Keseneniń kúıi kúrdeli

Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi – Qazaqstan jáne Ortalyq Azııa tarıhyndaǵy eń tańdaýly jádigerlerdiń bire­geıi. Iаsaýı kesenesi – «IýNESKO-nyń álemdik mura tizimine» engen Qazaqstannyń alǵashqy má­denı nysany. Sońǵy jyldary keseneniń saqtalý jaǵdaıy jalpy jurtshylyqty, zııaly qaýym ókilderin alańdatyp otyr. Shyndyǵyn aıtar bolsaq, Iаsaýı kesenesiniń qazirgi jaǵdaıy kúrdeli, ondaǵy restavrasııalyq jumystar oıdaǵydaı emes. Mundaı úzildi-kesildi tujyrymǵa kópshilik oqyrman qolyna tıe bermeıtin, Iаsaýı kesenesin 2010-2011 jyldary zerttegen bir top ǵalymdardyń, son­daı-aq «Qazqaıtajańǵyrtý» res­pýb­lıkalyq memlekettik kásiporny qyz­metkerleriniń jazbasha esepterimen tanysqan soń já­ne ǵımaratty aralap, onyń bólme­lerinde búlingen nemese búli­nip bara jatqan oryndaryn kór­gen­nen keıin kelip otyrmyn. «Aıt­pasań, sózdiń atasy óledi», deıdi atam qazaq. Iаsaýı kesenesiniń qazirgi jaǵ­daıyn anyqtaýda sońǵy kezde ǵalymdar júrgizgen zertteý ju­mystarynyń orny erekshe. 2010-2011 jyldary «Áziret Sul­tan» qoryq-mýzeıi ákimshiligi ataq­ty ǵalym I.V.Erofeeva bas­qaratyn Kóshpendilerdiń má­denı murasy problemalary jó­nindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna eskertkishtiń tehnıkalyq jaǵdaıyn tekserýge tapsyrys beredi. Osy jumysty kóp jyldar boıy Iаsaýı kesenesinde, Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń basqa eskertkishterindegi tehnıkalyq jaǵdaılarǵa tekserý júrgizip kelgen ınstıtýttyń Mádenı murany qujattaý men konservasııalaý zerthanasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty. L.V.Dýbrovskaıa atqardy. 2011 jyly tehnıka ǵylymdarynyń doktory I.S.Brovko basshylyq etken, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty N.A.Sársembaev, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty I.I.Shúkenov qatysqan M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnı­versıtetiniń mamandary taǵy da «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıi tap­syrysymen Iаsaýı kesenesiniń bólikterindegi temperatýralyq-ylǵaldyq jaǵdaıyn zerttedi. Atal­ǵan ǵylymı esepterdiń or­ta­q jıyntyq kólemi 163 betten tu­­rady, ondaǵy málimetterdi, syz­­­balardy, nátıjelerdi, tujy­rym­­dardy, qorytyndylar men usy­nystardy gazettiń bir maqa­la­synda baıandap shyǵý múmkin emes. Iаsaýı kesenesi jaǵdaıynyń sońǵy jyldary tómendep kele jatqanyna joǵaryda aıtylǵan zertteýlerde kórsetilgen jáne jeke ózimniń kózben kórgen eń basty úsh máselege nazar aýdaraıyn. Birinshiden, keseneniń eń kıeli orny – Iаsaýı Qabyrhanasyndaǵy ishki kúmbezinde sarǵaıǵan úlken daq paıda boldy. Ol úlkeıip kele jatyr. Appaq jumyrtqadaı kúmbez kelbetinde buryn-sońdy mundaı búlinýshilik bolǵan emes. Osy jaǵymsyz ózgeristi 2010 jyly alǵash kórgen L.V.Dýb­rovs­kaıa onyń paıda bolýyn res­tav­ratorlardyń kesene tóbe­sinde ýaqytsha qorǵaý úshin qoı­ylǵan jabýdyń oıdaǵy­daı jasalmaǵandyǵynan sý Qa­byr­hanaǵa ótken dep tujyrymdady. Tól sózimen aıtsaq: «Prımykanıe vremennoı krovlı k konstrýksııam pamıatnıka vypolneno nebrejno, dojdevye osadkı v vesenne-osennıı perıod pronıkaıýt v kladký pamıatnıka. Tak, pıatno vlagı v Gýrhane poıavılos na ýrovne nıza barabana kýpola». Osy sary jolaqty daq 2011 jyly 4 stalaktıt (shaǵyn oıyqsha) aýmaǵyna jaıylǵan bolsa, 2013 jyldyń kókteminde atalǵan sary daq kólemi keńeıip, eki ese úlkeıgenin kórip shoshydym. Kesene tóbesine shyǵyp qarasam, eskertkishtiń ústine ornatylǵan jabýdyń bir bóligine shuryq tesikti, ıaǵnı buryn qoldanylǵan (b/ý) qańyltyry paıdalanylǵan. Tóbeden aq­qan sý astyna qádimgi temir bósh­keler qoıylǵan. Olardyń fotosýretterin Mádenıet mınıstrliginde 2013 jyly ótken arnaıy jıynda mynaý restavrasııa ma dep kórsetken soń ǵana qańyltyrlardyń tesikterin birshama bitegendeı boldy, keıbireýlerin aýystyrdy. Osy jaǵdaıdy kórgen soń Iаsaýı kesenesiniń jóndeýin basqaryp kele jatqandarǵa mynadaı suraq qoıǵym keledi: Ne sebepti keseneniń baspanasyna shuryq tesik qańyltyr paıdalanylǵan? Ne sebepti jańbyr-qar ótkizbeý maqsatynda kesene úshin kurastyrylǵan ýaqytsha baspana sý ótetindeı sapasyz jasalǵan? Ekinshiden, Qazandyqtyń kúmbezderi arasyndaǵy keńistikte ylǵal kóbeıip, tuz jınalyp jatqanyn ǵalymdar ǵylymı negizde dáleldedi. L.Dýbrovskaıa 2010-2011 jyldardaǵy kúmbezdegi namdy salystyra otyryp, bir jyl kóleminde kúmbezdiń ústińgi bóliginde ylǵaldylyq 7 paıyzǵa, orta belinde 29,9 paıyzǵa artqanyn kórsetedi. Ishki kúmbezdegi ylǵaldylyq osylaı kóbeıe berse, onyń salmaǵy artyp, jartylaı nemese tolyq opyrylýy múmkin dep eskertedi shymkenttik ǵalymdar da. Zertteý nátıjelerine súıensek, stalaktıtter ornalasqan kúmbez ben syrtqy kúmbez arasynda aýa almasý joq, sondyqtan ylǵal jınalady, ishki kúmbez aýyrlaıdy. Osydan Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary Qazandyqtyń kúm­be­zindegi burynǵy oıyq-tesikterdi ashý qajettigin usynady. Sońǵy 40 jylda restavra­torlar keseneni qoldan qym­tap keledi deýge negiz bar. Es­kertkishtiń oıyq-tesikterin bekitsek, onda ǵımarattyń ishindegi aýa almasýy buzylyp, kúmbezderge qaýip tónetinin 1955-1959 jyldar aralyǵynda Iаsaýı kesenesinde restavrasııalyq jumystarǵa jetekshilik etken, osy ózekti másele boıynsha alǵash kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan belgili ǵalym Lııa Mankovskaıa eskertken bolatyn. Budan qyryq jyl buryn, dáliregi 1974 jyly Máskeýde jarııalanǵan maqalasynda aıtqan pikirin qazirgi restavratorlar qaperine de almaıtyny tańǵaldyrady. Sol sal­ǵyrt­tyqtyń saldarynan Qazandyq bólmesiniń ústińgi stalaktıtter qatary opyryldy. Qazir ǵalymdar Qazandyq kúmbezinde ylǵal, tuz jınalyp jatqanyn dáleldep otyr. Mun­daı jaǵdaı keseneniń Meshit bólmesiniń kúmbezine, basqa da qyshtan órilgen tóbe jabýlarǵa da qatysty. Osy bólmelerdegi kúmbez sylaqtary sarǵaıyp, bosap, kesene kórkin qashyrýda. Al biz kesenede barlyǵy tamasha dep suhbat beremiz. Úshinshiden, Ilııashan oıy­ǵy men Meshit bólmesi qabyr­ǵa­larynda, Qazandyq pen Qa­byr­hana irgesindegi tastar betinde tuz shyǵyp, olardy búldirip, buzyp jatyr. I.S.Brovko bastaǵan ýnıversıtet ǵalymdary kesene qabyrǵalaryndaǵy ylǵaldylyq joǵarydan tómen qaraı emes, kerisinshe, tómennen bastalatynyn anyqtady. Osy arada Iаsaýı kesenesinde HH ǵasyrdyń 90-jyldary jóndeýshiler jasaǵan negizgi qatelikti aıtpaı ketýge bolmaıdy. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda Qazaqstan men Túr­kııanyń arasynda kesenege jóndeý jumystaryn júrgizý týraly kelisim jasalǵan. Bir tańǵalarlyǵy, 1993-1995 jyldary túrik mamandary ǵımarattyń irgesin bekitý barysynda belgisiz sebeptermen onyń qabyrǵalary men beton tireýleri arasyna gıdroızolıasııa jasamaǵan. O basta jobada bar gıdroızolıasııany Qazaqstan tarapynan osy jumysqa qatysqan mamandar keregi joq degennen soń qoıylmaǵan degen pikir bar. Bul jóninde «Qazqaıtajańǵyrtý» respýblıkalyq memlekettik kásiporny» basshylary bilýi tıis. Sebebi, eskertkishtiń barlyq jaǵdaıynan habardar bolǵan restavratorlar ǵana jóndeý jumystaryna kirise alady. Aýrýdyń jaǵdaıyn bilip, teksermeı, ony emdeýge bola ma? Sondyqtan zertteýshiler qaýymy Iаsaýı kesenesindegi gıdroızolıasııa máselesi jó­nin­de «Qazqaıtajańǵyrtý» res­pýb­lıkalyq memlekettik kásip­orny» basshysynan naqty jaýap kútýmen keledi... Gıdroızolıasııa jasalmaǵan soń kesene qabyrǵalary arqyly jer asty ylǵaly joǵary kóterilip jatqanyn shymkenttik ǵalymdar anyqtap otyr. Ylǵal men tuz qabyrǵa, syrly qysh, kóne qaptama tas betterine shyǵyp, olardy buzyp jatyr. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnı­ver­sıteti mamandarynyń Iаsaýı kesenesiniń qurylys qury­lym­daryndaǵy temperatýralyq-ylǵaldyq rejimin zertteý nátıjeleri óte mańyzdy boldy. Ǵalymdar restavrasııalyq jumystar barysynda ból­melerdegi terezelerdiń, murja-qubyrlardyń bitelip ketýi jalpy kesenedegi aýa almasýyna, kebýine kóp kedergi keltirip otyrǵanyn, kóp ǵasyr boıy bir qalypty bolyp turǵan aýa aınalymy ózgergenin aıtady. Sońǵy jyldary kesene ústine qoıylǵan jasandy qańyltyrly jabý ventılıasııalyq kanaldarmen aýanyń jýrýine kedergi keltirip otyrǵanyn da aıqyndady. Buǵan qosa zertteýlerde keseneniń tóbesiniń kebýine restavratorlar qoldan jasaǵan qaptama-úımeler kedergi etetini kórsetiledi. Rasynda, restavratorlar kesenege kirispeı turǵanda kúmbezder beti ashyq bolǵandyqtan, kúnmen, jelmen, qansha jańbyr jaýsa da ǵasyrlar boıy tabıǵı tur­ǵydan keýip, ylǵaldan tazaryp otyrǵanyn eskerý kerek. Bular – aqylǵa qonymdy eskertpeler. Joǵaryda aıtylǵan mysal­dardan keıin eskertkishtegi «jón­deý jumystary oıdaǵydaı júr­gizilýde» degen tujyrymmen kelisý múmkin emes. Buǵan qo­sa Iаsaýı kesenesinde 2008-2011 jyldary atqarylǵan jón­deý jumystary barysynda IýNESKO-nyń ǵylymı restavrasııa talaptaryna qaıshy aıla-tásilder atqarylǵany qujattar negizinde anyqtalyp otyr. Solardyń eń soraqysy – 2008 jyly perforator quralyn paıdalana otyryp, Qazandyqtyń stalaktıtter qabatynda 20 oıyq jasalǵandyǵy. Ǵasyrlardan aman qalǵan stalaktıtterdi HHI ǵasyrdyń basynda qoldan oıyp tesýge IýNESKO-nyń ruqsat berýi múmkin emes! L.V. Dýbrovskaıa 2010 jylǵy esebinde eskertkishte júrgizilip jatqan qalpyna keltirý ju­mys­tarynyń eleýli bóligi ǵy­lymı restavrasııaǵa qaıshy keletinin kórsetken. Maman es­kertkishke zııandy angıdrıttik qospa paıdalanylǵanyn jazady. Qazandyq kúmbezinde zııandy tuzdardyń kóbeıýiniń bir sebebin ǵalym dál osy qospany orynsyz paıdalanǵannan kóredi. Buǵan qosa L.V.Dýbrovskaıa res­tavrasııalyq josparda belgi­lenbegen basqa da birneshe ju­mys­tardyń atqarylyp jatqa­nyn jazady. Mysaly, kese­neniń shyǵys fasadynda úlken kólemde syrtqy qaptaýlar alynyp tastalǵan. Al joba boıynsha tek keıbir mújilgen qaptaý plıtkalary ǵana alynýy tıis bolǵan. Jobaǵa saı kelmeıtin jumystardy «Áziret Sultan» tarıhı qoryq-mýzeıi qyzmetkerleriniń toqtatqany da esep betinde kórsetiledi. Atalǵan máselelerdiń bar­­lyǵy derlik Iаsaýı kese­nesin saqtaý jáne jóndeý máse­lelerine qatysty Máde­nıet komıteti ókilderi men «Qazqaıtajańǵyrtý» respýb­lıkalyq memlekettik kásiporny» basshylarynyń qatysýymen ótken talaı jınalystarda aıtylyp keledi. Alaıda, nátıje joq. Qazirshe. Muhtar QOJA, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri.

Tilshi túsindirmesi:

Jastaıynan-aq Otyrar mýzeıi men «Áziret Sultan» kesenesi keshenderinde eren eńbek etip, tynbaı oqyp, tereń bilim alǵan, úzdiksiz izdenetin, jaǵymsyz jaǵdaılarǵa, ádiletsiz áreketterge jany aýyratyn azamat, qazir Túrkistandaǵy HQTÝ-da qyzmet atqaratyn ǵalym-ustaz, tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja oryndy másele kóterip otyr. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesindegi restavrasııalyq jumystarda kóptegen kemshilikterdiń jiberilgeni aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Myna maqaladan da mamandar mánistegen pikirler, ǵalymdar dáıektegen dálelder, naqtyly faktiler aıqyn kórinip tur. Tipti, bilgir maman bolmaı-aq, jaı kózben, janashyrlyq nıetpen qaraǵannyń ózinde ózgeshe ǵımaratyńyzdaǵy óńezdene ózgergen, tuzdanǵan tustardy, sarǵaıa sorlanǵan qabyrǵalardy baıqamaý múmkin emes. Búginde olqylyqty oıyp aıtqandy, kemshilikti kesip kórsetkendi kejiktene kek tutý beleń aldy. Dál «Áziret Sultan» kesenesine kelgende, kejirlikke oryn bolmaýy kerek. Tıisti mınıstrlik bar, mekemeler bar, jaýapty, joǵary laýazymdylar bar, ǵulama ǵalymdar, maıtalman mamandar bar, IýNESKO-dan, alys ta jaqyn shetelderden kemel kisilerdi qosyp, úkimettik, memlekettik, halyqaralyq deńgeıdegi arnaıy komıssııa qurylýy qajet. Sóıtip, túbegeıli qorytyndylar shyǵarar, shy­naıy sharalar qoldanar shaq keldi. Máńgilik El murattary tur­ǵy­synan qaraıtyn máseleńizdiń kókesi de – Keseneńiz. Baıta­ǵyńyzdyń Bas Kesenesi. Marhabat BAIǴUT. «Egemen Qazaqstan».