Internet alaıaqtyq: Ákkilerdiń áreketine tosqaýyl bola ma?

«Saqtandyrý» shotynan saqtasyn!

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda: «In­ter­net jəne telefon arqyly jasalatyn alaıaqtyq əreketterge aıryqsha nazar aýdarý kerek. Quqyq qorǵaý organdary mundaı qaterlerdi anyqtap, qyl­mys­kerlerdi quryqtaý úshin aqparattyq-saraptama ju­mysyn kúsheıtýi qajet. Sondaı-aq azamattardyń quqyqtyq jəne qarjylyq sa­ýatyn júıeli túrde arttyrǵan jón», dedi. Prezıdenttiń ózi bul máselege nazar aýdar­sa, jaǵdaıdyń ýshyǵyp turǵanyn pa­ıym­daı berińiz.

Máseleniń aq-qarasyna kóz jetkizý úshin Ishki ister mınıstrliginiń Krı­mı­nal­dyq polısııa departamenti Kıber­­qyl­mysqa qar­sy kúres ortaly­ǵy­nyń bas­shysy Jan­dos Súıinbaımen til­des­ken edik.

– Internet alaıaqtyqtyń órshýine pan­­demııa kezindegi shekteý sharalary erekshe áser etti. Sol kezde tutynýshy ha­­lyq onlaın qyzmet kórsetý túrlerine jú­­g­indi, taýarlardy ınternet arqyly satyp ala bastady. Sáıkesinshe, bankterdiń qyz­met kórsetýi barynsha sıfrlyq for­matqa kóshti. Onlaın qaryzdar men elek­trondy aqsha aýdarýlar kóbeıdi. Qazir árbir azamattyń qolyndaǵy telefonda ekinshi deńgeıli bankterdiń mo­bıl­di qosymshalary bar. Sıfrlyq teh­nologııalardyń damýy olardy paıda­la­na oty­ryp jasalatyn urlyqtardyń ósýine ákel­di.

Iá, búginde elimizde azamattardyń qara­jatyn aldaý jolymen zańsyz ıemdený qylmystardyń en kóp taraǵan túr­leri. Bul jalǵyz biz­diń elde emes, búkil álemde beleń alǵan ózekti másele. Alaıaqtar azamattardy aldaý úshin ár­túrli amaldardy qol­danady. Sol sebepti qylmystardyń sany jyldan-jylǵa kóbeıýde. Tirkelgen is­terdi tal­daý kórsetkendeı, alaıaqtar abo­nenttik nómirdi aýystyrýǵa arnalǵan ar­naıy servısterdi (baǵdarlamalyq jasaqtama) belsendi paıdalanady. Iаǵnı baǵ­darlamalyq jasaqtamanyń kómegimen shynaıy abonenttik nómirdi ózgertip, jy­mysqy áreketterin júzege asyrýda. Áleýmettik ınjenerııa ádisterin qolda­na otyryp, alaıaqtar shottaǵy kúdikti ope­rasııalar nemese nesıe alýǵa áreket týraly habarlaıdy. Olar kóbine ózde­rin banktiń qaýipsizdik qyzmeti, polısııa nemese prokýratýra qyzmetkerleri retinde usynady jáne banktiń josyqsyz qyzmetkerlerin ustaý boıynsha arnaıy operasııa júrgizilip jatqanyn habarlaıdy. Aqshanyń saqtalýyn qam­tamasyz etý úshin azamattardy shot­taǵy nemese depozıttegi aqshany qaýip­siz «saqtandyrý» sho­tyna aýdarýǵa kóndiredi, – deıdi Jandos Súıinbaı.

Tyǵyryqqa tirelgenderdi áńgimege tart­sań, kóbiniń máselesi shaǵyn qarjy uıymdarymen baılanysty. Alaıaq­tar birneshe nesıe resimdep, qolyna ustap kórmegen aqshany moınyna ilip bergen. Áıtpese, naryq qyspaqqa alǵanda ekiniń biriniń esepshotynda mıl­­lıondap qarajat jatqan joq. Mundaı jaǵdaıǵa kóbine zeınetkerler tap bolady. Alaıaqtar ózderin bank qyzmetkerleri retinde tanys­tyryp, «esepshotyńyzdaǵy qarajatty alaıaq­tar sheship alaıyn dep jatyr» dep qara bultty tóndirip, qarttardy qapy qaldyryp jatady. Jastardyń ózi áp-sátte aldanyp, san soǵýda.

Jaza kúsheıse, qylmys azaıa ma?

Jurt arasynda alaıaqtardy «aıaǵynan shalý» úshin jazany kúsheıtý kerek degen usynys jıi aıtylyp júr. Elimizdiń Qyl­mystyq kodeksiniń 190-baby 2-bóli­gi 4-tarmaǵyna sáıkes, aqparattyq jú­ıe­­ni paıdalanýshyny aldaý nemese se­ni­min teris paıdalaný arqyly ja­sal­­ǵan alaıaqtyq 4 jylǵa deıin bas bos­tan­dy­ǵy­nan aıyrýǵa nemese aıyppul (4 myń AEK) salýdy kózdeıdi. Qylmys top qu­ra­mynda nemese asa iri mólsherde ja­sal­ǵan jaǵdaıda 5 jyldan 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qaras­ty­­rylǵan.

Internet alaıaqtyqqa qarsy is-qımyl boıynsha mindetterdi tıimdi sheshý maqsa­tyn­da Ishki ister mınıstrligi 2021-2022 jyldarǵa arnalǵan vedomstvoaralyq baǵ­­darlamany jáne alaıaqtar men qarjy pı­ra­mıdalarymen kúresý boıynsha jol kartasyn iske qosty. Ony iske asyrý jospary uıymdastyrýshylyq jáne profılaktıkalyq sıpattaǵy is-shara­lar­dy, onyń ishinde memlekettik organdarmen, bank mekemelerimen, baılanys operatorlarymen jáne taǵy basqa organdarmen ózara is-qımyldy qamtıdy.

– Búginde óńirlerde kıberqylmysty tergeıtin mamandandyrylǵan tergeý-jedel toptary quryldy. Respýblıka boıynsha jedel-izdestirý sharalary júrgizildi. Máselen, 26-28 maýsym ara­lyǵynda eli­mizdiń barlyq aýma­ǵyn qamtyǵan «Antı-Frod» jedel-profılaktıkalyq sha­rasy uıym­dastyryldy. Nátıjesinde, 303 quqyq buzýshylyq tirkeldi, 457 buryn jasalǵan qylmys ashyldy, 254 adam ustaldy. Aqparattyq júıelerdi paı­da­la­nýshylarǵa qatysty 2 jáne odan da kóp alaıaqtyq jasaǵany úshin osyndaı 39 adam quryqqa tústi. Qabyldanǵan sharalar nátı­jesinde 8 aıda atalǵan qylmys túri 12,3 paıyzǵa qysqardy (15 439-dan 13 534-ke deıin), al aıaqtalǵan qylmystyq ister 5 paıyzǵa ósti (2 369-den 2 472-ge deıin).

Árıne, kıberqylmyspen kúresýde óz qyzmetkerlerimizdiń de joǵary biliktiligi basty nazarda. Halyqaralyq jáne vedom­stvoaralyq kelisimderdi iske asyrý sheń­be­rin­de shetelderde aqparattyq tehnologııalardy paıdalana otyryp jasalatyn quqyq buzýshylyqtardy anyq­taý men olardy ashýdyń jańa ádistemeleri negizinde mamandar bilimin jetildirýde. Mysaly, 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Reseı IIM joǵary oqý oryndarynda 68 polısııa qyzmetkeri biliktiligin arttyrý kýrs­tarynan ótti, sonymen qatar qashyqtan bilim berý tehnologııalaryn qoldaný arqyly qyzmetkerlerimiz sheberlikterin shyńdaýda, – deıdi Jandos Súıinbaı.

Quqyqtyq saýattylyq qurdymǵa qulatpaıdy

Jasyratyny joq, ınternette jarnamasy jarqyn taýarlardy kórgende, qaı-qaısymyz da ony satyp alýǵa qul­shynamyz. Mundaı jaǵdaıda, eń birin­shi­den, sol taýar alatyn saıt qandaı saıt, jalǵan emes pe, sony anyqtaýǵa tyrysýy­myz kerek. Onyń mekenjaıy, telefondary bar ma, soǵan qaraımyz. Eger bolyp jatsa oǵan habarlasyp, satýshysymen sóı­lesýimiz qajet. Osy saıtta bul taýardy buryn alǵan adamdardyń pikirleri bar ma, olar ne deıdi, osyǵan da nazar aýdarǵan artyq etpeıdi. Osyndaı jan-jaqty aqparattardy anyqtap alǵannan keıin ǵana aqshany tóleýimizge bolady.

Taǵy aıta ketetin mańyzdy másele – árbir ınternetke qosylǵan kompıýterde, planshette vırýsqa qarsy baǵdar­la­malar mindetti túrde bolǵany durys. О́ıtkeni ol sizge qajetsiz, kúmándi, sizdiń baǵ­darlamalaryńyzǵa tikeleı zııan kel­ti­re­tin bóten faıldardy tez anyqtap, bárin ózi-aq joıyp otyrady nemese sizden surap otyrady.

Esterińizge sala keteıik, bankter bolsyn, quqyq qorǵaý oryndary bolsyn, esh ýaqytta sizge telefonmen habarlasyp nemese messendjermen jazyp, logın, pa­rol sekildi qupııa málimetterdi su­ra­maıdy. Tipten qajet bolǵan jaǵ­daı­da, bank qyzmetkeri sizge habarlasyp, bar máseleni naqtylaý úshin «bizdiń kez kelgen bólimshemizge kelip ketińiz» dep ótinýi múmkin. Sebebi telefon arqyly ondaı máseleler sheshilmeıdi. Osyny umyt­paıyq.

Internet alaıaqtardyń quryǵyna tús­peý úshin jeke qujattaǵy málimetter men bank kartasyndaǵy málimetterdi aýda­rym­dar týraly kvıtansııalardy, kodtar men kod sózderdi ońdy-soldy taratýǵa jol bermeý kerek. Jeke derekterdi tekse­ril­me­gen saıttar men basqa da jelilerdegi «karta engizińiz» degen oryndarǵa jazýǵa bolmaıdy. Internetten qosymshalardy júkteý úshin tek App Store men Play Market-ti paıdalaný kerek, kúmándi silte­melerdi basyp, telefonǵa qosymsha júkteýden saq bolý qajet. Tólem jasaý úshin kartanyń 16 sany jetkilikti. Al CVV-kod, kod sóz, JSN jáne basqa da derekterdi surap jatsa, alaıaqtar bolýy múmkin.

Búginde alaıaqtar qoldanatyn áleý­met­tik jeliler arasynda Qazaqstanda Telegram messendjeri aldyńǵy qa­tar­­ǵa shyqqan. Iá, sońǵy ýaqytta ózge adam­nyń áleýmettik jelidegi akkaýn­­tyn paıdalanyp, qarjylaı kómek suraıtyn alaıaqtardyń áreketi kú­sheıip ketti. Mundaı alaıaqtyqtyń qur­bandary kóbeıgen. Buǵan deıin tanymal tulǵalardyń, áleýmettik jeli belsendileriniń jalǵan akkaýnttaryn jasaý arqyly azamattardan aqsha suraý jıi kezdesetin bolsa, endi alaıaqtar qara­pa­ıym azamattarǵa da kóshken. Alaıaqtyq shemasy qarapaıym: kez kelgen adamnyń áleýmettik jelidegi jalǵan akkaýnty jasalady. Sol arqyly onyń jaqyn týystaryna, dostaryna ne ózge tanystaryna hat jazý arqyly belgili bir bank kartasyna aqsha aýdarý suralady. Mundaı derekter ásirese Telegram messendjerin paıdalanýshylar arasynda jıilegen.

KZ-CERT kompıýterlik ınsıdentterge áreket etý qyzmetiniń mamandary shabýylǵa ushyraǵandardyń áleýmettik je­lilerde baılanys derekteriniń derbes­ti­gin saqtamaǵanyn, sondaı-aq baılanys derekteriniń erkin taralyp ketkenin aıtyp otyr. Osy oraıda ınternet alaıaqtarynan saqtaný úshin KZ-CERT qyzmeti kelesi keńesterdi usynady:

– Internet júıesi arqyly kelgen sil­te­me boıynsha ótken kezde mekenjaı jolyna, ıaǵnı domenniń durystyǵyna, aksııa júrgizetin uıymnyń ne kompanııanyń resmı ataýyndaǵy artyq sımvoldarǵa nazar aýda­rý kerek.

– Áleýmettik jelilerdegi óz profı­li­ńiz­diń derbestigin baptaýlarda baılanys derekterin (qyzmettik jáne jeke telefon nómiri) kópshilikke qoljetimdi etpegen durys. Mobıldik nómirdi (bıznes-akkaýnt) kórsetý qajet bolǵan jaǵdaıda, jeke jáne jumys nómirlerin bólý qajet, ıaǵnı jeke nómirdi týystarmen jáne ja­qyndarmen baılanysý úshin ǵana paı­da­lan­ǵan durys.

– Eseptik derekterińizdi únemi tek­serip, kóp faktorly aýtentıfıkasııa paı­dalanylatyn senimdi paroldy qol­danyńyz.

– Braýzerde, operasııalyq júıede jáne mobıldik qurylǵylarda paıda bolatyn túrli terezeler men habarlamalarǵa qa­tys­ty abaı bolyńyzdar.

– Bank kartańyzdyń derekterin saqtap, kartanyń syrtqy jaǵyndaǵy 3 sandy CVV/CVC-kodyn eshkimge aıt­pa­ńyz. Son­daı-aq bankten kelip túsetin SMS-kod­ty eshbir jaǵdaıda beıtanys jandarǵa ha­bar­lamańyz.

– Internetke qol jetkizýdiń ashyq qo­ǵam­dyq Wi-Fi-núktelerine senbeńiz, sonymen qatar óz aýtentıfıkasııalyq de­rek­­te­rińizdi qorǵalmaǵan symsyz jeli­ler ar­qy­ly engizbeýge tyrysyńyz.

– Bopsalaýshylardyń telefon boıynsha talaptaryn oryndamańyz, al eger Siz ınternet-alaıaqtardyń qurbany bolsańyz eń jaqyn polısııa bólimine nemese 102 telefony arqyly dereý júginińiz.

Qoryta aıtsaq, ınternet alaıaqtaryna aldaný da, aldanbaý da óz qolyńyzda. Qur­­dym­ǵa ketpeý úshin quqyqtyq saýa­tyńyzdy arttyryp qoıǵanyńyz artyq etpeıdi.