Jaratýshynyń adamzat peshenesine buıyratyn maǵynaly ǵumyry bar-joǵy jıyrma-otyz jyl shamasynda eken. Kisi pendesiniń qalǵan ýaqyty es jıyp, etek jabýmen jáne tamaqtaný, uıyqtaý sııaqty nápsili harekettermen ótetin kórinedi. Jan ataýlynyń barlyǵy da as iship, kóz ilindiretin tabıǵat zańyna moıynsunatyny belgili. Deıturǵanmen asqar tulǵa – Asanbaı Asqarovtyń basyp ótken ómir belesterindegi maǵynaly ǵumyrynyń ár sáti de tekke ótpegenine bizdiń kózimizdi jetkizedi.
Asekeńniń kósheli iske uıtqy bolǵan kósemdigi, sheshilip sóıleıtin sheshendigi, ǵalymdyq kemeńgerligi men ustazdyq tálimgerligi, aqynǵa tán ushqyr shabyty, saıasatshyǵa tán ustamdylyǵy, kesimdi pikir, kesekti oıymen baýraıtyn jazbalary, qanatty sózderi – osynyń bári de maǵynaly ǵumyrynyń mánin asha túsetindeı.
Talant týǵannan boıǵa bitedi. Árbir jan ıesi peshenesine jazylǵan osy barmaqtaı baǵymen ómir esigin ashsa da, eseıe kele bul qasıetteri daralanyp, azamattyń tulǵalyq kelbetine ajar beretini kóp emes. Jarty ǵasyrlyq eńbek jolynyń teń jartysynda oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan, soǵys órtin de kórip, qarapaıym soldattan komıssar dárejesine kóterilgen Asanbaı Asqarov – týmysynan berilgen talanty arqyly kemel bıikke kóterilgen az tulǵanyń biregeıi.
Asqar tulǵa aǵamyzǵa talantty qanshalyq úıip-tógip berse, jaratýshy onyń taǵdyryn da meılinshe kúrdeli etkenge uqsaıdy. Bala jasynan-aq ákeden aıyrylǵan ul ómirdiń ashysyn erte tatady. Biraq namysyn qaırap, tez eseıip, jurt isine jastaıynan jegiledi. Ustazdyqtan bastalǵan eńbek joly – komsomol qatarynan aýdan basshylyǵyna, keıinnen oblys deńgeıine deıin ulasady. Jıyrma alty jyl boıy oblys basqaryp, elge eńbek etýdiń bólekshe úlgisin qalyptastyrady.
«El degende eziledi júregim,
Elimdi men baqytym dep bilemin».
Sóz joq, Asekeń – elin, jerin jan júregimen qaltqysyz súıgen jan. Ultyna degen uly sezimin ón boıyna ólsheýsiz sińirgen tulǵa. Halqynyń baqytyn óziniń baqytyna balaǵan basshy. Buǵan Asekeńniń el muraty úshin atqarǵan ıgilikti sharýalary tolyq dálel.
Asekeń atqa mingen jyldarda el-jurtynyń shyn joqshysy boldy. Almas qylyshtaı ótkirligimen eshkimnen taısalmaı asqaq ún qatyp, batyl isterge bardy. Sol úshin de ol barlyǵyna birdeı jaqpady. «О́z halqynyń muń-múddesin túsingen adamdy ultshyl dep kinálaýǵa bola ma?», deıdi Asekeń, – О́ıtkeni adam ulttyq sana sezimge kóterilmeıinshe ınternasıonalıst bola almaıdy. Halyq qalaı ıtere salsań, solaı jyǵyla salady dep esepteıtinder qatelesedi. Halyqtyń kúshi onyń ulttyq sana-seziminde ekenin umytpaý kerek... Halyqtyń ózine tán kategorııalarymen oılaıtyn adam eliniń múddesinsiz ómir súre almaıdy. О́z halqyn súıý basqa halyqty da syılaýǵa ıtermeleıdi».
О́mir súrýdiń osy prınsıpi bizdiń oıymyzǵa Alash arysy – Mirjaqypty oraltady. Balaqtan bóri, jaǵadan jaý jarmasyp, «jaýsyń» dep janalqymnan alǵanda Jaqańnyń ashyna jazatyny bar edi: «Bizde qazir shyn kommýnıst boldym dep otyrǵandar – keshegi ultshyldar. Munan keıin de shyn kommýnıst bolýǵa jaraıtyndar – taǵy da sol burynǵy ultshyldar» , deıdi.
Eki arystyń oı tolǵamyndaǵy osy úndestik, osy tamyrlastyq «Halyqqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» degen Álekeń (Álıhan Bókeıhan) fılosofııasyna eriksiz ákelip júgindiredi. Jeke bolashaǵyn halqynyń keleshegimen tyǵyz baılanystyrǵan Asanbaısha aıtsaq, «О́z halqynyń jaıyn óz uly túsinbese, kim túsinedi!?» Endeshe, Asekeń halqyn shyn súıgen erekshe tulǵa boldy.
Asekeńniń halqyna degen rııasyz súıispenshiligi baqaı eseppen kúneltken áldebir jandaıshap opasyzdarǵa taptyrmas pursat berdi. Olar osy bir almaǵaıyp kezdiń osal tusyn sátti paıdalanyp, aryzdy qardaı boratty. Árqashan talanttylardan qaımyǵyp kelgen kommýnıstik rejim Asekeńniń ultyna degen qaltqysyz peıili men «iskerliginen» seskenip, egde tartqan shaǵynda esil erdi isti qylady.. Totalıtarlyq óktemdik pen shovınıstik menmendikke kóre almaýshylyq pen kúndestik qosylady. Aqyry esil er egde tartqan shaǵynda tórt jyl, tórt aı tar qapasta otyrdy. Sanaly ǵumyryn túgelge derlik el ıgiligi jolynda sarp etken, sol úshin Sosıalıstik Eńbek Eri, Lenın ordeni, Eńbek qyzyl tý ordeni sııaqty t.b. tolyp jatqan ataq-marapattar ıesi osylaısha áp-sátte «zııankes» bolyp shyǵa keldi. Muny sol kezdiń tragedııasy degennen basqa aıtarymyz joq, árıne. Áıtpese, arda ósken asyl azamattyń el-jurtyn kórkeıtýden basqa jazyǵy joq edi. Suraq kóp, jaýap joq...
Asekeńniń osynaý ómir joldaryn kóńil kókjıegimde tolqytyp, abyz aǵa týraly oıǵa shomǵanymda júrek túkpirimde «Nar tulǵa jazyqsyz japa shegip, tórt jarym jyl tas túrmede qamalmaǵanynda ultynyń mereıin arttyra túsetin taǵy da talaı ıgi iske bastamashy bolar edi-aý» degen ókinish sharpıdy. Árıne, bul bizdiń pendelik oıymyz, ózekti órtegen júrek syrymyz. Bálkim, Ábdilda aqyn Tájibaev aıtqandaı kóp qınaǵan, qorlandyrǵan túrmeniń Asekeń poezııasyna bergen oljaly jaǵyn da kóre bilýimiz kerek shyǵar? Talant ıesiniń ózi de: «Qalaı degende de ótken kúnderge ókinishpen qaraı berý jaraspaıdy. Qoǵam, orta, jalpy jurttyń yqylasymen júrip, damyǵanymen onyń ár alýan qyrlary adamnyń erkine kóne bermeıdi» depti ǵoı. «Jaratqan da pendesine kótere alatyn taǵdyr násip etedi» degen ras ta shyǵar, bálkim...
Amal neshik, qazir bizde halqynyń jaıyn emes, qaraqan basynyń qamyn kúıttep ketken bıshikeshter men olıgarhtar az ba?! Osyndaıda, átteń, asa baılary kóp, «Asanbaılary» joq dúnıe-aı deısiń!
«Er jigittiń basyna ne túspeıdi,
Sen meni oılaı berme, jasymaǵyn»
Asekeń adal jary Fatıma apaıǵa joldaǵan óleń joldaryn osylaı qurady. О́ziniń túbi aqtalatynyna ılandy. Aqıqattyń jeńetinine kúmánsiz sendi. Ony júrek túkpirinen shyqqan myna óleń shýmaqtary rastaıdy:
Elimdi oılap sógiledi qabyrǵam,
Namysym men arym artyq
janymnan.
Elim-jurtym aqtyǵyma senińder,
Ulyń edim adaldyqqa tabynǵan.
Sen arqyly elge sálem joldaımyn,
Jarty jolda egiledi bordaı kim?
Qazir meıli kim ne dese, o desin,
Tiri bolsam ózimdi-ózim qorǵaımyn!
Bir jaqsysy, asyl azamat mort synǵan joq. Boıyndaǵy qýatyn oıyndaǵy jyr shýmaqtary arqyly kórsetti. Tógildirip jyr jazdy. Biraq Asekeńdeı arysty kúıindirgeni, janyn aýyrtqany dushpandarynyń jalasy emes, sengen serikteriniń ózinen teris aınalǵany, betin basqaǵa burǵany boldy. Muny aqyn óz óleńinde bylaı jetkizedi:
Aıtshy dosym,
Bolady zaman qandaı?
Aıtysýǵa barady shamam qalmaı.
Mynaý ómir shynymen tolǵany ma?
Tabandary taıǵanaq adamdarǵa-aı!
Kimge aıtamyn syrymdy,
Kimge senem?
Qaıtyp qana kógerer bul kósegem?
Satyp ketti syrtymnan
keıbir sabaz,
Tamaq ishken bir aıaq,
Bir kesemen...
Bul jaqsylyq bar jerde jamandyq bolatynyn, adaldyq pen aramdyq qatar júretinin taǵy da dáleldedi. Taǵy da deıtinim, osydan bir ǵasyr buryn Ahań da:
«Qıyn emes, abaqtyǵa japqany,
Qıyn emes darǵa asyp atqany.
Maǵan qıyn osylardyń bárinen,
О́z aýylymnyń ıtteri úrip,
qapqany,»
dep opynǵan eken.
О́mirdiń táttisin de, talqysyn da teńdeı tatqan Asanbaı aǵa ǵumyry bizge ult úshin kúıýdiń ońaı emestigin uǵyndyrady. О́ıtkeni tarıhtyń qaı betin paraqtamaıyq, jurty úshin janyn salyp, eli úshin terin tókken arly arystardyń atyna kúıe jaǵylmaǵany az bolmapty.
Asekeńniń qoltańbasy da aıryqsha. Kózimen kórgen, júrekpen túısingen ómir qubylystary, syr-tolǵamdary qamtylǵan birneshe kitaby jaryq kórgen. Olardyń ishinde «Taǵdyr», «Kózqaras», «Uly Turannyń uldary» atty ǵumyrnamalyq, pýblısıstıkalyq, tarıhı pálsapaǵa toly eńbekterin oqyp otyryp, kemel bilim men tereń oıdyń qazynasyna qunyǵyp ketkenińizdi sezbeı qalasyz. Oqyǵan saıyn jan-dúnıeńmen berile túsesiń. Al «Jumaq pen tozaq jyrlaryna» oı toqtatqanda: «Pah, shirkin! Aqyn osyndaı bolsaıshy» dep, jyrdyń móldirligine, júrektiń kózin dóp basatyn sheberligi men óleńdegi uıqastyń ótkirligine tánti bolmasqa esh amalymyz qalmaıdy. Maǵan «Asekeń tek shyǵarmashylyqpen shuǵyldanǵanda talantty jazýshy, tanymal ádebıetshi bolatyny shúbásiz-aý» degen oı keledi. Bul, áste, Asekeńniń qoldaǵy eńbekterin olqysynǵannan emes. Kerisinshe, súısingendikten, qalam qýatyna tolyq ılanǵandyqtan týǵan oı der edim.
Eńbekpen erjetken er zeınet demalysyna shyqqanda da qol qýsyryp qarap otyra almady. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Báıdibek-Sylandy» qoǵamynyń jáne Muhammed Haıdar Dýlatı qorynyń Prezıdenti mindetterin atqaryp, qoǵamdyq jumystardyń bel ortasynda júrdi. Bul Asekeńniń jurt jumysy men qaýym hareketi úshin jaratylǵan aıryqsha jan ekenin ańdatady. Eger, «Men sharshadym, ońasha bolýǵa mursat berińder» dese, Asekeń bıigi esh alasarmas edi ǵoı. Joq, olaı istegen joq. Qashanda halyq úshin kúsh-qýatyn aıanbaı sarp etti.
Sóz arasynda aıtýdyń reti keledi, bizde bılik tizginin ustaǵan basshylar az bolǵan joq qoı!? Alaıda bılikte júrgen kezinde qolpashtaýdy kóp kórgenimen, tizgin tapsyryp, taqtan túsken soń olardyń halyq qaperinde qalǵany, jurt nazarynda júrgeni az. Este qalǵanynan umytylyp jatqandary kóp sııaqty. Kerisinshe, el ardaqtysy Dımekeń men Asekeńniń jurt júreginen túpkilikti oryn alýy nelikten? Menińshe, buǵan Asekeńniń: «Halqymnan aınalaıyn. Halqym úshin kerek bolsa, qazir de sadaǵa bolýǵa daıynmyn. Halqymnan basqa kúnniń de, túnniń de maǵan keregi joq. Halqym aman bolsa, men de amanmyn. Men halqymnyń arasyndaǵy bir qaýyzymyn. Halqym paryqtaıdy. Túrmeden meni shyǵaryp alǵan da osy halqym dep oılaımyn» deıtin rııasyz júrek syry tolyq jaýap beretin tárizdi. Halqynyń shyn janashyry, eliniń shyn tilekshisi, sol jolda janyn da, malyn da qurban qylýǵa, ózin sadaǵa etýge daıyn adam ǵana halyqtyń jadynda máńgi saqtalady. Jalpaq jurttyń Asekeńe arasha túsip, «Asanbaıdy qutqarý komıtetin» qurýlary sebebiniń syry osynda jatsa kerek.
Asekeń bir tusta Dımekeńmen ekeýara áńgimesin bylaısha sabaqtaıdy: «Orysty renjitseń, Máskeýge shabady. Qazaqty renjitseń, qaıda shabady? О́zińniń aldyńa aınalyp keledi, Asanbaı. Orystyń artynda turǵan Máskeýi bar. Qazaqtyń artynda turǵan Máskeýi joq. Qazaqtyń Máskeýi – bizdermiz, Asanbaı. Qolyńnan kelgenshe qazaqty jylatpaýǵa tyrys. Qorlyqqa berme. Qorlyqqa kóngen halyq zorlyqqa da kónetin ıisalmas, ynjyq bolyp ketedi. Ult óziniń múddesin ózi qorǵaı alatyn dárejege jetýi kerek. «Kezinde qazaqtyń janyn saqtap qalsaq eken...» dedik qoı. Biz ol dáýirden óttik. Endi qazaqtyń rýhyn, namysyn saqtaýymyz kerek!» deıtin maǵan Dımekeń» dep eske alady.
Osy sóz bul tulǵalardyń halyq júreginde máńgilikke qalatynynyń túpki sebebiniń kiltin ustatqandaı bolady. Qazaq memleketiniń bekemdigi úshin belin býyp kirisken, Alash jurtynyń órkendeýi jolynda janyn salyp jumylǵan, sóıtip, jańǵyrǵan jańa qoǵam qurýǵa bir kisideı terin tógip, eńbek etken Asanbaı Asqarov aǵamyz tiri bolsa júzdiń júzin kórer edi. «Jaqsynyń aty ólmeıdi» degen qazaqtyń oı oramyna súıenip, biz Asekeń tulǵasynyń óz halqymen myń jasaıtynyna ılanamyz.
Asekeń – artyna sony soqpaq qaldyrǵan aıtýly tulǵa. Sol soqpaqpen búginde talaı jas maqsat-muratyna bettep keledi. Ony úlgi tutqan kóptegen jetkinshek eli men jerine eńbek etýge qulshyna kirisýde. Eńbektiń ashy teri keskindegen Asekeń beınesi ýaqyt ozǵan saıyn bıikteı túsetini, urpaq aýysqan saıyn asqaqtaı beretini shúbásiz. Biz buǵan kámil senemiz.
Namazaly OMAShEV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri