ELDER HALYQ IGILIGI ÚShIN YNTYMAQTASADY
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq erkindik, teń quqylyq ózara tıimdilik, árbir eldiń pragmatıkalyq múddesin eskerý ustanymdary negizinde qurylýy tıis.N.Á.NAZARBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.
Keden odaǵy otandyq ekonomıka, bıznes ókilderi men qarapaıym adamdarǵa ne berdi jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistiktegi is-qımyldardan ne nárse ózgeredi? Bul týraly bizben bolǵan shaǵyn suhbatynda «Saýda saıasatyn damytý ortalyǵy» AQ-tyń bas dırektory Rýslan SULTANOV áńgimeleıdi. – Rýslan Serikuly, 2010 jyldan beri úsh eldiń aýmaǵynda Keden odaǵy jumys istep keledi. Kedendik kedergiler alynyp tastalǵan bıznes jumysy jaǵdaılaryndaǵy ulttyq ekonomıkanyń aralyq qorytyndylary qandaı? – Keden odaǵy elderi aýmaǵynda taýarlardyń erkin qozǵalysy jáne tutastaı alǵanda, birtutas syrtqy saýda saıasaty qazirdiń ózinde oń nátıjelerin berip otyr. Máselen, 2013 jyly Qazaqstannyń Reseımen jáne Belarýspen saýda aınalymy ıntegrasııalyq úderister iske kirise qoımaǵan 2009 jylmen salystyrǵanda 87,6 paıyzǵa artyp, 24,2 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Qazaqstan eksportynyń serpindiligi úsh jyl bederinde 64 paıyzǵa óskenin de atap kórsetken jón. Aqshalaı mazmunda aıtatyn bolsaq, ol 5,9 mlrd. AQSh dollaryna jetti. Jáne búginde negizgi ósimdi qosymsha qun salyǵy joǵaryraq óńdeýshi ónerkásip taýarlary berip otyr. Qazirgi kezde olardyń Qazaqstan eksportyndaǵy úles salmaǵy shamamen 55 paıyzǵa jýyqtaıdy. Mysal úshin birneshe ǵana derek keltireıin. Kondıter buıymdarynyń eksporty 4 jylda 9 ese ósip, 35 mln.-nan astam AQSh dollaryn qurasa, makaron buıymdary – 60 paıyz, kúrish 5 ese artqan. Sondaı-aq, shyryndar, avtomobıl tehnıkalary, qubyrlar, transformatorlar, kondensatorlar men basqa da taýarlar kólemi birneshe ese ulǵaıdy. Shekarada kedendik baqylaýdy alyp tastaý qazirdiń ózinde bıznes úshin ákimshilik júktemeni tómendetip úlgerdi. Al bul ózara saýda-sattyq kólemin damytýdy yntalandyrmaı qoımaıtyn jaıt bolsa kerek. – Kóp azamattar birtutas valıýta engizilýden qaýiptenedi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy ıntegrasııalyq baılanystardyń bul salaǵa qatysy qandaı kólemde bolady dep oılaısyz? – Mundaı sheshim qabyldanýy múmkin emes. О́ıtkeni, birtutas valıýta engizý Odaqqa qatysýshy elderdiń qarjy-ekonomıkalyq zańnamalaryn úılestirýdi, birtutas makroekonomıkalyq saıasat júrgizý boıynsha uzaq jumystardy qajetsinedi. Onyń ústine, úsh eldiń ekonomıkalyq jaǵdaılaryna tikeleı táýeldi. – Qarapaıym adamǵa adam kapıtalynyń erkin qozǵalysy ne beredi? Qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń joǵary bilim týraly dıplomdary Reseı men Belarýste eńbekke ornalasý kezinde moıyndala ma? – Adam kapıtalynyń erkin qozǵalysy qarapaıym adamnyń Erkin ekonomıkalyq keńistik elderinde jumysqa ornalasý nemese oqý kezderinde ýaqytty aıtarlyqtaı qysqartyp, resimderdi qarapaıymdandyrady. Qazirdiń ózinde Qazaqstan azamattary Reseı aýmaǵynda mindetti tirkelýsiz 30 kún boıy bola alady. Buǵan qosa, odaqtas elderde jumysqa ornalasý kezinde birdeı quqyqtardy ıelenedi. Qazirgi kezde dıplomdary Erkin ekonomıkalyq keńistikke qatysýshy barlyq úsh eldiń aýmaǵynda qýattaýdy talap etpeıtin joǵary oqý oryndarynyń tizimi túzilip jatyr. Mysal úshin aıtsaq, «Nazarbaev Ýnıversıteti» túleginiń M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-diń túlegi sekildi Reseı men Belarýste jumysqa ornalasýyna tolyqtaı quqy bar. – Eńbekshi-mıgranttyń qandaı quqyqtary qarastyrylǵan, tipti, múmkin, qandaı da bir jeńildikterdi de paıdalana alatyn shyǵar? – Búginde «Eńbekshi-mıgranttar men olardyń otbasy músheleriniń quqyqtyq mártebesi týraly» kelisimge sáıkes, eńbekshi-mıgranttar azamattardyń basymdyqtaryn tolyq kóleminde paıdalana alady. Máselen, joǵarydaǵy qujat boıynsha elder ishki eńbek naryǵyn qorǵaý maqsatynda qabyldaǵan jumysqa ruqsat berý rásimi alynyp tastalǵan. Endi Erkin ekonomıkalyq keńistikke qatysýshy elden kelgen jumysshy da balalaryn mektepke deıingi mekemelerge jáne mektepke ornalastyra alady. Sol sekildi, medısına mekemeleriniń qyzmetterin, t.b. qyzmetterdi paıdalaný múmkindigine ıe. Bul jerde, joǵarydaǵy qujattyń kúshi memlekettik qyzmette jumys isteýge jáne áskerı qyzmetten ótýge ǵana júrmeıdi. – Sonda elder arasynda problemalyq máseleler múldem joq dep oı túıýge bola ma? – Árıne, joq. Máselen, ázirshe tabys salyǵynda sáıkessizdikter bar. Reseıde qazaqstandyq mıgranttar úshin ol 30 paıyzdy qurasa, Qazaqstanda jumys isteıtin reseılikter óz tabystarynyń 10 paıyzyn ǵana tóleıdi. Qazaqstan mólsherlemelerdi teńdeı etýge qol jetkize aldy. Osylaısha, 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap Reseı Federasııasyndaǵy qazaqstandyq eńbekshi-mıgranttar úshin de tabys salyǵynyń mólsherlemesi 10 paıyzdy quraıtyn bolady. Osy jerde atap kórsetetin bir jaıt – «Eńbekshi-mıgranttar men olardyń otbasy músheleriniń quqyqtyq mártebesi týraly» kelisim kúshine engen sátten bastap eńbek mıgrasııasynyń aǵyny Qazaqstannan da, sondaı-aq, Qazaqstanǵa da aıtarlyqtaı artqany baıqalyp otyr. Túıip aıtqanda, ıntegrasııa – ózindik bir mindet emes, maqsattarǵa qol jetkizýdiń tetigi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Sáýlebek BIRJAN. ASTANA.Utarymyz kóp bolatyny qýantady
El ekonomıkasyn eselep arttyryp, ozyq otyz memlekettiń qataryna ený maqsatynda kóptegen ıgi sharalar qolǵa alynyp otyr. Solardyń biri, taıaýda qurylǵaly otyrǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ekeni belgili. Ekonomıkalyq maqsatta qurylǵaly turǵan odaqtyń elimizge tıgizer áseri týraly Ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Rahym OShAQBAEVPEN áńgimelesken edik. – Rahym Sákenuly, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy týraly el aýzynda túrli pikirler júr. Al bizdiń bilgimiz keletini, bul odaq elimizdiń kásipkerlerine qanshalyqty tıimdi ári paıdaly bolady? – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý eń áýeli otandyq kásipkerler úshin qolaıly bolmaq. Ásirese, qaıta óńdeýmen aınalysatyn bıznesmenderimiz úshin asa tıimdi. Bizde júzege asyp jatqan ekonomıkany ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy eýrazııalyq naryq arqyly yqpaldasýymyzdy talap etip otyrǵanyn aıtý kerek. Naryqtyń aýmaǵyn 170 mln. adamǵa arttyrý arqyly buryn Qazaqstanda bolmaǵan salalardy damytýǵa jol ashylady. Máselen, mashına qurastyrý, teplovozdar óndirisi, vagondar qurastyrý jáne t.b degendeı. 2010 jyldan beri Qazaqstanda jańa eki júz elýden astam taýar túri óndirilip jatyr. Onyń ústine, Reseı men Belarýs elderine eksporttalǵan ónim kólemi eki esege kóbeıgenin tilge tıek etkim keledi. Munymen qatar, elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyna aýqymdy mindetter júkteledi. Al, ol mindetter eýrazııalyq naryqsyz iske aspaıtynyna kózimiz jetip otyr. Reseı men Belarýs elderiniń memlekettik satyp alý naryǵynyń ózi bizdikinen 26 ese kóp. Naqty aıtqanda 198 mlrd. dollardy quraıdy. Odaq aıasynda bizdiń eldiń kásipkerleri osynaý mol qarjynyń ıgerilýine erkin aralasa alady. Al, shetelden qarjy tartý úshin múlde jańa múmkindikter ashylýda. Bizde bıznesti bastaýǵa qolaıly jaǵdaı baryn eskersek, Qazaqstan transulttyq kompanııalar úshin eýrazııalyq naryqqa ener jol bolýy múmkin. Sebebi, elimiz bıznes-ahýal jaǵynan ozyq tur. Muny kóptegen sarapshylar moıyndaǵan. Naqty dálelin aıtar bolsaq, bizdiń elde salyq deńgeıi tómen. Oǵan qosa, jekemenshik quqyqtary qatań saqtalady. Sondaı-aq, bizde bızneske qajettiń bárine qoljetimdi. Taıaýda qabyldanǵan zańnama boıynsha, kez kelgen kásipkerlik sýbektisi Úkimetke óz usynysyn joldaı alady. О́stip, elge ınvestısııalar men kásipkerlerdi tartýǵa barlyq qolaılylyqtar jasalǵan. Osy ıgiliktiń bárin eksheı kelip, yqpaldastyqtan túsetin ekonomıkalyq paıdany joqqa shyǵarmaýymyz kerek. Aıtqandaı, qazaqstandyq kásipkerlerge birlesken mekemeler men ónerkásiptik kooperasııalar qurý úshin de úlken múmkindikter ashylyp jatyr. – Ekonomıkalyq odaqtyń qujattaryn daıyndaýǵa Ulttyq kásipkerler palatasy qatysty ma? Qatysqan bolsa, ózderiniń kókeıdegi tilekteri men kásipkerlikke tıimdi usynystaryn tolyq ótkize aldy ma? Halyqaralyq bul qujattyń áli de jetildiriletin tustary bar ma? – О́tken jyldyń qarasha aıynan beri biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly kelisimshart jobasy boıynsha ótkizilgen kelissózderge qatysyp júrmiz. Osy ýaqytta, Ulttyq kásipkerler palatasy kelisimshart jobasynyń sońǵy nusqasyn alyp otyr. Al, ulttyq palatanyń sarapshylary tolyǵymen sarapshylar tobynyń jumysyna aralasyp keledi. Nátıjesinde, Ulttyq kásipkerler palatasynyń usynystary qazaqstandyq taraptyń resmı ustanymy retinde de qabyldanýda. Kúni búgin kelisimshart jobasyn túzetý jumystary júrgizilip, keıbir suraqtar boıynsha naqtylaý jumystary jasalýda. Jalpy, Úkimet pen Ulttyq kásipkerler palatasy qazaqstandyq taraptyń múddesi úshin aıanbaı ter tókkenin aıryqsha aıtý kerek. Ásirese, kólik, arnaıy sýbsıdııalaý, qyzmet saýdasy, retteý sharalaryn baǵalaý tetikteri boıynsha kóptegen talqylaý jumystary jasaldy. – Eýrazııa keńistiginde osyndaı ekonomıkalyq odaq qurylyp jatqanynan álemdegi bıznes qaýymdastyqtar qanshalyqty habardar? Jalpy, álemdik bıznes qaýymdastyǵynyń osy odaqqa degen kózqarasy men pikiri qandaı? – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly kelisimshart jobasyn talqylaýǵa arnalǵan kelissózderge qatysqan Ulttyq kásipkerler palatasy ashyqtyq qaǵıdatyn ustandy. О́tken jyldyń qarasha aıynan bastap Ulttyq kásipkerler palatasynyń saıtynda kelisimshart jobasynyń túzetilgen 5 túrli nusqasy jarııalandy. Talqylaýlar men rettelmeıtin jeke pozısııalar týraly málimet turaqty túrde veb paraqshaǵa basylyp turady. Sodan bolar, sońǵy kezde álemdik bıznestiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń múmkindikterine degen qyzyǵýshylyǵy artqanyn aıtqym keledi. Osy qyzyǵýshylyq arqyly bıznes jańa naryqty baǵyndyrý úshin naqty qadamdar jasaıdy degen senimdemiz. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýymen Qazaqstanda bıznesti júrgizýge degen yqylas arta túsetini aıtpasa da túsinikti. Álemdik bıznes qaýymdastyqtar da muny jaqsy bilip otyr. Tek ótken jyldyń ózinde Qazaqstanǵa «Toyota» jáne «Peugeot» syndy álemdik eki iri avtokonsern keldi. Al, «Rahat» kondıterlik fabrıkasyn koreıalyq Lotte korporasııasy qarjylandyrdy. Eýrazııalyq naryqtyń berer múmkindigin bilmese bul «alyptar» bizge kelmes edi. – Ekonomıkalyq odaq óz jumysyn bastaǵanda, elimizdegi shaǵyn jáne orta bızneske onyń áseri qandaı bolady? Qujattardy ázirleý barysynda shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń oı-pikirleri eskerildi me? – Ulttyq kásipkerler palatasy eń birinshi kezekte eldegi shaǵyn jáne orta bıznestiń múddesin qorǵap kele jatqanyn atap ótkim keledi. Joǵary bilikti mamandary bar iri kompanııalarǵa óziniń usynys-tilegin tıisti oryndarǵa jetkizý qıyn emes. Al, shaǵyn jáne orta bızneske kelgende jaǵdaı basqasha. Sondyqtan, kelisimshart jobasy boıynsha Ulttyq kásipkerler palatasynyń alańynda óńirlik kásipkerler palatasy, bıznes qaýymdastyqtar men kásipkerlerdiń qatysýymen otyzdan astam májilis ótti. Osylaısha, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi ózderin tolǵandyryp júrgen máselelerdi jetkizýine múmkindik aldy. Desem de, asa mán beretin másele shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi qazirdiń ózinde eýrazııalyq naryq jaǵdaıynda jumys isteýde. Ásirese, shekaralyq saýda belsendi damyp jatyr. Álbette, qıyndyqtar, kedergiler kezdesetinin jasyra almaımyz. Biraq, olardyń barlyǵy sheshiledi. Sheshimi bar. Máselen, qoldanystaǵy bazalyq kelisim saldarynan týyndaıtyn kedergiler bar. Kelisimshart jobasyn talqylaý kezinde osy kedergilerdi nazarǵa ala otyryp, bazalyq kelisimdi jetildirýge qol jetkizdik. Toqsan taraý oıdyń túıinine keler bolsam, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylsa, qazaqstandyq eksporttaýshylar aldynda kezdesetin kóptegen qıyndyqtar azaıyp, esesine bizdiń kásipkerlerdiń Reseı men Belarýs jerinde tabysty eseleıtinine senimimiz zor. Buǵan kúmánińiz bolmasyn. – Áńgimeńiz úshin rahmet. Áńgimelesken Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».Kásipkerler qoldaýy
Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken dástúrli brıfıngke Ulttyq kásipkerler palatasy tóralqasynyń múshesi Talǵat Doskenov qatysyp, ıntegrasııa ıgilikteri jaıynda áńgimeledi. «Elimizdiń iri bıznes qoǵamdastyǵy – Ulttyq kásipkerler palatasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıylýyna qoldaý bildiredi. Birinshiden, biz qazaqstandyq kásipkerler ortaq eýrazııalyq naryqtyń basymdyǵyn sezinip otyrǵandyǵyn málimdeımiz. Ekinshiden, EEO qurý týraly kelisimshartqa qol qoıylýyna tolyǵymen qoldaý bildiremiz. Úshinshiden, biz ekonomıkalyq pragmatızm ustanymdary basshylyqqa alynýy kerektigine senimdimiz. Eger Qazaqstan úshin qandaı da bir bazalyq kelisim eskirse, onda olardy aýystyrý qajet», dedi Ulttyq kásipkerler palatasy tóralqasynyń múshesi T.Doskenov. Sondaı-aq, ol palata EEO qurý týraly shart jobasynyń eń sońǵy redaksııasymen jete tanys ári onyń ókilderi sarapshylar tobynyń otyrysyna qatysqanyn da nazardan tys qaldyrmady. Búginde ıntegrasııanyń el bıznesi úshin paıdaly ekendigin zor senimmen aıtýǵa bolady. 2013 jyly elimiz Keden odaǵy elderine shyǵarǵan eksportynyń naqty kólemi elektr transformatorlary boıynsha – 7,4, traktorlarda – 5,7, metall prokattaý stanoktarynda – 5,5, muzdatqyshtarda – 4,5, júk kólikterinde 3,7 ese ósken. Eýrazııalyq naryqqa shyǵý keleshegi sheteldik iri ınvestorlardyń da nazaryn aýdarǵan. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs prezıdentteri aǵymdaǵy jyldyń 29 mamyrynda elordada qol qoıady dep kútilýde. Buıyrtsa, Qazaqstan dıplomy Reseı men Belarýste de jaramdy bolmaq. Bul másele elordada ótetin Biryńǵaı ekonomıkalyq komıssııa departamentteri men komıtetteriniń otyrysy aıasynda keńinen talqyǵa túsetin bolady. Al atalǵan otyrystar Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs prezıdentteri Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıardyń aldynda, ıaǵnı 20 mamyr kúni ótpek. «Otyrystarda dıplomdardy zańdastyrý máselesi qaralady. Biz dıplomdardy tanýdaǵy kedergilerdi joıý úshin onyń avtomatty túrde bolmasa da jartylaı avtomatty rejimde ótýin qalaımyz. Bul árqaısymyzdyń erkin júrýimiz úshin qajet. О́ıtkeni, biz ortaq eńbek naryǵyn qurýdamyz», dedi ol. Sonymen qatar, atalǵan alqaly jıyndar barysynda bilim salasynan bólek eńbek kóshi-qony, zııatkerlik menshik máseleleri de jan-jaqty talqylanbaq. Ábdirahman QYDYRBEK, «Egemen Qazaqstan».Keleshekke kemel qadam
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan dárisi álemdik jurtshylyq nazaryn ózine negizdi túrde aýdardy. Eýrazııalyq yqpaldasýdyń bas sáýletshisi zııaly qaýym aldynda qazirgi zamanǵy qoǵamdy kúızeltip otyrǵan kóptegen júıelik daǵdarystardy jeńýge múmkindik beretin naqty ıdeıalardy jarııa etti. Prezıdent atap ótkenindeı, jahandaný men aýmaqtaný álemdik ekonomıkalyq damýdyń mańyzdy aıqyndaýyshtary bolyp tabylady. Jahandaný memleketterdiń yqpaldastyq serpinderin aımaqtyq jáne tipti, qurylyqishilik ólshemde jandandyrady. Túrli jahandyq táýekelderge qarsy tura otyryp, álemdik úrdisterden de tysqary qalmaı, ulttyq ólshemnen bıik múddeler deńgeıine shyǵa otyryp, elder men halyqtar kúsh-jigerlerin biriktire túsýde. Buǵan álemde jemisti de tabysty mysaldar jekilikti: Eýropalyq Odaq aýqymyndaǵy batyseýropalyq yqpaldasý tereńdep, soltústikamerıkalyq NAFTA erkin saýda aımaǵy quryldy, Latyn Amerıkasy elderiniń aımaqtyq bloktaryn – MERKASÝR-dy qalyptastyrý úderisteri, And toby jandandy. Neǵurlym yqpaldy toptarǵa Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi assosıasııasy, Azııa-Tynyq muhıt ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy jatady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy – ýaqyt talaby, jahandyq qaterlerdi birlese eńserýge degen mańyzdy qadam bolyp tabylady, munyń qajettiligin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev budan jıyrma jyl buryn kóre bilgen edi. Memleket basshysynyń Máskeý memlekettik ýnıversıteti qabyrǵasynda 1994 jylǵy sózinen keıin eýrazııalyq yqpaldasý ıdeıasy qalyptasýdyń birqatar satylarynan ótti. Tarıhtyń ortaqtyǵy, mentalıtet uqsastyǵy, ekonomıkalyq damýdyń biryńǵaı baǵyty eýrazııalyq yqpaldastyq úderisiniń alǵysharttary boldy. О́mir Nursultan Nazarbaevtyń eýrazııalyq jobasynyń keleshegi men tabystylyǵyn kórsetti. Onyń júzege asýy asa qýatty tuǵyrly negizben baılanysty. Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq, sondaı-aq, 2010 jyly qurylǵan Kedendik odaq eýrazııalyq ortaqtyq tujyrymdamasynyń beıneli belgisi jáne sonymen qatar, postkeńestik elderdiń Birtutas ekonomıkalyq keńistik pen eýrazııalyq odaq qurýǵa degen budan bylaıǵy qozǵalysynyń baǵyt-baǵdary boldy. Eýrazııalyq ıdeıa postkeńestik elder úshin yqpaldasý úderisteriniń kúsheıý baǵytyn uzaq merzimge belgilep berdi. Jáne osy aýqymdy mindettiń tarıhı turǵydan alǵanda qysqa merzim ishinde júzege asýy eń aldymen Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń saıası erik-jigeri men passıonarlyq kúsh-qýaty arqasynda múmkin boldy. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi qazirgi sózi eýrazııalyq joba damýynyń jańa kezeńin baǵalaýdaǵy mańyzdy býyndardy basa kórsetip, keleshekke kemel qadamnyń baǵyt-baǵdaryn syzyp berdi. Prezıdent atap ótkenindeı, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – tarıh qoınaýyna ketken keńestik pishimdegi odaqty tiriltý emes. Bul birlestik, eń aldymen ekonomıkalyq odaq retinde qarastyrylady, onyń damýy ekonomıkalyq pragmatızm, jaýapkershilik, damýdyń birtektiligi jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ashyqtyǵy qaǵıdattaryna negizdelýi tıis. Eýrazııalyq yqpaldasýdyń máni eń áýeli eýrazııalyq keńistik azamattarynyń múddelerine qamqorlyqtan kórinis tabady. Naq osy adam kapıtalynyń qýatty damýynyń qajettiligi qazirgi zamanǵy geosaıası aqıqatta bizdiń elimizdiń birtutastyǵyn qamtamasyz etedi. Eýrazııalyq ınnovasııalyq-tehnologııalyq ózara birlesýdiń 2025 jylǵa deıingi baǵdarlamasyn qabyldaý men eýrazııalyq ınnovasııalyq keńes qurý jónindegi Prezıdent usynysy osy maqsatqa saı keledi. Prezıdent atap ótkenindeı, ekonomıkalyq yqpaldasý elder arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy, sonyń ishinde bilim berý qyzmetterin kúsheıtedi, al munyń ózi ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damý úshin mańyzdy bolyp tabylady. Bilim berý qyzmeti naryǵyn qalyptastyrý bizdiń elderimizdiń arasynda joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýdyń strategııalyq josparyn jasaýdy talap etedi. Eýrazııalyq jobanyń birinshi dárejeli mindetteri men bolashaq baǵyttary qataryna joǵary bilim, ǵylym jáne ınnovasııa salasyndaǵy ınternasıonaldaný men memleketaralyq yntymaqtastyq úderisin, bilim berý men ǵylymdy baǵalaý júıelerin birizdendirýdi: atap aıtqanda uıymdardy akkredıtasııalaý men mamandarǵa sertıfıkat berý; dıplomdardyń birdeıligin taný modelderin jasaý; joǵary oqý oryndary arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń erejeleri men qaǵıdattaryn birlese jasaý; jelilik ýnıversıtter úshin jaǵdaı týǵyzý sııaqty mindetterdi jatqyzýǵa bolady. Eýrazııalyq odaqtyń qurylýy postkeńestik keńistik elderi úshin jańa dáýirdiń bastamasy, ǵalamdyq talaptarǵa berilgen jaýap, asa mańyzdy geosaıası jetistik jáne yntymaqtastyqtyń jańa deńgeıine shyǵýdyń irgetasy bolyp tabylatynyna kúmán joq. Ǵalym MUTANOV, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory. ALMATY.Alda – mol múmkindikter kezeńi
Elbasy Nursultan Nazarbaev 1994 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde sóılegen sózinde memleketterdiń Eýrazııalyq odaǵyn qurýdy usynǵan bolatyn-dy. Qashanda ár bastamanyń jarqyn bolashaǵyna kóz jetkizip baryp qadam jasaıtyn Memleket basshysy sodan bergi ýaqytta mundaı ıntegrasııalyq úderisterge berik negiz qalaýǵa da uıytqy bolǵany shyndyq. Oǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde Eýrazııalyq ıntegrasııa taqyrybyna oqyǵan dárisin teledıdardan tyńdap, baspasózden oqyǵanymyzda taǵy da kózimiz jetti. Ýaqyt degeniń shapqan attaı tym júırik. Arada ótken jıyrma jylda júrgizilgen júıeli jumystyń nátıjesinde osy jyldyń mamyr aıynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıylatyn boldy. Ol óziniń sózinde «qashanda áýeli – ekonomıka, sosyn saıasat formýlasynyń shynaıy jaqtaýshysy boldym jáne bolyp kelemin. Bul qaǵıdat bizdiń elimizdiń ishki de, syrtqy da saıasatyna teńdeı tarap, jalpyǵa ortaq sıpatqa ıe bolyp otyr», dep atap ótti. Aıtsa aıtqandaı, osyndaı sara saıasattyń arqasynda elimizde birlik pen turaqtylyq qalyptasyp, adamdar jyldan-jylǵa baqýatty turmysqa qol jetkizip keledi. Nursultan Ábishuly atap kórsetkenindeı, 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda ishki jalpy ónim 6 paıyzǵa ósken, ekonomıkany údemeli ındýstrııalandyrý aıasynda tórt jylda 780 jańa kásiporyn salynyp, 250-den astam ónimniń jańa túrleri óndirilgen, álemniń 111 eli qazaqstandyq kásiporyndardyń daıyn ónimderin satyp alady eken. Mine, osynyń ózi-aq, ıntegrasııanyń tıimdiligin kórsetse kerek. Eýrazııalyq odaq arqyly shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa mol múmkinshilikter ashylady, halyqtyń áleýmettik deńgeıi ósedi. Elbasy sondaı-aq, syrtqy ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystardyń qaıtarymdylyǵyna tereńirek toqtaldy, ekonomıkalyq áriptestikti nyǵaıtýǵa baılanysty usynystaryn baıandady, jańa eýrazııalyq aglomerasııa qurý máselesi tóńireginde áńgime órbitti. Ol bul baılanystarda ınnovasııalyq ustanymdarǵa, menedjmenttiń jańa modýlderine arqa súıeý kerektigine aıryqsha toqtaldy. Ásirese, aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamany retinde maǵan Eýrazııalyq agrarlyq akademııa qurý, agroónerkásip salasyn kooperasııalaý qajettigi týraly usynystary unady. Munyń áriptes elderdiń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa serpin bereri sózsiz. О́zim uzaq jyldardan beri basqaratyn seriktestik pen Reseıdiń shekaralas aımaqtarynyń sharýashylyq qurylymdary arasynda tyǵyz áriptestik baılanys ornatylǵan desem artyq aıtqandyq bolmas. Kórshilermen barys-kelisimiz, alys-berisimiz qalyptasqan. Bizdiń seriktestik elıtaly tuqym sharýashylyǵy bolyp tabylady. Bizde «Alqap-óńdeý jáne saýda» aýyl sharýashylyǵy klasteri júıelengen. Mal sharýashylyǵy salasynda da tabyssyz emespiz. О́zimizdiń shaǵyn mal soıý sehynda et jáne shujyq ónimderiniń 30-ǵa jýyq túrleri shyǵarylady. Seriktestik bazasynda reseılik aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerimen tájirıbe almasý baǵytynda kezdesýler men semınarlar ótkizilip turady. Sáti túskende olarǵa da baryp turamyz. Mundaı áriptestik jáne iskerlik qarym-qatynas, ekonomıkalyq baılanystar ekijaqty tıimdi ekenin kórsetip otyr. Elbasynyń Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan dárisinde aıtylǵan aıshyqty oılar Eýrazııalyq keńistiktegi elderdi úlken isterge jigerlendiredi. Jalpy, aldan ekonomıkalyq damýdyń jańa, tyń joldary ashylatynyna senim mol. О́zara baılanyssyz ilgerileý bolmaıdy. Sondyqtan bul bastamanyń bolashaǵy zor ekeni sózsiz. Amanǵos TО́LEÝOV, «Stepnoe» JShS dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty. Aqtóbe oblysy, Qarǵaly aýdany.«Jasyl el» jasaqtary kórshilermen baılanys ornatýda
Aq Ertistiń jaǵasynda, ashyq aspan astynda ornalasqan amfıteatrda shyǵysqazaqstandyq stýdentterdiń eńbek jasaqtary kezekti jazǵy eńbek maýsymyn saltanatty túrde ashty. «Jasyl el» jasaǵynyń shtab dırektory Qýanysh Qasenov jastardyń jańa maýsymǵa daıyn ekenin málimdep raport berdi. Raportty qabyldaǵan oblys ákimi Berdibek Saparbaev óńirde qurylys nysandarynyń artýyna baılanysty «Jasyl el» jasaqtarynyń sany jyldan-jylǵa kóbeıip kele jatqanyn atap ótti. Bıyl óńirde stýdentterdiń eńbek jasaqtaryna bólingen qarjy 6 mıllıon teńgeni quraıdy. Eńbek sarbazdary osyǵan deıin 300 myń danaǵa jýyq kóshet ósirip, aımaqtyń abattanýyna úlken úles qosty. Jańa maýsym eńbek jasaqtarynyń 55 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelip otyr. Osy ýaqyt aralyǵynda jastar elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna aıtarlyqtaı atsalysyp qana qoımaı, óndiristik jumys barysynda tájirıbe jınaqtap, eńbek maıdanynda shyńdaldy. Qurylys jasaqtarynyń sapynda jumys istegen jastar qazir ártúrli salada jemisti eńbek etýde. «Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasynda Elbasy Nursultan Nazarbaev «Jasyl el» qozǵalysynyń mańyzdylyǵyna erekshe toqtalǵan bolatyn. Biz elimizdi japyraǵy qýarmaıtyn, tamyry sýalmaıtyn, kórgen jan tamsanbaı tura almaıtyn jasyl elge aınaldyramyz», deıdi shyǵysqazaqstandyq jastar. 2010 jyldan bastap shyǵys óńiriniń stýdent-jastary Reseı Federasııasynyń Altaı ólkesi jáne Belorýssııanyń eńbek jasaqtarymen tyǵyz áriptestik baılanys ornatty. Atalǵan elderdiń eńbek jasaqtary shyǵys óńirinde kóptegen qurylys, abattandyrý jumystaryna qatysyp, ózderiniń jalyndy jastyq shaqtarynan janǵa shýaq syılaıtyn estelik, eńbek qoltańbasyn qaldyrdy. «Jasyl el» jastarynyń memleketaralyq ıntegrasııa sheńberindegi dostyq qarym-qatynastary aldaǵy ýaqytta da nyǵaıa beredi. Jumysqa qulshynyp turǵan jastardy óńiraralyq baılanystar aıasynda almasý bıyl da jalǵasyn tappaq. Reseıdiń Polzýnova atyndaǵy Altaı memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń eńbek isteri shtabynyń komandıri Tatıana Zaıchenko shyǵysqazaqstandyq stýdentterdiń saltanatyna arnaıy shaqyrylypty. Reseılik meıman eki el arasyndaǵy uıymdardyń yntymaqtastyǵy jastardy eńbekke baýlýǵa jol ashatynyn jetkizip, Altaı aımaǵynan ákelgen kádesyılaryn tabys etti. Sonymen birge, belorýstyq eńbek jasaqtary da on-laın jelisine qosylǵan alyp led-ekran arqyly jańa maýsymnyń ashylýymen quttyqtady. Respýblıkanyń bekitýi boıynsha, bıylǵy maýsymda 1200 shyǵysqazaqstandyq stýdent jumyspen qamtylady. – Shyǵys óńirinde 1200 sarbazǵa oryn berilýi bizdi qýantyp otyr. Bul – respýblıka boıynsha eń úlken óńirlik jasaq bolyp sanalady. Elimizde jaz maýsymynda 12 myń stýdent jumyspen qamtylady. Iаǵnı ár onynshy sarbaz oblysymyzdyń jastaryna tıesili. Sondaı-aq, jergilikti múmkindik boıynsha jasaqshylar quramyn arttyra túsemiz. Jalpy, ár jasaqshyǵa 17 myń teńge kóleminde aılyq tólenedi. Al qalǵan qarjyny kelisimshartqa otyrǵan jumys berýshi tóleıdi. Elbasynyń qoldaýymen 2005 jyly qurylǵan «Jasyl el» uıymynda jastar belsendi túrde jumys istep keledi. Jastardyń qolymen elimizde qanshama jas kóshetter otyrǵyzylyp, orman-toǵaıǵa aınaldy, qanshama qalalar men eldi mekender abattandyryldy. Bizdiń maqsatymyz – jastardyń jazǵy demalysyn tıimdi uıymdastyryp, olardy eńbekpen qamtý, – deıdi Q.Qasenov. Búgingi tańda «Jasyl el» jasaqtaryna oqý oryndary, qurylys nysandary, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy jumys berip otyr. Al «Jasyl el» uıymy tarapynan olarǵa eńbekke arnalǵan arnaıy kıim úlestiriledi. Sarbazdar oblystyń barlyq qalalary men aýdandarynda jumysqa aralaspaq. Máselen, О́skemende sol jaǵalaýda salynyp jatqan ekoqalanyń qurylysyna 150 stýdent qatysady dep kútilýde. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». О́SKEMEN.