Eýrazııalyq ıntegrasııa – Qazaqstan ekonomıkasynyń jańa baǵyty

Elder yntymaǵy – halyqtar yrysy

Qazaqstan sońǵy 80 jyl boıyna yqpaldasý úderisterine jaqyndaýmen kelse, qazirgi kezderi kúndelikti ıntegrasııalyq úderisterge qatysyp jatyr. Sonyń ishinde elimizge álemniń qyzyǵýshylyǵy sońǵy jyldary eselep artyp otyr. Bizdiń ekonomıkalyq qurylymnyń ózi álemge barynsha qyzyqty. Rasynda, Qazaqstan syrtqy suranystarǵa kóp jaǵdaıda táýeldi. Bizben tipti Tynyq muhıtynyń shaǵyn elderi qarym-qatynas ornatqysy keledi, kelip zerttep te jatyr. Basqasyn qoıyńyz, jylqy eti qazaqtyń súıikti asy ekenin bilgendikten Paragvaı, Ýrýgvaıdan jylqy eti kele bastady. Qazir álemde «saýda soǵysy» júrip jatyr. Mundaı jaǵdaıda Qazaqstannyń naqty ózindik ustanymy bolyp, jańa ekonomıkany qurýy asa mańyzdy shara bolmaq. Al jańa ekonomıkany kimmen birigip qurýǵa bolady? Bul odan beter mańyzdy. Osy turǵydan alǵanda Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistiktegi ıntegrasııanyń Qazaqstan úshin asa qolaılylyǵy men ońtaılylyǵy kúmánsiz. Jýyrda Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde eýrazııalyq ıntegrasııa taqyrybynda dáris oqydy. Atalǵan ıdeıanyń aldaǵy ýaqytta aýqymdy jobaǵa aınalatynyn atap ótken Elbasy 2050 jylǵa deıin EAEO-ny álemdegi ıntegrasııalyq birlestikterdiń úzdik úshtigine engizýge shaqyrdy. Resmı málimetterge súıensek, Keden odaǵy qurylǵan ýaqyttan beri Qazaqstannyń óńdeý ónerkásibine tartylǵan sheteldik ınvestısııa kólemi eki esege jýyq ósken. Máselen, 2009 jyly ekonomıkaǵa quıylǵan ınvestısııa kólemi 1,8 mlrd. dollar bolsa, 2012 jyly bul kórsetkish 3,4 mlrd. dollarǵa jetti. Bul oraıda tikeleı sheteldik ınvestısııanyń jalpy kólemi 34 paıyzǵa ósip, 28 mlrd. dollardy quraǵan. Jańa ıntegrasııalyq birlestik­ter otandyq kásipkerlerge úlken múmkindikter týǵyzyp otyr. Atap aıtarlyǵy, Qazaqstan qazirgi kezde syrtqy naryqtarǵa 700-den astam taýarlar shyǵaryp, satýda. Sońǵy eki jylda qazaqstandyq taýarlardyń Reseıdiń naryǵyna kóptep shyǵarylyp jatqanyn baıqap otyrmyz. Olardyń qatarynda sút, un, kúrish, qurǵaq jemister, makaron ónimderi, kámpıtter jáne t.b. bar. Mysaly, Almaty jeldetkishter zaýyty, Kentaý transformator zaýyty óz ónimderin Reseıge jóneltýde. Atap aıtarlyǵy, ishki suranystyń azdyǵynan Qazaqstanda iske qosylǵan jańa ınnovasııalyq kásiporyndar tolyq qýatymen jumys istemeı tur. Al reseılik naryqtyń ashylýy osyndaı kásiporyndardyń tutyný naryǵyn ulǵaıtý máselesin sheshedi. Memleket basshysy atap ótken­deı, Qazaqstannyń bolashaǵy – eýrazııalyq ıntegrasııada. El ekonomıkasyna bul yqpaldastyq aýadaı qajet. Biz qalaı bolǵanda da halyqqa qajetti taýarlardyń barlyǵyn shyǵara almaımyz. Qazir álemde ıntegrasııa, ekonomıkalyq odaqqa birigý úderisteri júrip jatyr. Bul qalypty jaǵdaı. Budan eshbir eldiń, sonyń ishinde Qazaqstannyń da egemendigine nuqsan kelmeıdi. Bárimizge belgili, Qazaqstan bıdaı eksporty jaǵynan álem­de kóshbasshy el. Ásirese, un ónimderin ázirleýge taptyrmaı­tyn joǵary surypty bıdaıdy Eýropa elderi Torǵaı óńirinen arnaıy satyp alyp jatady. Al qalyptasqan álemdik saýda júıesiniń zańdylyǵyna súıen­sek, bıdaı saýdalaýda bizge báse­keles elder Ýkraına men Reseı ǵana eken. Jerinde bir túıir bıdaı óspeıtin Egıpet, Týnıs, My­syr memleketteri sekildi tutyný­shylarǵa bizder bıdaıdyń ózin kórshi eldermen birlese otyryp satýymyz kerek. О́ıtkeni, ótken jyly álemdik saýda bırjasynda bir ǵana Egıpet memleketi á, degende birden 65 myń tonnalyq qurammen bıdaı jetkizip berýge talap qoıdy. Joǵary surypty bıdaı óndirýde álem boıynsha birinshiliktemiz deıtin bizdiń eldiń áleýeti mundaı talapqa saı bolmaı shyqty. Iаǵnı endigi jerde bıdaı saýdalaý isin Reseımen birlesý arqyly júzege asyrsaq, bul isten utpasaq, utylmaıtynymyz anyq. Jalpy, eksporttyń jalpy kólemi boıynsha iri, orta, usaq taýarlardy jetkizýshilerdi árqa­laı bólýge bolady. Ártúrli baǵytta shetke shyǵarý Reseı ekonomıkasyn qalypty jaǵdaıdan ózgertedi. Buǵan óndiristik toptar men ónerkásiptik keshenderiniń tıgizer yqpaly zor. Tasymaldaý arqyly Ekibastuz kómirin Troısk GRES-ine, temir rýdasyn Oraldyń qara metallýrgııa zaýytyna, taǵy basqalarǵa aparýǵa bolady. О́ziniń ereksheligine sáıkes Reseıdiń ishki naryǵyna kirý úshin Qazaqstannyń et óndirýi men jetkizýi qalypqa kele bastady. Aımaqtardyń joǵary suranysyna oraı bıdaıdyń joǵary sorttaryn, sapaly kespe ónimderin, taǵy basqalaryn óndirý molaıa tústi. Shetke shyǵarý jaǵynan basqa da óndirýshilerdiń aǵymdaǵy qozǵalysyn anyq baıqaıtyn Reseı suranysy erekshe. Keminde 200 túrli nemese rejimdik 25 paıyz Qazaqstan ónimderin reeksportpen aparýǵa bolady. Bulardyń bári telefon appa­rattary, sirińke tutan­dyr­ma­lary, jańbyrdan qorǵaǵysh­tar, dámdeýishter tikeleı júk avto­kólikterine qatysty. Bul úlken esep boıynsha álemdik táji­rı­be. Keıbir elder shyǵaratyn taýa­ryn kórshiles elderdiń ishki suranysy boıynsha mólsherleıdi. Qazaqstan taýar ónimderin osylaısha Ortalyq Azııa, Reseı, Kavkazǵa jetkizedi. Basqa memleketterden de ózderinikine uqsastyǵy bar tranzıttik taýarlardy osylaı ákeldiredi. Reseıden sháı, kofe, banan, palma maıy, avto­kó­likter, taǵy basqa da taýarlar jetki­ziledi. Qalaýly ónimder toly­ǵymen jalpy kólemimen ishki taýarlarǵa eseptelinedi. Mundaı taýarlar jetkizip berilýimen jáne áketilýimen baǵalanady. Reseı jetkizýshilerine taldama jasaýǵa biz keıindep oralamyz. Dál qazirgi ýaqytta kóńildi mynaǵan aýdaramyz. Qazaqstan naryǵynda Reseı jetkizýshileri taýarlarynyń kóbeıýine tutynýshylar jaǵy shek qoımaıdy. Satyp alýshylar óz taraptarynan erkin. Olarǵa anany alasyń, mynany alasyń dep eshkim júkteme jasaı almaıdy. Jetkizip berý men jetkizip alýdyń shekten shyǵyp bara jatqan jeri joq. Belgilengen taýarlar mindetti túrde satylyp alynady. Jetkizýshiler olardy báribir tolyq qunymen esepteıdi. Jetkizýshiler arqyly ákelingen taýarlar qoımalardaǵyny artyǵymen tolyqtyra túsedi. Munda qajettilikten týyndaǵan durys marketıngtik strategııa, muqııat qarastyrylǵan suranys naryqty qamtamasyz etti. Halyqaralyq saýdada tutyný­shylar ózderiniń suranys­taryn qanaǵattandyratyn ónimder alady. Olarǵa kerektileri naqty­lanyp, eseptelinip qoıylǵan. Jet­kizýshilerdiń geografııasyn keńeıtýge múmkindikterine qa­raı, sapasy men baǵasyna qaraı olar ózderi tańdaý jasaıdy. Igi­likti ıntensıvti ishki saýdaǵa qazaqstandyqtar jańa shyqqan kez kelgen azyq-túlik ónimderimen jyldyń nemese aıdyń ishinde kirýine bolady. Olardyń uqsas ónimderin basqa elderdiń tuty­nýshylary paıdalana alady. Onyń bári de adam balasynyń ósip otyrǵan suranystary úshin. Basqa elderdiń azamattaryna da solaı. Tańdanarlyǵy, osy bir kúrdeli, kólemdi mindetterdi sheshýde kóptegen qıyndyqtar kezdesedi. Osy júıege óz erikteri­men kirgen qatynasýshylar kózdegen maqsattaryna da jetedi. Qajettilikke qaraı ózara tájirıbe almasý, aqparat jınaqtaý – munyń bári ıntegrasııa tetikterin arttyrýǵa yqpalyn tıgizedi. Osy jumystardyń bári de ýaqytsha. Eń bastysy, bıznes pen kásipkerlik ekonomıkalyq keńistikti keńeıtýge tolyq múmkindik alady. Tutynýshylar ónimderdiń kólemdi de kóp túrlerine kire alady. О́zara yntymaqtastyq bolǵan jerde, ózara túsinistik te bolady. Endi az-kem esep-qısapqa toqtalyp, naqty ekonomıkalyq esepteýlerge nazar salsaq. 2013 jyly Qazaqstan Reseı naryǵyna somasy 5,8 mlrd. dollarda jalpy salmaǵy 53,6 mln. tonna 674 túrli ónim jetkizip berdi. Sondaı-aq, eksportqa kóp mólsherde, máselen, kómir – 26,3 mln.t., temir keni – 9,1 mln.t., gazdar – 7,2 mln.t., hrom keni – 1,1 mln.t., glınozem – 1,1 mln.t., bıdaı – 1,06 mln.t., prokat – 863,4 myń t., marganes keni – 676,2 myń t., kúkirt – 585,1 myń t., jumyr tas, qıyrshyq tas – 554,2 myń t., kvars – 446,5 myń t., Reseı tutynýshylaryna 3,75 mlrd. kVtsaǵat elektrenergııasy jetkizildi. Osy derekterdiń ózi­nen-aq oıly kókirek biraz jaıdy ańǵarar. Reseıge shyǵatyn taýarly ónimder, qural-saımandar, azyq-túlik, túrli buıymdar da az emes. Reseıge eksporttaý esebinen 5806,5 mln. dollar somasy kóle­min­de paıda keltirgen ónimder qata­rynda temir keni, kómir, ýran, glınozem, bıdaı, gaz, mys keni, marganes keni, kvars, qymbat metaldar, maqta, munaı t.b. ataımyz. Olardyń jalpy jıyny jetpiske jýyqtaıdy. Búginde qalyptasqan dástúrli taýarlarǵa qosymsha jańa ónimder paıda bolýda. Jańa qurylǵan óndiris oryndarynda olar iske asyrylýda. Ishki naryqqa ımporttyq taýarlar qoıylýda. Qazaqstanda sonymen birge un ónimderi, kes­pe­ler túri, kondıterlik ónimder, sho­kolad, ıogýrt, ósimdik maıla­ry, gúlder, taǵy basqalar shyǵa­ry­lý­­da. Bulardyń birden eksport­tyq assor­tımentter ekeni belgili boldy. Bárinen buryn atap óter bolsaq, ózara saýdalastyq degenimiz – shynynda da ózara túsinistik. О́zimizdiń shekaralarymyzdyń shegin esepke ala otyryp, odan kórerimiz, batys aımaqtardyń taýarlaryn alyp jatqany. Al, soltústik pen shyǵys aımaqtardan otandyq óndirýshiler uqsastyǵy bar taýarlaryn Reseı naryǵynyń aımaqtaryna qoıýda. Bul qolaıly, jaqyn ári arzan, tasymaldaýda da kidiris bolmaıdy. Árbir el ózderiniń taýarlaryn eks­porttaýda. Olardyń maqsat­ta­ry syrtqa shyǵarý. Olar ishki naryq­tyń esebinen ımporttaryn tolyqtyrýda. Sonymen ishki suranystaryn nemese jetpeı júrgenderiniń kólemin jabady. Qazaqstanda belsendi qury­lystar júrýde. Sementke degen su­ranys ósti. Otandyq óndi­rý­shi­le­rimiz ishki naryqtyń 80-90 paıyzyn atap, al Reseıden áketilip júrgen qosymsha kólemdi jaba bildi. Uqsas jaǵdaılardaǵy ımportta symtemirler, armatýralar, kaýstıkalyq sodalar, túrli deń­geıdegi qyshqyldar, taǵy basqa kóp­tegen ónimder bar. О́z kezeginde reseı­likter Qazaqstannan qajetti taýar­laryn toqtaýsyz alyp turady. Qazaqstan eýrokeńistikke kir­genimen, basqa elderge esigi ashyq bolady. Elimizdiń óz ónimderin shyǵaryp, satýy úshin syrtqy naryq kerek. Ol úshin, árıne, aldymen kórshi eldermen saýda qarym-qatynasyn jasaýymyz qajet. Búginniń ózinde Qazaqstan Reseıdiń 12 óńirimen tyǵyz baılanysta. Bizdiń maqsatymyz jahandaný úderisterin, onyń zańdylyqtaryn halyqqa túsindirý. Birinshiden, Qazaqstan budan eshqashan da utylmaıdy. Bizge ıntegrasııa aýa­daı qajet. Jabyq ekonomıka degen joq búginde. Qazaqstan úshin jalǵyz jol – ashyq ekonomıka saıasatyn ustaný. Rahman ALShANOV, QR Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor. ALMATY. Birlesken berik baılamdar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy arqasynda elimizdegi jáne Reseı Fede­ra­sııasyndaǵy kómir óndirisi osha­ǵy sanalatyn Qaraǵandy men Kemerov oblystary arasynda ekijaqty sharýashylyq baılanystar jandana túskeli otyr. Bul óńirlerge kezinde úzilip qalǵan qarym-qatynasty qaıta qalypqa keltirip, ornyqtyrýǵa burynǵydan góri keń múmkin­dikter bar. Solardyń biri retinde shahtalar qabattaryndaǵy metan gazyn ıgilikke jaratý baǵytynda is-izdenisterdi birlesip júrgizip, júzege asyrýǵa arnalǵan sharalardy ataýǵa bolady. Osy máselemen birneshe jyldan beri aınalysýshy qaraǵandylyq ǵalymdar men mamandardyń úlken toby jaqynda atalǵan aımaqtyń kómir óndirý kásiporyndarynda bolyp, áriptester tájirıbesimen tanysyp, ekonomıkalyq tıimdiligi ushan-teńiz otyn kózin paıdaǵa asyrý jóninde oı bólisti. Bul jaıdy kópten zertteýshi jáne sheshimin tabýǵa uıytqy bolýshy Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory Nıkolaı Drıdj­diń baǵamdaýy boıynsha, keme­rovtyqtardan úırenerlik úlgili úrdister az emes eken. Metan gazyn ónerkásiptik negizde paıdalanýdy yntalandyrý maqsatynda jasalǵan qolaıly jaǵdaılar nazar aýdartarlyq kórinedi. Má­selen, buǵan zańdylyq tetikter múmkindik beredi. Sonyń ishinde kómir qabattaryndaǵy metandy bólek paıdaly qazba retinde óndirýge bolatyn bolsa, sonymen birge bul úshin salyq salynbaıdy. Osy isti bastaýshy «Gazpromdobycha Kýznesk» AQ qadamy metandy energetıkalyq otynnyń mol ári arzan kózine aınaldyrýǵa jaǵdaı týǵyzyp keledi. О́ńir shahtalary kómir qabattarynda 70 mlrd. tekshe metr qory bolýy umtylysty tipti kúsheıtken. Ony alý sondaı-aq, ken jumystarynyń qaýipsizdigi artýyn, kómir qaldyqtarynyń, gaz tektes qubylystardyń paıda bolýy azaıýyn baıqatýda. Al Qaraǵandydaǵy qory 1,66 trln. tekshe metrden asýy anyqtalyp otyrǵanda kórshi salalas kásiporyndar izdenisinen qalys qalmaýǵa qulshynys sapardyń basty sabaǵy da, túıini de boldy. Dúnıejúzilik energııa balansyndaǵy kómirsýtekti otynnyń úlesi taıaý jyldarda 30 paıyzdy quraýy múmkin dep boljanǵan shaqta ortaq maqsat jolyndaǵy ıntegrasııalyq baılanysty tereńdetýge, ózara ınvestısııalyq kómekti ulǵaıtýǵa múddelestik keńidi. «Arglabınniń» jańa joly О́nimderdi ótkizýge keńistik­tiń keńeıýýi oblystaǵy «Fıtohı­mııa» halyqaralyq ǵylymı-óndiris­tik holdıngke de óte paıdaly bolý­da. Jergilikti tabıǵı ósim­dik­ter­den dári-dármektiń 70 túrin shyǵaratyn otandyq farmasevtıka kóshbasshysy qurylymynyń kúsh-qabileti jyldan-jylǵa artýyna, ásirese, eýrazııalyq ınte­grasııanyń yqpaly tıip otyr. Atalǵan holdıngtiń basqarma tóraǵasy Serǵazy Ádekenovtiń rızalyqpen aıtýynsha, óz ónimderiniń basym bóligi búginde Reseı Fe­de­rasııasy men Belarýs Res­pýb­lıkasy tutynýshylaryna ji­beriledi. Mysal úshin, burnaǵy jylǵa deıin alysqa tanymal «Arglabın» preparaty 200 myń danaǵa jýyq kólemde daıyndalyp kelse, budan bylaı qaraı óndirilýi 3 ese óskeli tur. Buǵan deıingi kedergilerdiń shektelýi, ótimdiligine eleýli múmkindik týǵyzylýy, tasymaldaýdyń jeńil­deýi men jedeldeýi isti shıra­týǵa umtyldyra túsken. Paıdasy mol jańa jolǵa baı­lanysty óndiris áleýetin kóterý nazardan tys qalmaýda. Alda­ǵy jyly farmasevtıkalyq zaýyt­tyń 3-kezeginiń qurylysy aıaqtalýǵa tıis. Onda ornatylyp jatqan tıisti qondyrǵylardyń birazy reseılik, belorýstyq medısına óndirisiniń zattary. Bul qosymsha býyn dári-dármek óndirýdi 5 esege deıin ulǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy. Buryn ishki rynok suranymymen shektelip kelinse, endi sáti odan saıyn janyp, Qaraǵandy dárisi ataǵy jaıyla túspek. Qaterli isik aýrýlaryna qarsy qoldanylatyn preparattardy daıyndaýdaǵy jetistikterimen tanymal holdıng Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdiń múddeles mamandarymen birlesken ǵylymı zertteýdi jandandyrýǵa da uıytqy tanytýda. Tabıǵı geterosıkldik jáne ızoprenoıdtyq qosylystardyń hımııasy salasynda irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdiń qazir­gi jaǵdaıyn taldap, jańa bıo­logııalyq belsendi zattardy izdeýdi, biregeı dárilik pre­parattar jasaý jumysyn sara­laýǵa arnalǵan Qaraǵandyda ótken konferensııaǵa Reseı, Bela­rýs, Qazaqstan ǵy­lym akademııalarynyń 10 akade­mıgi, 6 korrespondent múshe­si, bas­qa da bilikti onkolog ǵa­lym­da­ry men dárigerler qaty­sýy so­ǵan taǵy bir jol saldy. Ke­ńes qory­tyndysynda mem­le­ket­aralyq yntymaqtastyqqa qol qoıyldy. Reseı men Belorýssııaǵa sa­tylǵan dári ónimderi sapasy men kólemine úzbeı saraptama jasalyp otyrylady. Básekede utysqa shyǵýǵa tapqyrlyq tanytýǵa tyrysylady. Otandyq farmasevtıka ónerkásibi tynysyna tyń dem berýshi múmkin­dik­ti paıda­ly qoldanýǵa, ıntegra­sııa­lyq úderister talabyna saı bolýǵa maqsattylyq holdıng bas tehnologi, Qazaqstan Respýb­lıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýrea­ty Qorlan Itjanova aıt­qandaı, ekonomıkalyq baıla­nys­tarǵa berik tirek qalaýda. Iá, istiń kózi tabylǵanǵa ne jetsin. Aıqyn NESIPBAI, «Egemen Qazaqstan». QARAǴANDY.

Kásipkerlik kókjıegi keńidi

Osy kezge deıingi Keden odaǵynyń, endi, mine, Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqtyń qu­rylýy shekaralas oblys­tar kásipkerleriniń órisin keńeı­te túsýge mol múmkindik ashqa­ly otyr. Muny atyraýlyq kásip­kerler, ásirese, básekelestikke tó­tep beretindeı sapaly taýar­ óndirýshiler qýattap otyr. Son­daı sapaly ónimimen kórshi­les elge shyǵarylatyn ónim­niń biri – Qur­manǵazy aýdanyn­da­ǵy «KaspııBalyq» óndiristik kooperatıvi óndiretin balyq túrleri. Kooperatıvtiń atqarýshy dırektory Jumajan Shakýpovtyń aıtýynsha, ótken jyly 4 myń tonna balyq aýlanyp, onyń 70 paıyzy shetel naryǵyna eks­porttalǵan. Kooperatıvtegi eki balyq óńdeý zaýytynan 28 túrli ónim shyǵarylady. Sonyń ishinde, shortan ýyldyryǵy, qaqtalǵan jaıyn eti men ystalǵan maıda balyqtarǵa Reseı, Baltyq jaǵalaýy elderi men Grýzııadan da suranys kóptep túsedi eken. Bul kooperatıv negizinen balyq túrlerin Qıǵash ózeninen aýlaıdy. Osy ózen boıyn meken etken aýyldardan 300-ge jýyq adamǵa jumys taýyp otyr. Kooperatıv jumysy jandanǵan saıyn onyń óńirge, qala berdi memleket qazynasyna túsiretin paıdasy da artyp keledi. «Buǵan shekaradaǵy túrli kedendik rásimdeýlerdiń ońtaılandyrylýy úlken septigin tıgizip otyr», deıdi óndiristik kooperatıvtiń atqarýshy dırektory Jumajan Shakýpov. Osy óndiristik kooperatıvtiń balyq ónimderin satyp alatyn reseılik kásipkerdiń biri Qurmet Musaǵutova. Ol ótken jyly «KaspııBalyq» óndiris­tik kooperatıvinen 15 mıllıon teńgeniń taýaryn satyp alypty. Endi aǵymdaǵy jyly suranystyń kóp bolýyna oraı, balyq ónimine tapsyrysty úsh esege deıin ósirip otyr. «Biz Qazaqstannan alǵan taýarlarymyzdy Barnaýl, Ekaterınbýrg, Máskeý men Sankt-Peterbýrgke deıin saýdalaımyz. О́ıtkeni, qazaqstandyq balyq ónimderiniń sapasy óte joǵary. Biz Qazaqstanda shyǵarylǵan sapaly ónim arqyly órisimizdi keńeıtip otyrmyz», deıdi astra­handyq kásipker. Eki el arasyndaǵy saýda aı­nalymy kólemin arttyrýǵa reseılik kásiporyndar da atsalysyp keledi. Astrahan oblysyndaǵy maı jáne eritilgen irimshik shyǵaratyn zaýyttyń ónimderi Atyraýda da úlken suranysqa ıeligin joǵaltqan joq. Bul zaýytta sút ónimderiniń onnan asa túrin shyǵarý turaqty jolǵa qoıylypty. Qazirgi ýaqytta aıyna shyǵarylatyn 200 tonna ónimniń 20 paıyzyn atyraýlyq kásipkerler kóterme baǵamen satyp alady. Zaýyt dırektorynyń orynbasary Tatıana Býkarınanyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta reseılik kásiporyn Atyraýda saýda núktelerin ashýdy josparlap otyr. Bul, árıne, birinshiden, ónimdi tutynýshyǵa deldalsyz satýǵa, ekinshiden, baǵanyń arzandaýyna jol ashady. Qazaqstan-Reseı kásipkerleri órisin bir-birimen taýar almasý arqyly keńeıtip jatyr. Al bul elaralyq ıntegrasııalyq baılanysty ǵana emes, sonymen birge, ınvestısııa almasýdy óristetýge yqpal etip otyr. Reseı kapıtaly bizdiń eldiń, al Qazaqstan kapıtaly kórshiles eldiń ekonomıkasyn órkendetýge baǵyttalýda. Astrahan oblysynyń halyq­­aralyq jáne syrtqy ekono­mı­kalyq baılanystar mınıstri Denıs Afanasevtiń málim etýinshe, Astrahan oblysynyń ekonomıkasyna 20-ǵa jýyq qazaqstandyq kompanııa ınvestısııa quıypty. Qazir shekaranyń arǵy betindegi kórshi oblys ekonomıkasynyń ár salasynda óz jumysyn dóńgeletken qazaqstandyq kásiporyndardyń ishinde irileri de bar. «Túrli kedendik kedergilerdiń joıylýy, is júzinde eki el ekono­mı­kasynyń, bıznestiń damýy­na mol múkindik ashty. Endi Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq bul múmkindikti odan ári jan­dandyra túsedi. Biz buryn kórshi­les elder bolsaq, endi tek ekono­mıkalyq baılanysty jańa qyrynan óristetetin senimdi serikteske, áleýetti árip­teske aınalamyz. Bul, ásirese, shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynyń qarqynmen damýyna tyń serpin berip, kókjıegin keńeıte túsedi», deıdi Astrahan oblysynyń halyqaralyq jáne syrtqy ekonomıkalyq baılanys­tar mınıstri Denıs Afanasev. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan». Atyraý oblysy.

Damýdyń jańa dınamıkasy

Jahandanǵan zamanda ınte­grasııaǵa umtylystyń bolýy zańdylyq. Shaǵyn memleketterdi bylaı qoıǵanda, alpaýyt elderdiń ózi ekonomıka men saıasatta ózine serik izdeıdi. Odaqqa birigý, bir jaǵynan, ekonomıkalyq múddege baılanysty bolsa, ekinshi jaǵynan, qorǵanýdyń bir ádisi ispetti. Sebebi, biz kontınentaldy, muhıtqa shyǵar týra joly joq memleketpiz. «Dosy kópti jaý almaıdy» degen naqyl sóz óz mańyzyn joıǵan emes. Tarıhı derekterge súıensek, shekarany birjola ashyp tastap, odaq qurǵan derekter kezdesedi. HIH ǵasyrda-aq Fransııa men Monako, Shveısarııa men Lıhtenshteın arasyndaǵy kedendik odaq jańa tarıhı kezeńdegi zaıyrly prınsıptermen qurylǵan alǵashqy qurylymdardyń biri bolyp tabylady. Al qazir AQSh, Meksıka, Kanada úshtiginiń NAFTA odaǵyn, Eýropalyq odaq­ty, Oń­tústik-Shyǵysazııalyq ASEAN, Ońtústik Amerıkanyń bir­qatar elderin qamtıtyn Mer­cosur sııaqty birneshe álemdik qury­lymdardy ataýǵa bolady. Osy atalǵan qurylymdarǵa múshe-memleketterdiń qaı-qaısysy da álemdik básekede óz múddesin qorǵaý úshin ǵana emes, bir-biriniń múddesin birlesip qorǵaý úshin de birikken. Keden odaǵy da osy maqsatta qurylǵan. Sondyqtan da búgingi jahandaný zamanynda biz kedendik odaqtan kete almaımyz. Keden odaǵy túrli baǵyttaǵy yntymaqtastyqqa jol asha otyryp, birlesken óndiris oryndaryn qurý esebinen odaqtas elderdiń ındýstrııalandyrý saıa­satyna yqpal etýge múmkindik berip, syrtqy taýarlar ekspansııasynan qorǵanýǵa jol ashady. Sonymen qatar, elderdegi taýar quny teńestirilgen soń, básekelestik bastalatyny taǵy bar. Al báseke bar jerde, sapanyń artatyny zańdy qubylys. Mundaı pikirdi Reseı, Qazaqstan jáne Belarýs elderiniń ekonomıst-sarapshylary biraýyzdan aıtýda. Qazir osy baǵyttaǵy zertteýler nátıjesin shartty túrde eki topqa bólip qarastyrýǵa bolady. Alǵashqysy – Reseı, Belarýs jáne Qazaqstan úshin BEK jáne Keden odaǵyna birigýdiń zardap­taryn baǵalaýǵa arnalsa, ekin­shisi – Ýkraına ıntegrasııalyq birlestikke qosylǵan ýaqyttaǵy oń kórsetkishter men zardaptardy ashyp kórsetedi. Zertteý avtorlary TMD keńistigindegi yqpaldastyqqa qatysty bolýy múmkin alty nusqany iriktep alǵan. Kúni búginge deıin Keden odaǵynyń geosaıası mańyzyna nazar aýdarylmady. Mysaly, bul kúnde Qytaıdyń ekonomıkalyq ústemdiginen qoryqpaıtyn el joq. Kórshini bylaı qoıǵanda, alysta jatqan qýatty Eýropa men AQSh-ta bul máseleni nazardan tys qaldyrmaıdy. Reseımen odaqtas bolý osy Qytaıdyń Qazaqstanǵa qatysty ústemdigin tejep, tepe-teńdik saqtaýǵa múmkindik beredi. Bul rette Qazaqstan óziniń Eýropa men Qytaı arasyndaǵy kópir ispetti ekendigin kórsetedi. Ol Reseı aýmaǵy arqyly erkin júrýge arnalǵan dáliz sııaqty. Bul alǵyshartty oryndaýda Qazaqstannyń da súbeli úlesi bar. «KSRO-ny qaıta qurý jolyn­daǵy odaq» degen de pikir aıty­lady. Bul – túbirimen qate aı­tylǵan sóz. Sebebi, ıntegrasııa eshýaqytta kúshpen jasalǵan emes, al KSRO kezinde eshqashan ıntegrasııalyq ansambl bolma­ǵan. KSRO kúshtiń, zorlyq-zom­bylyqtyń is-áreketimen qurylǵan. Al kúshpen paıda bolǵan nárse máńgi bolmaıdy. Eýrazııalyq odaq belgili bir kelisimniń, ınte­grasııanyń nátıjesinen týyn­dap otyr. Ár memleket óz egemendigin saqtap qalady. Al KSRO-da ondaı bolǵan joq. Ol odaq memle­ketterge táýelsizdik bere alma­dy. Aralarynda kelisim degen aty­men bolǵan joq. Bári de Más­keý­den basqaryldy. Iаǵnı, olar ınte­grasııalyq baılanysta bolmady. Sonymen qatar, Keden oda­ǵyn­da, Birtutas ekonomıkalyq ke­ńistikte Qazaqstan Respýblıka­sy músheles eldermen salystyrǵan­da bıznes júrgizý turǵysy­nan birneshe basymdylyqtarǵa ıe bolýda. Mysalǵa alatyn bolsaq, Reseıde qosymsha qun salyǵy 18% qurasa, Belorýssııada – 20%, al bizdiń elde 12% qurap otyr. Bıznes úshin 6-8% edáýir artyqshylyq bolyp tabylady. Sondaı-aq, Qazaqstanda jeke tabys salyǵy 10% bolsa, Reseıde – 13%. Al, áleýmettik salyq bizde – 11%, Reseıde – 26%. Joǵaryda atalǵan faktorlar bizdiń elimiz úshin ıntegrasııanyń barynsha paıdaly bolatyndyǵynyń aıǵaǵy ispetti. Oǵan qosa, bizdiń jergilikti kásipkerler úshin Keden odaǵy elderiniń memlekettik satyp alý naryǵy ashylady. Atap aıtqanda, Reseı men Belarýs elderinde memlekettik satyp alýlar kólemi 200 mıllıard dollardy qurasa, Qazaqstanda bar bolǵany 7 mıllıard dollar bolyp otyr. Tutastaı alǵanda, Keden odaǵy, aldaǵy ýaqytta Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirý arqyly álemniń damyǵan otyz eliniń qatarynda Qazaqstannyń ornalasýyna edáýir áserin bermek. Dinmuhamed ÁBSATTAROV, Qyzylorda oblysy kásipkerler palatasynyń dırektory. Qyzylorda oblysy.

Ǵylym men bilim salasyndaǵy yqpaldastyq

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý sheńberinde júrip jatqan ıntegrasııalyq úderister bilim men mádenıetti de qamtıdy. Ǵylym men bilim berý salasy ıntegrasııalyq qarym-qatynas bolmasa, oqshaýlanyp, tomaǵa-tuıyq qalyppen damı almaıdy. Tarıhta da oqshaýlanyp oza shapqan eshkim joq. Al Reseı men Qazaqstannyń bul saladaǵy qarym-qatynasynyń tamyry tereńde jatyr. Bilim salasyndaǵy yqpaldastyq ba­sy burynǵy ǵasyrlarda jatsa, ol Keńes Odaǵy kezinde de úzil­gen emes. Shekarada jatqan oblys­tardaǵy aımaqtyq joǵary oqý oryndary Reseı federasııa­syn­daǵy bilim ordalarymen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ıns­tıtýtyn sonyń bel ortasynan kórýge bolady. F.Dostaevskıı atyndaǵy Omby memlekettik ýnıversıteti men Qostanaı memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń ǵalymdary Reseı ımperııasynyń otar aımaqtary bolǵan qazirgi Qazaqstan men Sibirdiń ońtústik aýdandaryn qamtyǵan Dala ólkesiniń tarıhyn zertteýde kóp jyldardan beri tize qosyp jumys istep keledi. 2009 jyly bizdiń ınstıtýt bazasynda osy jóninde iri ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótti. О́z elimizdiń revolıýsııaǵa deıingi, Keńes Odaǵy jyldaryndaǵy tarıhyn shekaralas Reseı bilim oryndarynyń ǵalymdarymen baılanys ornatpaı dara shaýyp zertteı almaımyz. Bizdiń elge qatysty tarıhı qundy qujattar áli de Orynbordyń, Ombynyń, Máskeý men Sankt-Peterbýrgtyń arhıvterinde jatyr. Memleketter arasynda shekara syzyǵy bolǵanymen ekologııa­lyq problemalar jóninen kóp máselelerdiń ortaq ekenin kórip otyrmyz. Tabıǵattaǵy ózgeris­ter, ózen-kólder sýynyń las­ta­nýy, topyraqtyń tozýy, orman­dardyń qýsyrylýy – osynyń barlyǵy da eki el ǵalymdaryn da oılantady. Tabıǵı ortanyń bıologııalyq alýandyǵyn zertteý men ony saqtaý, Qazaqstan dalalary men Ońtústik Sibir ormandarynyń ekologııalyq problemalary halyqaralyq ynty­maqtastyqty qajet etedi. Tabıǵı apattar shekarany moıyndamaıdy. Adamzattyq ózekti máselelerdiń bas kóterýi ǵalymdardy da, mem­le­ketterdi de yntymaqtasýǵa, yqpal­dastyqqa ıtermeleıdi. Mun­daı ıntegrasııalyq qatynastar bolmasa, ýaqyttan utylarymyz anyq. Qostanaı memlekettik peda­gogıkalyq ınstıtýty Oryn­bordaǵy Reseı Ǵylym akade­mııasynyń Dala ınstıtýtymen, Reseı Ǵylym akademııasy Oral bólimshesiniń ósimdik jáne janýarlar ekologııasy ınstıtýtymen, Ekaterınbýrgtegi Botanıkalyq baq ujymymen tyǵyz baılanys ornatqan. Munyń tamasha nátıjesin de kórip otyr. «Qazaqstan men Reseıdiń shekaralas aımaqtaryndaǵy múmkindikti gerbarıı» jobasy júzege asyryldy. Mundaı jumystardyń barlyǵynda bizdiń ınstıtýt ǵalymdary belsendilik tanytyp keledi. Qazirgi ýaqytta ómirdiń qaı salasy bolsa da, ozyq tájirıbe, zamanaýı jańalyqtardy engizbeı damýdyń kóshine ilese almaımyz. Bul bilim salasyna da asa qajet úderis. Al elder arasyndaǵy ıntegrasııalyq qatynastar ǵana osy úderister údesinen shyǵýǵa múmkindik beredi. Bul oraıda, ǵasyrlar boıy irgemiz ajyramaǵan Reseıdiń tarıhy tereń, ozyq oqý oryndarymen baılanys ornata beremiz. Gersen atyndaǵy Reseı memlekettik, Chelıabi, Omby pedagogıkalyq ýnı­versıtetterimen, taǵy basqa da joǵary oqý oryndarymen árip­testik baılanysymyz bar. Sońǵy jyldary reseılik áriptestermen jumys isteýde birqatar kúrdeli máseleler de týyndaǵanyn jasyrýdyń qajeti joq. Reseı joǵary oqý oryndarynyń eýropalyq bilim keńistigimen tolyq yqpaldaspaı otyrǵanynyń, bolondyq úderis ustanymdaryn júzege asyrýda jaıbasarlyq tanytýynyń kórshi eki el bilim ordalarynyń áriptestigine keri áseri de joq emes. Ozyq tájirıbelerdi úırený úshin qazaqstandyq joǵary oqý oryndaryna halyqaralyq bilim standarttarymen jumys isteıtin eýropalyq, amerıkalyq jáne azııalyq aıtýly bilim ordalarymen baılanys ornatýdyń nátıjesi berik ekenin túsinemiz. Degenmen, bilim salasyndaǵy Qazaqstan-Reseı baılanystarynyń mańy­zyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ásirese, ǵylym salasyndaǵy baıla­nysymyz jaqsy saqtalyp, jalǵasyp keledi. Álemde qalyp­tasyp otyrǵan búgingi jaǵdaı­lar Reseıdiń ǵylymı jáne bi­lim keńis­tigin oqshaýlaýǵa tıis emes. О́ıtkeni, bilim salasy ha­lyq­aralyq yntymaq pen yqpal­dasý bolǵanda ǵana shynaıy damıdy. Al Qazaqstan men Reseıdiń bul oraıda baılanysyna selkeý túsken emes. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq bilim men ǵylym salasyndaǵy baılanystardy jetildire túseri sózsiz. Barys-kelis, áriptestiktiń ekonomıkalyq jaǵy jeńilderine kámil senemiz. Qýat BAIMYRZAEV, Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtý­tynyń rektory, professor. QOSTANAI.