Sybaılas jemqorlyq Tynyq muhıtyndaǵy Marshall araldarynyń taǵdyryna balta shaba jazdady. AQSh prokýrorlary dabyl qaǵyp, der kezinde qımyldap úlgermegende Tynyq muhıtyndaǵy araldardyń bir bóligi qytaılyq erli-zaıyptynyń ıeligine ótip keter edi.
«Qytaılyq jup Tynyq muhıtyndaǵy Marshall araldarynda shaǵyn memleket qurýdy josparlap, depýtattar men sheneýnikterge para berip kelgen», deıdi AQSh prokýrorlary. AQSh-tyń Ádilet mınıstrligi etnostyq qytaılardy «kóp jyldyq shemany» basqardy dep aıyptady. Bul týraly Business Insider habarlaıdy.
50 jastaǵy Kerı Iаn men 34 jastaǵy Djına Chjoý 2020 jyly Taılandta ustalyp, keıin Amerıka Qurama Shtattaryna ekstradısııalanǵan. Resmı túrde erli-zaıyptylarǵa AQSh-tyń sheteldik sybaılas jemqorlyq áreketteri týraly zańyn buzdy jáne aral eliniń egemendigine nuqsan keltirdi degen aıyp taǵylyp otyr. Al Marshall araldarynyń úkimeti bolsa, oppozısııalyq partııalardyń úndeýlerine qaramastan, bul aıyptaýlarǵa áli tolyq jaýap bermegen.
Prokýrorlardyń aıtýynsha, qytaılyq erli-zaıyptylar Nıý-Iorkte ornalasqan úkimettik emes uıymdy basqarǵan, sol uıym arqyly qarjy aýdaryp, Marshall araldarynyń sheneýnikterimen baılanysta bolǵan. Atalǵan uıym erli-zaıyptylardyń aıtýynsha, 2016-2018 jyldar aralyǵynda BUU-nyń Ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler departamentinde «arnaıy konsýltatıvtik mártebege» ıe bolǵan. Olar 1950-jyldary AQSh-tyń sýtegi bombasy synaqtarynan keıin qaraýsyz qalǵan Rongelap atollynda SAR qurý jónindegi kelissózderin 2016 jyldan bastap júrgizgen.
Marshall araldarynyń tólqujattaryna ıe bolǵan Iаn men Chjoý maqsattarynyń biri Rongelap atollynda Gonkongqa uqsas jartylaı avtonomııalyq aımaq qurý bolǵan. Osyndaı arnaıy ekonomıkalyq aımaq qurý úshin olar araldyń birqatar zań shyǵarýshylaryn «satyp alyp», qoldarynan kelgen bar múmkindikti paıdalanǵan. Aıyptalýshylar «bul ekonomıkalyq jáne áleýmettik saladaǵy jobalarǵa ınvestorlar tartýǵa múmkindik berer edi», dep aqtalǵan.
AQSh advokattarynyń aıtýynsha, erli-zaıyptylardyń «kúsh-jigeriniń» arqasynda 2018-2020 jyldary Marshall araldarynyń parlamentinde SAR qurýdy qoldaıtyn zań jobalary talqylanǵan. Al prokýrorlardyń málimdeýinshe, aıyptaýda aty atalmaǵan Marshall araldarynyń birneshe zań shyǵarý organynyń ókili 7 myńnan 22 myń dollarǵa deıin (6 100 fýnttan 19 myń fýntqa deıin) para alǵan soń, zań jobalaryn qoldap daýys bergen. «Iаn men Chjoýdyń bul zańsyz is-áreketi Marshall araldary respýblıkasynyń jáne onyń zań shyǵarýshy organynyń egemendigin anyq buzdy», dedi AQSh-tyń Nıý-Iork ońtústik okrýginiń prokýrory Demıan Ýılıams VVS-ge bergen suhbatynda.
AQSh sheneýnikteriniń sózinshe, Kerı Iаn men Djına Chjoý salyqtardy azaıtý jáne sheteldik ınvestısııany tartý úshin ımmıgrasııalyq shekteýlerdi jeńildetý sekildi «araldaǵy zańdardy aıtarlyqtaı ózgertýge» tyrysqan. Erli-zaıyptylar Ońtústik Afrıkany nasıhattaıtyn konferensııaǵa qatysqan birneshe Marshall araldarynyń sheneýnigi men zań shyǵarýshylarynyń Nıý-Iork, Gonkongke kelgen shyǵyndaryn ótegen. Tipti sheneýniktiń biri Iаn myrzany Marshall araldaryna arnaıy keńesshi etip taǵaıyndaǵan. Erli-zaıyptylar Marshall araldarynyń teń quqyly azamattary bolǵan.
Aýyz jalasqan sheneýnikter 2018 jyly SAR-ty qoldaý týraly zań jobasyn Parlament qaraýyna usynǵan. Alaıda araldyń sol kezdegi prezıdenti Hılda Heıneniń qarsylyǵynan keıin zań jobasy Parlamentte qabyldanbady. Sol ýaqytta Hılda Heıne qarsylastaryn «Qytaı atynan jumys istep, atolldy «el ishindegi elge» aınaldyrý úshin kúsh jumsap jatyrsyzdar», dep aıyptady. Biraq Hılda Haıne 2019 jyly ótken jalpy saılaýda jeńilip, qarsylastaryna «jol ashty». Sodan keıin jańa Parlament 2020 jyly SAR tujyrymdamasyn maquldaıtyn qarar qabyldap, jańa zań jobasyn bekitti. Degenmen, jyl sońynda Kerı Iаn men Djına Chjoý Taılandta ustalyp, tutqyndalǵan soń bul zań júzege aspady. Marshall araldarynyń burynǵy prezıdenti Hılda Heıne aral úkimetinen máseleni sheshýdi talap etken topqa qosylyp, áreket etýde.
Marshall araldary– Gavaı araldary men Aýstralııa arasynda ornalasqan araldar tizbegi, qyryq jyl boıy AQSh bıliginde bolyp, 1979 jyly táýelsizdik alǵan respýblıka. Alaıda AQSh áli de Marshall araldaryn qorǵaý úshin «tolyq ókilettik pen jaýapkershilikti» saqtaıdy.
1986 jyldan bastap Marshall araldary men Amerıka Qurama Shtattary erkin qaýymdastyq týraly shart arqyly berik jáne turaqty qarym-qatynasty saqtap keledi. AQSh eldiń qorǵanysyna, qarjylyq kómek kórsetýge jáne áleýmettik qyzmetterge jaýapty. AQSh densaýlyq saqtaýdy, qaýipsizdikti jáne AQSh azamattary, amerıkalyq samoalyqtar jáne Marshall araldarynyń turǵyndary arasynda qozǵalys erkindigin qamtamasyz etedi. Halyqaralyq saıasatta Marshall araldary BUU Bas Assambleıasynyń qararlary boıynsha AQSh-pen jıi daýys beredi. Marshall araldarynyń Vashıngtondaǵy elshiligi jáne Gonolýlý men Sprıngdeıldegi konsýldyqtary bar.
Negizinen AQSh araldary ózine tıesili aýmaǵynda ıadrolyq synaqtar ótkizip, turǵyndardyń qaýipsizdigine, halyqtyń densaýlyǵyna jáne eldiń ekologııasyna keri áserin tıgizdi. Sonyń saldarynan araldardaǵy tarıhı jerler joıylyp, mádenı muralar joǵalyp ketken. Eldegi 58 791 turǵynnyń tórtten úsh bóligi (Dúnıejúzilik bank, 2019) eki qalalyq ortalyq – Madjýro jáne Tynyq muhıtyndaǵy eń kóp qonystanǵan Ebeı aralynda turady.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Marshall araldarynda búginge deıin áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaldarǵa tolyq taldaý jasalmaǵan, biraq kedeılik pen ashtyq deńgeıi jyldan jylǵa artyp keledi. Elde ásirese jastardy áleýmettik qorǵaý múmkindikteri az. Álsiz ekonomıka, halyqtyń jyldam ósýi jáne qorshaǵan ortanyń lastanýy turǵyndardyń ómir súrýin qıyndatyp otyr. Halyqtyń basym kópshiligi qosalqy sharýashylyq pen balyq aýlaýdy kásip etip, kún kórip keledi.