, Nıge­rııanyń halqy 250-deı ulystan turady. Árıne, fýlanı, haýsa, ıorýba, ıbo, ıdjo sııaqty irileri de bar. Aldymen solar bir-birimen jaýlasyp jatsa, olardyń ózi ár dinge bólinip taǵy qyrqysady. Eldegi halyqtyń 40 paıyzy musylman, sonshalyqtysy – hrıstıan. Sol «Boko Haram» Nıgerııadan bólinip, eldiń sol­tús­tik aımaǵynda musylman memleketin qurmaq. Qursa, ony taǵylyq jolmen atqara ma eken? Saıası baǵdar da bar shyǵar. Biraq mynaý qyz urlaýǵa baılanysty áreketteri taǵylyqtan basqa esh nárse emes. Sol «Boko Haramnyń» qazirgi kósemi Ábýbákir Shekaý qyz urly­ǵyn moıyndaryna ala otyryp, mynadaı málimdeme jasaıdy: «Qyzdar mektepte oqymaýy tıis, baıǵa tııýi tıis. Men olardy Allanyń uıǵarymymen satamyn, olar Allanyń menshigi, men Allanyń shartyn oryndaımyn». Mundaı sózden keıin sol dinde ne qadir qalady, olardy kim qoldaıdy? Muny ıslam dinin qorlaý, Allaǵa til tıgizý demeske sharań joq. Mundaı taǵylyq jolmen de, uǵymmen de olar memleket quryp ta ońdyra qoımas. Tipti, parasatty jol ustaǵan musylman elderiniń olardy qoldaı qoıýy da ekitalaı shyǵar. «Boko Haram» (haýsasha bul «batystyq bilimge tyıym» degen sóz kórinedi) jaqynda sol qyzdardy ózderiniń burynnan túrmede jatqan jasaqtaryna almastyrý jóninde usynys jasapty. Úkimet oǵan kelispegen. Keliser bolsa, muny olar ádet­ke aınaldyratyny anyq. Bul jerde úkimettiń ustanymyn qoldaǵanmen, olardyń áli naqty da pármendi áreketke bara almaı otyrǵany anyq. Áıtpese, eki júzden asa adamdy taba almaıtyndaı, ol usaq kózge kórinbeıtin zat emes qoı. Elde terrorshylardyń qa­ny­pezerlikterine, sondaı-aq, úkimettiń dármensizdigine nara­zylyq sharalary ótip jatyr. Jón dersiń. Sirá, halyq sol taǵylyqqa qarsy kóterilse jaqsy. Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».