Japonııadan tabylǵan Alash deregi

Búginde tarıhshy-ǵalymdar arasynda Alash avtonomııasy, Alash Respýblıkasy qandaı bol­ǵany týraly túrli pikirler aıty­lyp jatyr. «Júz jyl buryn ba­ba­larymyz Alash týyn kóterip, azattyq jolyn tańdady ma, álde, aq patshanyń qaramaǵyn­da ómir súrýdi qalady ma?» degen saýal­dardyń tolyq jaýaby osy kúnge deıin berilmeı kel­di. Tomo­hıko Ýıama kezdesýde Japonııa­nyń Syrtqy ister mınıstr­­liginiń muraǵat qorynan tapqan bir­neshe tarıhı qujattyń syrymen bólisti. Ol Alash qaıratker­leriniń Japonııaǵa degen qyzyǵý­shy­lyqtary, sol kezdegi baspa bet­terinde jarııalanǵan Sultan­mahmut Toraıǵyrov pen Muhtar Áýezov sekildi tulǵalardyń jarııa­lanymdaryn mysalǵa keltirdi.

«Men ózimmen birge alyp kel­gen tarıhı qujattar Japon Syrtqy ister mınıstrliginiń tómen­gi saıası palatasynyń muraǵa­tynda saqtalǵan. Alashorda qaırat­kerleriniń basym bóligi avtonomdy memleket qurýǵa jumys istegen. Mysaly, «Saryarqa» gazetinde avtonomııa qurylymy qandaı bolý kerektigi týraly kóp maqala jarııalanǵan. Alaıda derekterdi oqyp qarasańyz, Alash arystarynyń avtonomııa týraly túsinigi Reseı ımperııasynyń sol kezdegi túsiniginen ózgeshe bolǵanyn ańǵarasyz. Atalǵan ba­sy­lymnyń keıbir avtorlary Reseı aýmaly-tókpeli kezeń­di keshken sátte bılikti óz qoldaryna alý qajettiligi týraly da ashyq jazǵan. Iаǵnı Ala­shorda úkimeti avtonomııa degendi ózin-ózi basqa­ratyn, jeke dara memleket re­tinde qarastyrǵan», dedi japon ǵalymy.

Tomohıko Ýıama, sondaı-aq Ah­met Baı­tur­synuly men Raıymjan Mársekov­tiń Shyńjanǵa barǵan saparyn, sol arqyly da Japonııamen baılanys ornat­qysy kelgen bolýy bek múmkin ekenin aıtty. Onyń sózinshe, Japonııamen baılanys ornatqan Raıymjan Mársekov Alashordanyń derbestigin mo­ıyndap, ózge elderdi de osy saıası ustanymdy qoldaýǵa shaqyrýyn ótingen. Bir qyzyǵy, Mársekov óz sózinde Alashordanyń qyzmetin derbes organ retinde sıpattap otyrǵan. Vladıvostoktaǵy azat etý armııasynyń saıası departamenti­niń basshysy bul úndeýge qoldaý retinde Japonııanyń Syrtqy ister mınıstrine jedel hat jazǵan eken. Sol hatta Mársekovtiń Vla­dıvostokta Japonııa vıse-kon­sýlymen áńgimeleskeni aıtylady. Osy áńgimede Márse­kov Alashordanyń avtonomııa jarııa­laǵanyn, keleshekte kórshiles eldermen qatar táýelsiz memleketter qurýdy josparlap otyrǵanyn naqty atap ótken. Japonııa vıse-konsýly qazaqtardyń qıyn-qystaý jaǵdaıyna qynjylys bildire kelip, qarý jetkizýde de qıyndyqtar bar ekenin aıtady. Tipti qarý jetkizgenniń ózinde ony Kolchak úkimeti arqyly ǵana bere alatyndaryn túsindiredi. Al Mársekov Kolchak úkimeti Alash­ordanyń táýelsizdigin qalamaı­tyndyqtan, qarý qupııa túrde jetkizilýi kerektigin aıtady. Japon konsýly mundaıǵa jol joq ekenin bildiripti.

Japon ǵalymy taǵy bir qyzyqty jaıtty jetkizdi, Japon genshtaby basshysynyń hatynda Alashordanyń táýelsizdik jarııa­laý týraly sheshim qabyldaǵany jaıly jazylǵan. Sonymen qatar «japon ofıserleri óz betterimen qazaqtar týraly málimetter jınaýdy ádetke aınaldyrǵan», dedi japondyq ǵalym T.Ýıama. «Bir kapıtan Irkýtsk qalasynda Álimhan Ermekovpen kezdesip, Kolchak úkimetiniń ishindegi ahýal týraly málimet alǵan. Osy jyldyń mamyr aıynda qazaq taý-ken ınjeneri Álimhan Ermekov japon tarapyna qazaqtardyń mońǵoldarmen birge táýelsizdikti jarııalaýdy josparlap otyrǵany týraly aqparat beredi. Sondaı-aq jýyqta elshi jiberip, Mońǵolııa arqyly Japonııadan qarý men áskerı kómek alýǵa nıetti ekenderin de aıtady», dep jalǵady sózin ǵalym.

Sóz sońynda, Tomohıko Ýıama Ja­ponııa Syrtqy ister mınıstr­liginiń mura­ǵatynda tabylǵan derekter Alashorda dáýiriniń tolyq keskin-kelbetin qalpyna keltirmese de, birqatar mańyzdy suraqqa jaýap beretinine basa nazar aýdardy. Onyń pikirinshe, bul arhıvtik qujattar Alash arystarynyń táýelsizdik jarııalap, jeke memleket retinde áreket etkendikterin tolyq aıǵaqtaıdy.

Basqosýda «Aq jol» partııa­synyń tóraǵasy Azat Perýashev ýnı­versıtette ótki­zilgen dáris Alashtyń avtonomııa emes, res­pýb­lıka bolǵanyn tolyq dálel­deı­tinin aıtty.

«Kez kelgen qazaq úshin Alashtan artyq ıdeıa joq. Táýelsiz memleket degen ne? Bul jeke áskeri, halyqaralyq arenada moıyndalýy sekildi kóptegen faktorlardan quralady. Táýelsiz memlekettiń birneshe kórsetkishteri bar. Onyń ishinde óziniń áskerı kúshteri jáne de syrtqy saıasaty. Raıymjan Mársekovtiń Japon úkimetine jazǵan hatynda «Alashtyń 40-50 myń áskerdi jınaýǵa qaýqary bar, biraq olardy qarý-jaraqpen qamtamasyz etý kerek» dep Japon elinen kómek suraǵan. Alashtanýshylar tapqan derekterge qarasaq, Alash áskeri keminde 2 brıgada, 6 polkpen azamattyq soǵysqa qatysqan. Iаǵnı Alashordanyń da táýelsiz memleket retinde qarýly kúshteri bar bolǵany anyq», dedi partııa jetekshisi.

«Al syrtqy saıasatqa kelsek, Raıym­jan Mársekov Alashorda men Japon úkimetiniń arasyndaǵy resmı qarym-qatynasty ny­ǵaı­týmen qatar, Parıjdegi dúnıejúzilik konferensııada Japon úkimetinen Alashordanyń delegasııasyn qoldaýdy surap, ótinish bildirgen. Sebebi osy konferensııada BUU alǵysharty sanalatyn Ulttar lıgasyn qurý týraly másele qarastyrylǵan. Iаǵnı alashordashylar Alash respýblıkasyn álemdik deńgeıde tanytýdyń jolyn izdegen. Búgingi dáristegi erekshe fakti de osy. Al Alash arystarynyń nelikten Japonııadan kómek suraǵany týraly máselege kelsek, muny pan­tıýrkızm emes, jan-jaqty mem­lekettik saıasattyń saldarynan týǵan sheshim dep túsiný qajet. Sebebi Alash basshylary tek qarý-jaraq emes, ekonomıkalyq jáne basqa da damý máselelerine na­zar aýdarǵan. Alash arystary ózge memleketterdiń tájirıbesin mu­qııat zerttegen. Mysaly, Danııa men Shveısarııadaǵy aýyl sharýa­shylyǵyn, Germanııanyń óndiris salasy men gıgıena jáne túrli indetten qorǵaýǵa arnalǵan ekpelerdi zerttep, elimizde iske asyrýdy usynǵan. Sondaı-aq Japonııadaǵy ulttyq jańǵyrtý tájirıbesin de zerttegen. AQSh konstıtýsııasyna súıene otyryp, Qazaq eliniń ýstavyn daıyndaǵan bolatyn», degen A.Perýashev budan bylaı Alash respýblıkasy bolǵanyn aýyz toltyryp aıta alatynymyzdy jetkizdi.

Basqosý sońynda «Aq jol» partııa­synyń tóraǵasy Azat Perýashev Alash tarı­hynyń aqtańdaq paraǵyn toltyrǵan japon ǵalymy Tomohıko Ýıamany «Qazaq Respýblıkasynyń 100 jyldyǵy» arnaıy medalimen marapattady.